Методическое пособие «Будь успешен»

ПостниковаВ.А.

Будь успешен

Ситиһиилээхбуолуохха

(1-4 кылаастарга аналлаах кылаасчаастара)

Элгээйи-2020

Иһинээҕитэ

Билии күнэ....................................................................................................................1

Кылаас общественно-образовательнай дуогабар түһэрсиитин тосхоло.................4

Саха Республикатын символлара. Мин быраабылаларым........................................6

Күн күбэй ийэлэр..........................................................................................................8

Дневниктэр историялара............................................................................................10

Доҕордоһуу диэн тугуй?.............................................................................................12

Кырдьаҕастан алгыһын..............................................................................................14

Сэрэн, массыына!.......................................................................................................16

Математическай аукцион...........................................................................................19

Саҥа Дьыллааҕы оонньуу “Ким остуоруйаһыт буолуон баҕарар?”.....................21

Дьөһөгөй сыла.............................................................................................................24

Куттал Дьулаанабыс сэрэтэр!...................................................................................27

Көрсүө сэмэй быһыы киһини киэргэтэр...................................................................29

Төрөөбүт төрүт тыл-омук кэскилэ............................................................................32

Ким буолуохха?..........................................................................................................35

Интеллектуальнай ооньуу: Толкуйдаа. Оонньоо. Кыай!........................................38

Чэйиҥ эрэ, уолаттар!..................................................................................................41

Үтүө быһыыны ордоробут.........................................................................................42

Чөл олох......................................................................................................................45

“Кырачаан хаһаайкалар”-кыргыттарга аналлаах бырааһынньык..........................48

Герой оҕолор. Билиҥҥи кэм геройдара....................................................................50

Экологическай оонньуу..............................................................................................54

Тиһэх чуораан.............................................................................................................56

Туттуллубут литература.............................................................................................58

Мин-оҕобун.

Кылаас чааһа: Дорообо, оскуола!

( 1 кылаас)

Сыала: оҕолорго бырааһынньыктааҕы үөрүүнү тэрийии; үөрэххэ интэриэһи көҕүтүү.

Хаамыыта:

Учуутал киирии тыла:

Оҕолорго күһүн

Саҥа дьылбыт үүнэр,

Оскуолабыт бүгүн

Биһигини күүтэр.

Чугдаар ыллаа чуораан

Аһылынна киэҥ аан!

Оскуолабыт, дорообо!

Учууталбыт, дорообо!

Үөрэх суолун саҕалыыр

Үөрэнээччи дьоннорбун,

Кинилэр күндү төрөппүттэрин

Балаҕан ыйын бастакы күнүнэн-

Билии күнүнэн

Итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин.

Үрдүктэн үрдүккэ дьулуһуҥ,

Үтүөттэн үтүөҕэ талаһыҥ,

Кэрэттэн-кэрэҕэ тардыһыҥ.

- Үтүө күнүнэн, оҕолоор! Наһаа да кыраһыабайдаргыт, мааныларгыт, үөрбүккүт-көппүккүт. Бүгүн эһиги аан маҥнай оскуолаҕа киирэн үөрэнээччи буолбут күҥҥүт. Мин эһигини бу умнуллубат күҥҥүтүнэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибин! Мин эһиги учууталгыт буолабын. Бу күнү эһигини кытта көрсүһээри олус күүттүм. Аны бу күнтэн ыла биһиги бары бииргэ үөрэниэхпит: ааҕыахпыт, суоттуохпут, суруйуохпут.

Эрдэ бэлэмнэммит о5олор хоһоон ааҕыылара.

“Оскуолаҕа үөрэниэм”

Сэттэ сааспын туоламмын, “А”-тан, “Б”-тан саҕалаан,

Син улааппыт киһибин. Ааҕыам уонна суруйуом,

Ийэм миэхэ мичээрдиир, Арахпакка дьулуһан

Имэрийэр: “Үөрэн”,- диир. Ахсаан суоттуом, ойуулуом.

