«А.Е.Кулаковчкайдыы айыахха, суруйуохха…»

А.Е.Кулаковскайдыы айыахха, суруйуохха…

(ыстатыйа)

Е.П.Сивцев аатынан Хомустаах орто оскуола

саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала

Аргунова Марианна Васильевна

Нам улууһа

Билиңңи кэмңэ оҕо төрөөбүт тылынан саҥарар саппааһа, айар- суруйар дьоҕурун тылын баайа олус сымса буолла. Ол бастакы төрүөтэ - кинигэни умсугуйан туран аахпаттан тахсар.

Yлэм тоҕоостооҕо: Суруйааччы Өксөкүлээх Өлөксөй аатын үрдүктүк тутуу, кини аатыгар сүгүрүйүү, олоххо үөрэтэр-такайар айымньыларын сыаналааһын, харыстааһын. Ону тэҥэ айар талааны арыйыы - үөрэнээччи киһи быһыытынан иитиллэн тахсарыгар улахан оруоллаах.

Yлэм сыала: Классик - суруйааччыларбыт өлбөт-сүппэт айымньыларын кэрэхсээн ааҕан, ааҕар дьоҕуру, айар үөрүйэхтэри сайыннарыы.

Оҕо ааҕар дьоҕурун умсугутар, оҕо айар үөрүйэхтэрин салгыы сайыннарыыга иитэр-үөрэтэр суолталаах.

Үлэм ис хоһоонун Өксөкүлээх Өлөксөй этииттэн саҕалыахпын баҕарабын.

Өбүгэлэрбит үйэлэриттэн ыла

Үтүрүллүбүппүт иннигэр,

Өлөн биэрбэт үөстээх

Үөдэттэр этибит.

Өксөкүлээх Өлөксөй.

Бу бэргэн этииттэн көрдөххө, А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй (1877-1926) – саха литературатын төрүттээччи, бастакы поэт, фольклору хомуйааччы, ученай-этнограф, саха норуотун киэҥ туттар улуу уола, сахалар үөрэхтээхтэриттэн биир бастакылара буоларын быһыытынан, туох баар үлэтин-хамнаһын, олоҕун бүтүннүүтүн төрөөбүт норуотун сырдыкка тардар сыалга анаабыта. Кини саха норуотун сырдатааччыта, улуу бөлүһүөгэ этэ. Поэт уус-уран айымньыта кини норуот инникитин, сайдыытын, дьылҕатын туһунан бөлүһүөктээһинин дьон өйүгэр-санаатыгар тиэрдэр күүстээх ньымата буолбута.

А.Е. Кулаковскай «Саха дьахталларын мэтириэттэрэ», «Сүүhүн туолбут эмээхсин ырыата», «Кыраhыабай кыыс», «Эр аhыыта», «Тыа дьахтара» хоhоонноругар революция иннинээҕи кэм араас социальнай араҥатыгар киирэр саха дьахтарын олоҕун-дьаhаҕын, майгытын-сигилитин, тас дьүhүнүн-бодотун, өйүн-санаатын сиhилии ойуулаабыта.

«Куорат кыргыттара» хоhооҥҥо Х1Х үйэ бүтэhигинээҕи куорат баайдарын кыргыттарын уустаан – ураннаан хоhуйар.

Айымньы үрүҥ хоһоон форматынан суруллубут. Үрүҥ хоһоон диэн араас кээмэйдээх рифмата суох хоһоону ааттыыллар. Сахалыы үрүҥ хоһооҥҥо туруору, сытары аллитерация уонна асссонанас туттуллаллар.

Саһа сылдьан саһыгырастылар,

Сиэттиһэ сылдьан сипсистилэр.

С бүтэй дорҕоон строкаттан строкаҕа хос-хос хатыламмыта хоһоон тылын-өһүн биир кэлим формаҕа киллэрэр, этии интонационнай кырааскатын киэргэтэр. Бу саха хоһоонун биир сүрүн уратыта буолар.

«Сайын кэлиитэ» - төрөөбүт Сахабыт сирин кэрэ көстүүтүн хоhуйар айымньы.

