Республикабыт тэриллибитэ 100 сылынан барыгытыгар итии – истиҥ эҕэрдэ! Бу Саха сирин норуоттарын үтүө кэскиллэрин төрүттээбит сүҥкэн суолталаах тугэн – республика үбүлүөйдээх күнэ - муус устар сүүрбэ сэттэ күнүгэр бэлиэтэнэр.

Биһиги, саҥа үйэ оҕолоро, сүүс сыллааҕыта бар – дьонноругар үүнүүнү, сайдыыны аҕалар инниттэн ханнык да ыарахаттартан толлубакка, чаҕыйбакка, чугуйбакка туруулаһан саха государственноһын төрүттээбит оччотооҕу кэм сайдыылаах, хорсун, дохсун санаалаах саха чулуу уолаттараМаксим Кирович Аммосов: нан,Былатыан Алексеевич Ойуунускай: ынан уонна кинилэр доҕотторунан биһиги киэн туттабыт, кинилэри холобур оҥостобут. Бу ытык дьоммут тустаах кэмҥэ бэлиитикэҕэ хорсуннарынан, төрөөбүт сирдэригэр бэриниилээхтэринэн судаарыстыбаннаһы төрүттээбиттэрэ. Кинилэр үлэлээбит үлэлэрэ, охсуспут охсуһуулара силис – мутук тардан, сириэдийэн, бүгүҥҥү Саха Республиката Российскай Федерация биир сүрүн региона буолла.

Биһиги нэһилиэккэ Саха АССР саҕаттан салайар үлэҕэ улэлээбит дьон элбэхтэр. Мин бүгүн ахтан аһарыахпын баҕарабын биһиги оскуолаҕа маҥнайгы директорынан уонна учууталынан үлэлээбитИван Алексеевич Макаров: туһунан.

Иван Алексеевич 1916 сыллаахха Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөн эбэтигэр иитиллибит. 1938 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учууталлар курстарын бүтэрэн Дьааҥыга ананан кэлбит.

Бу үлэлээбит кэмнэрин туһунан Иван Алексеевич бу курдук ахтыбыт: “... Мин Верхоянскай оройуонугар 36 – с сылын үлэһит аатын ылан үөрэ – көтө үлэлии сылдьыбыт кэмнэрбиттэн биир кэрэхсэбиллээх, үйэм тухары умнуллубат миэстэбинэн Дулҕалаах үрэҕин баһыгар, аатырар Таас – Дьааҥы туруук таас хайаларынан быысаһар Суордаах нэһилиэгэ буолар. Эһиэхэ ананан үлэлии кэлиибэр кыракый бөһүөлэк билиҥҥи миэстэтигэр турара. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар хааччыллыы бары өттүнэн татым этэ.

  • Холобур, оннооҕор түннүк тааһа тиийбэтиттэн оскуолабыт муус түннүктэрдээх кыстыыра, онтон үөрэнэр араас тээбириннэр эмиэ кэмчи буоланнар, көнө ыарҕа талах умнастарыттан, уруучука тимирдэрин үтүгүннэрэн кэнсиэрбэ ньаалбааннарынан кырыйан, уруучука оҥорон оҕолору суруйтарар этибит.
  • Оһохтор курунньуктарынан чэрэниилэ оҥостуута, кирпииччэнэн миэллэнии, ыһыырынньык чүмэчилэнии курдук түбэлтэлэр түбэһитэлээн ааспыттара.
  • Оскуола кыаммат оҕолоругар итии аһылык диэн ааттаан оччотооҕу американскай хара бурдук диэни оҕолорго кэминэн, хомуоһунан, түҥэтэрбит.