Саҥа форма кэтэммин, Билии-көрүү кылаатын

Саҥа суумка сүгэммин, Бииртэн-биири арыйыам,

Саҥа суолга киирэммин, Үөрэх үрдүк чыпчаалын

Саҥа киһи иһэбин. Үөһэ өрө дабайыам.

Билсиһии.

Эһиги мин ааппын биллигит, аны бэйэ-бэйэбитин кытта билсиһиэхпит.

Халлааҥҥа сулустары көрөөччүгүт? Кинилэр хайдахтарый?

Куруук үөрбүт курдуктар, сири-дойдуну үөһэттэн көрөн турар буолан наһаа элбэҕи билэр курдуктар. Ол курдук биһиги эмиэ кыһанан үөрэнэн олус элбэҕи билиэхпит, куруук үөрэ, мичилийэ сылдьыахпыт.

Билигин, көрүҥ эрэ, паартаҕытыгар сулус баар дии. Ити сулуһу бэйэбит ааппыт аттыгар “уматыахпыт”. Дуоскаҕа ааттаргыт суруллубуттар, бэйэҕит ааккытын булан сулустаргытын сыһыарыҥ.

Көрүҥ эрэ, сулустар бары эһиги аттыгытыгар тыктылар, кыһанан үөрэниҥ диэтилэр, эһиэхэ мичээрдииллэр.

Сорудахтары толоруу.

Көрүҥ эрэ, оҕолоор! Бу тугуй? (замок киэҥ боруотата)

Кинилэр хатыылаахтар. Сөптөөх күлүүһү буллахпытына боруотабыт аһыллыа. Бу үс күлүүстэн хайалара сөп түбэһиэй?

- Маладьыастар! Арыйабын! Туох диэн суруллубутуй? Билии дойдута!

Билии дойдута элбэх сорудах бэлэмнээбит. Толоруохтара диэн эрэллээхпин.

1 сорудах. Таабырыннары таай.

Отой тыла суохКөнөтүк суруйарга

Окур-бокур оҕолорСурааһыннаах, килиэккэлээх,

Кэккэлэһэн эрэ турдаллар,Ып-ыраас лиистэрдээх

Кэпсээбитинэн бараллар. (Буукубалар)Кини аата ... (тэтэрээт)

Хара хонуу устунТуох баар харандаас,

Маҥан куобах ойуолуур. (Дуоска, миэл)Араас фломастер,

Уруучука эмиэ

Уһуктанар төбөлеех,Киирэн кэккэлээн

Таһа-мас, иһэ-таас.Киниэхэ сыталлар,

Этиҥ эрэ эрэттэр,Ыһыллан сүппэттэр. (Пенал)

Туох буолабыный? (Харандаас)

Сурдурҕаччы суруйан

Эрчиллиини устабын,

Оскуолаҕа барарбар

Урут ылан уктабын. (Уруучука)

2 сорудах. Ханна элбэх фигура баарый: уҥа эбэтэр хаҥас. Тоҕо?

Барыта хас фигура баарый? Хайдах быһаардыгыт? Фигуралары ааттаталааҥ.

3 сорудах.Үчүгэйдик толкуйдааҥ уонна эппиэттээҥ:

- Остуолга 4 дьаабылыка баар.  Олортон биири ортотунан аҥаардаабыттарын кэннэ хас дьаабылыка буолбутуй? (4)

-  Корзина иһигэр хас тэллэй баарый, өскөтүн үстэн аҕыйах уонна бииртэн элбэх буоллаҕына? (2)

- Харыйаҕа -7, оттон хатыҥҥа – 3 туораах баар эбит. Барыта хас туораах буоларый?

Маладьыастар!

“Доҕордоһуу маһын киэргэтии”. Эһиги паарталаргытыгар сэбирдэхтэр сыталлар. Ааккытын кичэйэн суруйуҥ уонна бу манна килиэйдиэхпит, оччоҕо биһиэхэ сүрдээх үчүгэй мас үүнэн тахсыаҕа. Бу мас курдук биһиги улаатыахпыт, сайдыахпыт.