А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй бу поэматын 1924 с. суруйбута. Манна Сахабыт сирин кыыдааннаах кыhына кыйданан, кэрэ сайына кэлиитэ кэпсэнэр. Автор бу айымньытын олус үөрүүлээхтик, санаата көтөҕүллэн туран суруйбут. Киhи «Сайын кэлиитэ» поэманы аахтаҕына хайдах эрэ санаата чэпчээн, дууhата уоскуйар курдук буолар. Самаан сайын барахсан сылаас салгына, күн күүскэ тыгара, сибэкки тыллара бу баарга, бу көстөргөдылы. Айымньы 6 кэрчиктэн турар.

Бу поэмаҕа автор тэҥнээн көрүүнуү, метафоралары, эпитеттэри, тыыннааҕымсытан көрдөрүүнү олус чаҕылхайдык туттар.

А.Е.Кулаковскайдыы айыахха, суруйуохха....

“Куорат кыргыттара” хоһоон темата хаһан да тоҕоостооҕуттан тахсыбат, өрүү баар тема буолар. Ол иһин бу темаҕа оҕолорго хоһоон айан, суруйтаран көрөргө соруннум. Үөрэнээччим Максимова Вилена хоһоонун ырытан, чочуйан таһаардыбыт.

Сүүрбэ биирис үйэҕэ үктэммит “Куорат кыыhа”

Үрүҥ дьиэҕэ,

Мааны ыалга

Мыылай маҥан

Куорат кыыһа олорбут.

Хайдах туттуон булбакка,

Тугу көрдүөн билбэккэ

Мааны – ачаа бэйэлээх,

Күүлэйдиирин ордорорбут,

Түүлээххэ сууламмыт,

Көмүскэ убаммыт

Атаах тараӊ сордоох эбит.

Күн оройо буолуута

Уутун хаммыт аатыран

Мааны кыыстара дьэ, турар,

Күҥҥэ холуур кыыстарын

Таҥара кийиитини кэрэлэрин

Сир симэҕинии киэргэтээри

Таҥыннаран, аһатааары

Сүүрэр иннигэр ийэтэ,

Батыһар кэнниттэн аҕата,

Суксуруста эбээтэ,

Кутурук буолла кыра балта.

Кыыспыт аны таҥнара

Киэргэнэрэ, симэнэрэ

Кырасыабай буолара

Туспа түбүк

Толоос тулуур

Былааччыйата, дьууппата

Байбарылаах ырбаахыта

Мааны манан соппуоската

Лаахтаах хара түүппүлэтэ…

Сэттэ таҥаһы хостотто

Аҕыс ыскаабы хаспахтаата

Сирдэ-талла, кыӊкыйдаата

Мэктиэтигэр кыыһыран, улаханнык хаһыырда

Хатаннык часкыйда

Кэмниэ кэнэҕэс ийэтэ

Баһаартан ылбыт саҥа танаһын

Уура сыппыт күндү малын

Булан ылан таһаарда.

Кыыстара кэтэн көрөн миэркэлэнэн

Эргийбэхтээн ылбахтаата

Үөрүүтэ -көтүүтэ үксээтэ

Иннигэр-кэннигэр эргийтэлээн

Солко былааччыйата тэлээрдэ.

Уһун суһуоҕун өрдөрдө,

Үрүҥ субатын тупсарынна

Эгэлгэ чөмчүүк таастары

Эргитэ сылдьан иилиннэ

Хобулугар эргийбэхтээн

Астыммыттыы уоскуйда.

Күҥҥэ көрбүт көмүстэрин

Мааны талба кыыстарын

АччыктаабытүҺү буолан

Аһатар түбүгэр түстүлэр.

Сандалы остуол толору ас

Күндү балык арааҺа

Эт мас амтаннааҕа

Үрүҥ ас эгэлгэтэ

Сир аһын сиэдэрэйэ

Өрөһөлүү тардылынна.

Аатыгар эрэ амсайда

Сирэ-тала эмсэхтэннэ

Кылыгыр ууну ыймахтаата.

Дьэ, ити курдук өр оҥостон

Кэмниэ - кэнэҕэс

Хомнуо- хойут

Үрүҥ дьиэттэн

Туттан-хаптан таҕыста

Хааман-сиимэн тэлээрдэ

Баһаар диэки элээрдэ…

Куорат устун күүлэй тэптэ.