Кураан дьыллар үтүргэннэринэн үрэх баһыгар, Алыһардаахха оскуола көһө сылдьыбыта. Өссө нэһилиэк киинин уларыттахпыт аатыран Улаҕаҕа көһөн үлэлээбиппит. Итилэргэ тимир оһох турбаларын соспутунан барарбыт. Дьэ итинник быстах да быһаарыылартан сүнньүнэн өйдөнүөн сөп: бүгүҥҥү биһиги уйгулаах олохпут чүөмчүтүгэр тэҥнии санаатахха хайдахтаах күннэр – дьыллар ааспыттарын. Үлэҕэ үлэлии сылдьар киһи бэрт үгүстүк кыра да түбэлтэ курдуктартан үөрэрэ, хомойоро элбэх. Туох барыта кыраттан саҕаланан төрүттэнэр. Кыым саҕа кыра да үчүгэйи оҥорбут курдуктаах буоллаххына, ол киһи олоҕор үрдүктүк сыаналанар эбит. Мин 36-с сылбын иитии үлэҕэ үлэлиибин да, хаһан да санаа хоту түмүктээх ситиһиини билэ иликпин...”

Иван Алексеевич бэйэтин кэмигэр дириҥ билиилээх, дьону кытта сатаан кэпсэтэр, салайар талааннаах эбит. Хайа да оскуолаларга үлэлээтэр талан ылбыт идэтигэр бэриниилээҕин көрдөрбүт, Дьааҥы улууһун үөрэҕириитигэр киллэрбит кылаата сүҥкэн, үлэлээн кэлбитин тухары дьон – сэргэ убаастабылынан сылдьыбыта. Үлэлээбит үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. Иван Алексеевич педагогическай үлэ , тыыл ветерана, элбэх мэтээллэр, бочуоттах бэлиэлэр хаһаайыннара, Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера, Дьааҥы бочуоттаах гражданина.

Саха сирин кэскилин түстээбит улуу дьоммут аата кэлэр үйэлэргэ өлбөөдүйбэтин туһугар биһиги, ыччат дьон, бары күүспүтүн – кыахпытын ууран, чиэстээхтик үөрэниэхтээхпит, үлэлиэхтээхпит. Туругурдун Саха Республиката! Туругурдун республика сүүс сыллаах үбүлүөйэ!

Ити кэмтэн сэттэ уон сыл ааспытын кэнниттэн, 1992 сыллаахха, Саха сирэ Арассыыйа Федерациятын састаабыгар саҥа статуһун быһаарар республика саҥа Конституцията күүһүгэр киирбитэ. Сахабыт сирин сайдыытын саҥа кэмэМихаил Ефимович Николаев: уонна кини үөлээннээхтэрин кытта быстыспат ситимнээх.

Бу сыллар тухары биһиги республикабыт улуу Арассыыйаны кытта үгүс кыайыылаах, ситиһиилээх сайдыы суолун тутуһан кэллэ. Бу кэм устата норуот хаһаайыстыбатын бары салаалара уонна социальнай эйгэ тэтимнээхтик сайыннылар. Бүгүн Республикабыт үлэтэ – хамнаһа, спортка, культураҕа ситиһиилэрбит дойдуга эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга биллэр буолла. Республикабытыгар инфрасттруктура бөдөҥ бырайыактара олоххо киирэллэр, Артиканы сайыннарыы саҥа саҕахтара арыллаллар.

Киэҥ – куоҥ сиринэн – уотунан тайаан сытар республикабыт бары муннуктарыгар национальнай бырайыактары олоххо киллэриигэ сүҥкэн үлэ ыытыллар. Доруобуйа харыстабылын, үөрэх уонна култуура эйгэлэрин бөҕөргөтөбүт уонна сайыннарабыт, демография көрдөрүүлэрин үрдэтэбит. Ол курдук саха норуота үүннэ – сайынна. Аан дойду хайа да муннугар “ мин сахабын “ диэн киэн тутта этэр буоллубут.

Саҥа үйэҕэ үөрэнэр, үлэлиир ыччат, республикабыт Төрүт сокуонугар мэлдьи бэриниилээх буолуохпут, республика государственнай суверинитетын бары өйбүтүн – санаабытын, күүспүтүн – уохпутун ууран туран көмүскүөхпүт, республикабытыгар демократическай тутул барҕарыытыгар, киһи, норуот бырааба тутуһулларыгар бука бары туруулаһыахпыт. Хас биирдиибит төрөөбүт Сахабыт сирэ бигэтик сайдарыгар дьоһун кылаатын киллэрэр. Тапталлаах республикабыт үүнэ - сайда, чэчирии туруохтун!