Т үмүк:

“Үөрбүт”, “хомойбут”, “куттаммыт”, “кыыһырбыт”, “соһуйбут” смайликтартан талан бэйэҥ туруккун бэлиэтээ.

Кылаас чааһа:Кылаас общественно- образовательнай дуогабар

түһэрсиитин тосхоло.

(1-4 кылаас)

Сыала: Саха Республикатын үөрэнээччилэрин кодексатын билиһиннэрии.

Соруктара:

Үөрэнээччи, төрөппүт уонна учуутал бырааптарын, эбээһинэстэрин, оскуола Устаабын билиһиннэрии.

Инникитин биир сүбэ булан үлэлииргэ кылаас дуогабарыгар сөбүлэһиҥ баттаһыы.

Кыттыыны ылаллар бары төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр.

Хаамыыта:

Учуутал: Убаастабыллаах төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр. Бүгүн кылаас коллектива үс өрүттээх дуогабар түһэрсэр. Дуогабары билиһиннэриэхтэрэ- кылаас салайааччыта, кылаас лидердара, үөрэнээччилэрэ уонна төрөппүт комитета.

Саха Республикатын үөрэнээччилэрин кодексатын билиһиннэрии:

1үөрэнээччи:Yөрэнээччи Кодексата киһи-аймах үйэлэргэ муспут сыаннастарыгар: үтүөнү оңорууга, кырдьыгы тутуһууга, кырдьыксыт буолууга, чиэскэ, кыһамньыга оло5ураллар; хас биирдии о5о уратытын, достоинствотын, быраабын уонна кыа5ын учуоттуур.

2үөрэнээччи:Yөрэнээччи майгы-дьүһүнэ. Хас биирдии үөрэнээччи дьулуһар дьулуута: Бэйэтин Ийэ дойдутугар холоонноох, туһалаах, чиэһинэй гражданина уонна көмүскээччитэ буолар;

3 үөрэнээччи: Майгы-сигили сыаннастарын, киһи, норуот уонна общество культуратын (өйүн, тылын, үлэтин, сынньалаҥын, бодоруһуутун, аһылыгын, тутта сылдьыытын, үлэҕэ сыһыанын) иҥэринэргэ, өй-санаа баайыгар тиксэргэ;

4 үөрэнээччи: Кэрэтийии уонна дьүөрэлэһии сокуонунан олорорго; чэгиэн чэбдик буоларга, бэйэ тас көрүҥүн, тутта-хапта сыльдыыны дьаһанарга; оскуолаҕа дьоһуннаахтык таҥна сылдьарга.

5 үөрэнээччи: Бэйэ санаатын, көрүүтүн, итэҕэбилин аһаҕастык этэр уонна туруулаһан көмүскүүр; Бэйэтин киһи быһыытынан ытыктанар; бэйэтигэр уонна атыттарга сиэрдээхтик сыһыаннаһар;

6 үөрэнээччи: Общественнай хамсааһыны тэрийсэр уонна үлэтигэр кыттар; Дьиэ кэргэн, учуутал, актив, коллектив сиэри таһынан дьаһалымсыйыытыттан киһини көмүскүүр; Киһини киһи быһыытынан көмүскүүр сокуонунан, государствонан, дьиэ кэргэнинэн олохтоммут бырааптаах буолууга.

Үөрэнээччилэр эбээһинэстэрин билиһиннэрии.