Ол курдук Вилена баай, тараӊ, мааны куорат кыыҺын күннээҕи түбүгүн туҺунан хоҺуйбут. Ол эбэтэр, Вилена А.Е.Кулаковскай суруйбут хоҺоонун бастакы чааҺыгар маарыӊнатан хоҺоон айбыт. Өксөкүлээх Өлөсөй бу айымньыны үрүӊ хоҺоон форматынан суруйбут, ол эбэтэр араас кээмэйдээх рифмата суох хоҺоон буолар. Сахалыы үрүӊ хоҺооӊӊо туруору, сытыары аллитерация уонна ассонанс туттуллар. Онтон Вилена хоҺоонугар кириэстии, паараласпыт рифмалар уонна ассонанс көстөр. Ол курдук холобур:

Хайдах туттуон булбакка, (а)

Тугу көрдүөн билбэккэ (а)

Маанымсыйарын сөбүлүүр, (б)

Күүлэйдиирин ордорор... (б)

Бу манна паараласпыт рифма хас да кэккэлэҺэ сытар строкаларга көстөр (схемата – аа, бб)

Кириэстии рифма бастакы уонна үҺүс, иккис уонна төрдүс строкаларга көстөр ( схемата – аб, аб):

Сүүрэр иннигэр ийэтэ, (а)

Батыһар кэнниттэн аҕата, (б)

Суксуруста эбээтэ, (а)

Кутурук буолла кыра балта. (б)

ХоҺоон строкаларын бүэҺигэр туттуллубут дьууппата, ырбаахыта, соппуоската, түүпүлэтэ диэн тылларга –а сыҺыарыы дьүөрэлэҺиитэ рифманы үөскэтэр уонна ол курдук, бу строкаҕа кэлин аҺаҕас дорҕооннор дьүөрэлэҺиитэ, ол эбэтэр асснонанс туттуллубут.

Былааччыйата, дьууппата (а)

Байбарылаах ырбаахыта (а)

Мааны манан соппуоската (а)

Хаарыан хара хобулуга… (а)

Ону тэӊэ ойуулуур-дьүҺүннүүр кырааскалаах тыллары дорҕон дьүөрэлэҺиитигэр сөп түбэҺиннэрэн туттуу кыыс уобараҺын арыйарга улаханнык көмөлөстө.

Сайын диэн айылҕа кэрэ көстүүлэриттэн биирдэстэрэ. Саха киһитэ томороон тымныыттан сайыҥҥа үктэниитэ олус кэрэ, кэтэһиилээх кэмэ буолар. Сайынын киһи барыта үөрэр-көтөр, дьон-аймах анагыс тымныыларга бэлэмнэнэн күүс-уох ылынар, оонньуур-көрүлүүр, күөх хонуу устун тэлэһийэр күндү кэмэ.

А.Е.Кулаковскай «Сайын кэлиитэ» поэматын оҕолорго аахтаран, иэйиилэрин уһугуннаран, А.Е.Кулаковскай поэматыгар туттубут ньымаларын бэлиэтии, сэргии көрөн Кулаковскайдыы айарга сорудах биэрбитим. Олортон биирдэстэрэ Максимова Вилена хоһооно:

«Сайын кэлиитэ”

Кыыдааннаах тымныылаах

Кырыалаах кыһыммыт

Кыыһырбыт санаата

Кэлэйбит сүрэҕэ

Кэлбит сылаас тыынтан

Куттаммыттыы ууллан барда.

Арахсыспат аргыһа

Тэҥҥэ сылдьар атаһа

Уордайбыттыы харахтаах

Ураа лаҥкыр муостардаах

Арҕастаах көҕүстээх

Аан ийэ дайды куттала

Саха дьонун кыһалҕата

Тымныы тыыннаах

Дьыл оҕуһа

Аламай манан күн уһуурун кытары

Кыһыны кытта ханыылаһан

Кэмниэ кэнэҕэс сүтэн барда.