7үөрэнээччи:Сиэр- майгы, хардарыта сыһыан быраабылаларын тутуһуохтаах;улахан дьоҥҥо уонна биир саастыылаахтарыгар ытыктабылын бэлиэтин биллэриэхтээх;толоос быһыыны, туора кэмэлдьини утарсыахтах;

8үөрэнээччи:Дьон тус көрүүлэрин, итэҕэбиллэрин ытыктыахтаах;туора киһи көҥүлүн уонна достоинствотын ытыктыахтаах;ханнык баҕарар омук дьонун кытта сыһыаҥҥа сатаан туттуу, кэм кэрдии сиэрин тутуһуохтаах;

9үөрэнээччи:Дьиэ кэргэн, оскуола, норуот, республика чиэһин, аптарытыатын түһэн биэрбэт, үгэстэрин тутуһар туһугар кыһаллыахтаах;харыстыахтаах, таптыахтаах уонна ытыктыахтаах: бэйэтин киһи быһыытынан, төрөппүттэрин, тулалыыр эйгэтин, оскуолатын, айылҕаны уонна үлэни;

10үөрэнээччи:Чөл олоҕу тутуһуохтаах,чэбдигирдэр дьарыгынан уонна спордунан дьарыктаныахтаах. Уруок кэмигэр айдаарыа суохтаах; Үөрэх кэмигэр дэҥтэн- оһолтон сэрэхтээх буолуохтаах;

11 үөрэнээччи: Режими тутуһуохтаах; О5олору кытта кыыһырсыа, охсуһуо суохтаах; Учуутал үөрэххэ сорудаҕын толоруохтаах.

Төрөппүт комитетын ирдэбиллэрэ.

Билиһиннэрэр төрөппүт комитетын председателэ:

1.Оскуола устаабын тутаһарга.

2.Yөрэх стандарын толорорго.

3.Yөрэх кэмигэр оҕо олоҕор уонна доруобуйатыгар куттал суох буолуутун хааччыйарга.

4. Хас биирдии оҕо уратытын, достоинствотын, быраабын уонна кыаҕын учуоттуурга.

IV. Төрөппүттэр эбээһинэстэрэ:

1. О5ону оскуолаҕа тэрийэн ыытарга.

2. О5о үөрэ5эр көмөлөһөргө, дьарыктанарыгар сөптөөх усулуобуйаны тэрийэргэ.

3. О5о бэрээдэгэр, дэҥтэн-оһолтон сэрэхтээх буоларыгар, суол быраабылатын, күннээҕи режими тутуһарын хонтуруоллуурга.

4. Кылаас иһинэн ыытыллар мероприятияларга, төрөппүт мунньахтарыгар, походтарга кыттыыны ыларга.

5. Кылаас оңоһуутугар, кырааскалааһыңңа, ремоңңа субуотунньуктарынан көмөлөһөргө.

Кылаас салайааччытын эбээһинэһэ:

Чиэһинэйдик уонна эппиэтинэстээхтик үлэлииргэ;

Российскай Федерация Трудовой Кодексатын, сокуонун, Саха Республикатын «Yөрэхтээһин», «Учуутал» туһунан сокуоҥҥа олоҕуран үлэ дисциплинэтин тутуһарга.

Российскай Федерация Трудовой Кодеһыгар олоҕуран оҕо олоҕор, доруобуйатыгар куттал суох буолуутун хааччыйарга, баһаартан, дэҥтэн-оһолтон сэрэхтээх буолууну толорорго.

Yөрэтии- иитии аһаҕас буолуутун ситиһэргэ.

Дуогабарга илии баттааһыы.

Түмүк.

Кылаас чааһа: Саха Республикатын символлара.

Мин быраабылаларым.

(3-4 кылаас)

Сыала-соруга: Саха Республикатын символларын билиһиннэрии; кылаас символларын, быраабылаларын санатыһыы, үөрэнээччи Кодексатын кэпсэтиһии; сыллааҕы соруктары туруорунуу.

Хаамыыта:

Бэсиэдэ.Саха сирин гимнин истии. Гимн диэн тугуй? Гимн- государство, кылаас биир сомоҕотун айхаллыыр өрөгөйдөөх ырыа. Гимн Саха сиригэр олорор норуоттары түмэр, Ийэ дойдуга киэн туттууну бөҕөргөтөр.

Муус устар 27 күнэ-саха олоҕор быһаарыылаах уонна суолталаах күн. 1922 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр- Саха Автономнай Советскай Социалистическай республиката төрүттэммитэ, сурукка докумуоҥҥа киирбитэ. 1990 с. суверенитет туһунан декларацияны ыламмыт, сувереннай республикабыт саҥа Конституцияламмыта.

Саха Республикатын символларын ханныгы билэҕит? Ааттаталааҥ. (Герб, былаах, гимн). Герб диэн тугуй? Герб-государство былааҕар, манньыатыгар, бэчээтигэр уо.д.а. ойуулаан оҥорор тус бэлиэтэ.

Б иһиги гербэбит

Сэттэ алмаас кыырпахтара-доҕордоһууну көрдөрөр.

Халлаан күөҕэ-чиэһи, бэриниини, эрэли, истиҥ буолууну. Үрүҥ-ыраас өй-санаа. Кыһыл-мэҥэ суруктан ылыллыбыт. Былыргы аттаах киһи ойуута. Былыр Лена очуос таастарыгар уруһуйдаан хаалларбыттар.

Биһиги былаахпыт

Х аллаан күөҕэ өҥ, үрүҥ күн уонна маҥан сурааһын-ыраас өй-санаа.

От күөҕэ-быйаҥ, барҕарыы, доҕордоһуу бэлиэтэ.

Кыһыл-олоххо тардыһыы, төрөөбүт сиргэ таптал, бэринии.

Саха Республикатын Гимнэ

Бөлөҕүнэн үлэ. Биһиги кылааспыт символлара. Кылаас былааҕын, девиһин, быраабылаларын оҥоруу.

Мин быраабылаларым

Түмүк. Ылыммыт сыалыҥ-соругуҥ туоларыгар кыһалын. Эбээһинэскин умнума. Ситиһиилээх буол.

Кылаас чааһа: Герой оҕолор.

Билиҥҥи кэм геройдара.

(3-4 кылаас)

Сыала: Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хорсун быһыыны оҥорбут Герой-оҕолор туһунан билиһиннэрии.

Соруктара: дойду историятын үөрэтиигэ, бэйэ билиитин хаҥатыыга уһуйуу; Ийэ дойдуга тапталы иитии, киэн туттууну иҥэрии; саҥа кэм геройдарын хорсун быһыылара биһиэхэ холобур буолалларын туһунан кэпсэтии; ыараханнартан чаҕыйбат буолуу тыыныгар иитии.

Туттуллар тэриллэр: Герой- оҕолор туһунан плакаттар, кинигэ быыстапката, рефераттар.

Ким да умнуллубат,

туох да умнуллубат.

Хаамыыта:

Киириитэ.

Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытын биллэрэр Левитан аудиозапиһын истии.

Оҕолоор, радионан тугу биллэрдилэр?

Бүгүн туох туһунан кэпсэтии барарый?

Бэсиэдэ: Дойду сэриитин уоттаах сылларыгар мөлүйүөнүнэн киһи бүгүҥҥү дьоллоох олохпут туһугар олоҕун толук уурбута. Олор ортолоругар ураты хорсун быһыыны оҥорбут герой дьон эмиэ баара. Күн-дьыл аастаҕын аайы кинилэр ааттара күндүтүйэн, дьэҥкэтийэн иһэр. Тоҕо диэтэххэ, төрөөбүт дойдутун туһугар өстөөҕү утары охсуспут киһи аата хаһан да умнуллубат.

-Күндү оҕолор, бу кимнээҕий? (Герой-оҕолор)

-Герой-оҕолор диэн кимнээҕий?

- Хайдах герой буолуохха сөбүй?

- Эйэлээх кэмҥэ хорсун быһыыны оҥоруохха сөп дуо?

- Бу киһи биир-икки тылынан эппиэттээн кэбиспэт олус уустук уонна боччумнаах боппуруостарга эппиэти көрдүөхпүт.

Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха фашистскай Германия түөкүннүү уоран биһиги дойдубутугар саба түспүтэ. Аҕа дойдутун көмүскүү норуот бүттүүн туруммута. Урукку өттүгэр киһи-аймах көрсүбэтэх ынырык сэриитэ саҕаламмыта. 100 тыһыынчаттан тахса оҕолор улахан дьону кытта тэҥҥэ фроҥҥа сэриилэспиттэрэ. 35 тыһыынча оҕо хорсуннук кыргыспыттарын иһин медалларынан, орденнарынан наҕараадаламмыттара уонна уһулуччулаах героизмы көрдөрбүттэрин иһин Советскай Союз Геройа диэн ааты иҥэрбиттэрэ.

Үйэлэргэ умнуллубат ааттар.

“Герой пионердар”... “Герой оҕолор”... Ити тыллары биһиги, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945сс) оскуолаҕа үөрэммит оҕолор, күннэтэ истэрбит. кинилэр тустарынан хаһыаттарга, кинигэлэргэ суруллара, араадьыйанан кэпсэнэрэ, ону таһынан, биллэн турар учууталларбыт, төрөппүттэрбит кэпсииллэрэ. Саҥаттан саҥа ааттар оччотооҕу оҕолор сүрэхпитин аймыыллара, куппутун-сүрбүтүн долгуталлара... Саамай дьиктитэ-герой оҕолор үгүстэрэ биһиги саастыылаахтарбыт, муҥутаатахтарына, биир-икки сыл аҕа этилэрэ. ол да иһин буолуо, кинилэр биһиэхэ олус чугас, убай-быраат, эдьии!-балыс курдук буолаллара. Кинилэр олохторун толук ууран туран оҥорбут хорсун быһыыларыгар биһиги сүгүрүйэбит...

“Арай кини оннугар мин итинниккэ түбэһиим-хайыам этэй?”-диэн бэйэбититтэн бэйэбит өрүү ыйытар, харда эрэйэр курдук этибит. Куттаныам, толлуом, доҕотторбун түһэн биэриэм диэн санаа кимиэхэ да киирбэт быһыылааҕа. “Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах” диэн кынаттаах өс хоһооно олохпут аргыһа этэ. Ол аата, саа- саадах втутан сэрии хонуутугар охсуһа сылдьан охтубут байыастар, геройдар андаҕардарын биһиги да толоруохпут, кытаанах күн-чаас тирээтэҕинэ, кинилэр холобурдарын хатылыахпыт диэн бигэ санаалаах этибит. Ол санааны герой оҕолор хорсун быһыылара сүрэхтэн сүппэттии иҥэрбиттэрэ. Улуу холобур оннук күүстээҕин оччотооҕу хас да көлүөнэ билбитэ. (Савва Тарасов, Саха Республикатын народнай поэта)

Оҕолор билиһиннэриилэрэ: “Герой оҕолор”

Валя Котик.

Украина уола 13-тээх Валя Котик ньиэмэс халабырдьыттарын кытта охсуһуутун эмиэ бэйэтин курдук оҕолору кытта саҕалаабыта. Сороҕор, бэл диэтэххэ, ньиэмэстэртэн сааларын, гранаталарын уораллара. Биирдэ ол гранаталарынан өстөөхтөр толору тиэллибит массыыналарын тоҕо тэптэрбитэ. Инньэ гынан, партизаннар хорсун уолу бэйэлэрин кэккэлэригэр ылан, связной оҥостубуттара.

Биирдэ Валя ойуур саҕатыгар карателлэр этэрээттэригэр түбэспитэ. Харабыллыы хаалбыт дьонтон биир киһи гранаталааҕын бэлиэтии көрөн, түбэһиннэрэн, ол гранатаны сулбу тардан ылбыта, чекатын тоҕо тардаат, өстөөхтөр ортолоругар быраҕаат, муҥ кыраайынан куоппута. Кэлин ньиэмэс алта эшелонун, стратегическэй сибээстэрин кабелын суох оҥорууга, о.д.а. диверсияҕа кыттан, “Аҕа Дойду Сэриитэ” I, II истиэпэннээх уордьаннарынан наҕараадаламмыта.