Илин халлаан диэкиттэн

Итии салгын тирээтэ

Тохсус халлаан анныттан

Толору күммүт быгыалаата.

Үөрбут- көппүт санаалаах

Сылаас итии лабаалаах

Унаар манан күн

Устан кэлээтин кытары

Хара дьай аргыстаах

Хас да хонук күн сырдыгын

Хам баттаан олорбут

Хараҥа түүн хам барда.

Аҕыс ый устата

Атааннаах мөҥүөннээх Ийэ сири

Халын хахха ньуурунан

Бүөлүү сыппыт кыстык хаар,

Кыыдаан тымныы аргыһа буолбут

Кыраһа сыа хаар

Убаҕас ууга кубулуйан

Уулан, таммалаан барда.

Улуу эбэ көмүөл мууһа

Унаар манан күнтэн

Кэмим-кэрдиим дьэ кэллэ, диэбиттии

Халыҥ бэйэтэ чарааһаата

Халыйан, хампарыйан барда.

Сыһыы уута сыккырыйда

Ойуур уута холбосто

Таммах уута танкарыйда -

Чурулаан-дьурулаан,

Үксээн-элбээн

Үрүйэ буола түстүлэр,

Улам улаатан чаккыраһан

Үрэх буолан устан умустулар,

Халаан уута буолан

Аан дойдуга халыйдылар.

Улуу эбэ барахсан

Уордайбыттыы

Орто туруу бараан дойду

Улуу уута буолан

Модун күүс, улахан үрэх буолан

Ийэ сири иҥнэрэн

Улаҕата-туората көстүбэт

Улуу байҕал, муора диэки

Устан улуутуһа турда….

Бу Вилена айбыт хоҺоонугар А.Е.Кулаковскай бэйэтин хоҺоонугар туттубут ньыматын курдук аллитерацияны туҺанна, ол эбэтэр, хоҺооӊӊо тыллар инники дорҕооннорун дьүөрэлэҺиитин:

Кыыдааннаах тымныылаах

Кырыалаах кыһыммыт

Кыыһырбыт санаата

Кэлэйбит сурэҕэ

Кэлбит сылаас тыынтан

Куттаммыттыы ууллан барда.

К бүтэй дорҕоон строкаттан строкаҕа хос-хос хатыламмыта хоҺоон тылын-өҺүн биир кэлим формаҕа киллэрэр, этии интонационнай кырааскатын киэргэтэр. Бу саха хоҺоонун биир сүрүн уратыта буолар.

Уонна манна эмиэ кириэстии рифма көстөр (схемата – аб, аб)

Илин халлаан диэкиттэн (а)

Итии салгын тирээтэ (б)

Тохсус халлаан анныттан (а)

Толору күммүт быгыалаата (б)

Онон үлэбин түмүктээн эттэхпинэ,

А.Е.Кулаковскай поэзиятын уус-уран күүһэ кини тылын-өһүн баайыгар, уус-уран ньымаларын, уобарастарын абылаҥнарыгар көстөр. Өксөкүлээх Өлөксөй поэзията норуот тылынан уус-уран айымньытыттан силис тардыбыта. Поэт сөбүлээн туттар уус-уран ньымалара: параллелизм, хатылааһын, тэҥнэбил, гипербола, тыыннааҕымсытан көрдөрүү, метафора. Сахалыы үрүҥ хоһоон форматынан суруллубут поэмаларыгар, хоһоонноругар Өксөкүлээх Өлөксөй аллитерацияны, дьүөрэ дорҕооннору, тыллары таба аттаран киллэрбит.

“Кулаковскайдыы айыахха, суруйуохха...” инникитин өссө салгыы айар, суруйар оҕолор үлэлэрин мунньар былааннаахпын, үлэм элбээтэҕинэ хомуурунньук оҥорон таһааран, киэҥ эйгэҕэ билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Мин санаабар, хас биирдии киһи, классик суруйааччыларбытын, Өксөкүлээх Өлөксөй сүдү, өлбөт-сүппэт айымньыларын ааҕыахтаах, кини айымньылара кэнэҕэски да кэмнэргэ өй-санаа сайдыытыгар улахан оруолу ыла, үрдүктүк сыаналана туруохтара.