1944 сыл олунньу 11 күнүгэр Валя 14 сааһын туолбута. Сэрии түмүктэнэн эрэринэн, партизанскай этэрээт үрэллиэхтээх этэ. Онон валя оскуолаҕа үөрэнэ барыахтааҕа.

Олунньу 15 күнүгэр этэрээт Изяслав куорат иһин тиһэх кыргыһыытыгар хорсун уолчаан улаханнык бааһырар. Уонна 17-с чыыһылаҕа ылбыт баастарыттан тыына быстар. 1958 с. Сэбиэскэй Сойуус саамай эдэр Геройунан буолбута.

Валя Котик туох хорсун быһыыны оҥорбутуй?

Леня Голиков.

Новгородтааҕы партизанскай этэрээккэ Леня Голиков 15 саастааҕар киирбитэ. Бу партизанскай биригээдэ састаабыгар сылдьан, 27 бойобуой операцияҕа кыттыбыта, ол иһигэр сэрии сэбин тиэйиммит 10-тан тахса массыынаны, хас да муостаны эстэрбитэ. Бу иһин “Хорсунун иһин” бастакы мэтээлин ылбыта.

Кэнники сырыыларыттан биирдэстэрэ ордук чаҕылхай этэ: Рихард фон Виртц генерал-майор массыынатыгар хас да буолан саба түһэн, улахан суолталаах докумуоннары былдьаабыттара. Бу хорсын быһыытын иһин Леняны “Кыһыл Знамя” уордьанынан наҕараадалаабыттара.

Ньиэмэстэр үтэһэлэрэ туолан, партизаннары күүскэ сойуолаһан барбыттара. Биирдэ Ленялаах 20-чэ буолан, биир дэриэбинэ иччитэх дьиэтигэр сынньалаҥҥа тохтообуттарын биир таҥнарыахсыт киһи тыллабырынан, ньиэмэстэргэ бэриммит олохтоох националистар этэрээттэрэ саба түспүттэрэ. Бу кыргыһыыга Леня сырдык тыына быстыбыта. Леня Голиков Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатын ылбыта.

Леня Голиков туһунан туох саҥаны биллигит?

Марат Казей.

13-тээх Марат Казей эдьиийин Ариаднаны кытта 1942 с. Белоруссия сиригэр тэриллибит Фурманов аатынан партизанскай этэрээт чилиэннэринэн буолбуттара. Марат разведчик буолбута. Сымса уол өстөөх ылбыт дэриэбинэлэригэр сылдьан, наадалаах сибидиэнньэни булара.

Биирдэ бүтүн этэрээти өлүүттэн быыһаабыта. Онно маннык буолбута: партизаннар этэрээттэрин тоһуйан, өстөөхтөр төгүрүйэн кэбиспиттэрэ. Марат кыра буолан, соҕотоҕун эрэ бу ытарчаттан этэҥҥэ мүччү туттаран куотан тахсан, атын партизанскай этэрээттэри көмөҕө аҕалбыта. Хорсун быһыыларын иһин “Аҕа Дойду Сэриитэ” I истиэпэннээх уордьанынан, “Хорсунун иһин”, “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.

Сэрии бүтэрэ биир сыл хаалбытын кэннэ, 1944 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр, Марат табаарыһын кытта сорудахха сылдьан, фашистарга түбэспиттэрэ. Табаарыһын тутан ылан өлөрбүттэрэ, Марат соҕотоҕун хаалан, суорума суоланарын өйдөөбүтэ уонна ... бэйэтин гранатанан тоҕу тэптэрэн, геройдуу өлбүтэ.

Зина Портнова

Зина Портнова Ленинград куоракка төрөөбүтэ. Сэрии буолар сайыныгар эбэтигэр Белоруссияҕа барбыта. Олохтоохтор фашистарга харса суох утарыласпыттара. Белоруссия ол кэмтэн ыла партизанскай этэрээттэринэн аатырбыта. 15-тээх Зина “Юные мстители” этэрээккэ холбоһон, бастаан листовка тарҕатыытыттан о.д.а. бытархай сорудахтартан саҕалаабыта. Кэлин электростанцияны, собуоту урусхаллааһыҥҥа, Германияҕа ыытар вагоннарын уоттааһыҥҥа тиийэ диверсияҕа кыттыспыта. Зина ньиэмэстэр остолобуойдарыгар иһит сууйааччынан үлэлии сылдьан, пстарыгар дьааты кутан, элбэх фашиһы өлөрбүтэ. Ким оҥорбутун билээри, Зинаҕа дьааттаах аһы сиэппиттэрин, хата, эбэтин эмтээх отун көмөтүнэн тыыннаах хаалбыта.

Партизанскай этэрээккэ таҥнарыахсыт өтөн киирэн, 30-тан тахса эдэркээн оҕолору тутан, кырыктаахтык доппуруостаан баран, алтынньы 5-6 күннэригэр барыларын ытан өлөрбүттэрэ.

Эн санааҕар Зина тоҕо өстөөхтөргө биир да тылы саҥарбата?

Өскөтүн Зина өстөөхтөргө туох эмит сибидиэнньэни тыллаабыта буоллар, ол туох алдьархайга тириэрдиэ этэй?

Сима Сергеев.

Сима Сергеев 1931 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин Уорҕа учаастагар күн сирин көрбүтэ. 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр фроҥҥа ыҥырыллыбыт саллааттары атаарыы буолан, дьон бары онно барбыттара. Ол кэмҥэ ынырык түбэлтэ тахсыбыта. Тохту уола Ньукулай Киргиэлэйэп мас кэрдэ барыахтааҕа. Ким да суоҕунан туһанан, кини үүт уурар ампаарга киирэн, ыаҕайаттан сүөгэйи уоран сии олорорун Сима Сергеев түбэһэ көрбүтэ. Хорсун пионер куттанан ааһа барбакка, “холкуос, баайын уоран сиэтиҥ, тыллыам” диэбитин иһин, уоруйах оҕону быһаҕынан кэйгэллээн өлөрбүтэ.

Сима Сергееви Герой пионер оҥорорго аан бастаан оҕо тэрилтэтигэр үлэлии кэлбит Екатерина Никонова туруулаһан үлэлэспитэ. Ол түмүгэр Саха сирин үрдүнэн Сима Сергеев аатын пионерскай дружиналар, этэрээттэр үөскээбиттэрэ.

Билигин Хадаартан чугас Уорҕа учаастакка Сима Сергеев олорбут дьиэтэ, өйдөбүнньүгэ баар.

Саҥа кэм Геройдара.

Ханнык баҕарар үйэ, норуот уос номоҕор киирбит геройдардаах буолар. Холобурга сылдьар хорсун-хоодуот быһыы ыксаллаах түгэҥҥэ оҥоһулларын итиэннэ оннукка бэлэм дьону кэм-кэрдии бэйэтэ үөскэтэр буоллаҕа. Ол курдук, биһиги улууспут оҕолоругар сэтинньи 6 күнүгэр 2004 сыллааха Москва куоракка “Хорсунун иһин” мэтээллэри Сунтаардааҕы политехническэй лицей-интернат 8 кылааһын үөрэнээччилэригэр Иванов Денискэ уонна Заболоцкай Вадимҥа туттарбыттара. Кинилэр сайын ууга түспүт оҕону быыһаабыттара. Сөптөөх бастакы көмөнү оҥорбуттара быһаарыылаах буолбут. Оҕолору ити үөрүйэхтэргэ ОБЖ учуутала Селляхов Николай Васильевич үөрэппит. Ол иһин учууталларыгар “Быыһааһыҥҥа көмөтүн иһин” диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Онтон Денис аҕата- Иванов Николай Иванович уолун сөптөөхтүк ииппитин иһин МЧС миниистириттэн Пучков Владимир Андреевичтан Махтал Суругу туппута.

Ити курдук, билигин даҕаны биһиги кэккэбитигэр Герой оҕолор бааллар.

Түмүк:

- Герой диэн кимий? (Герой- бэйэ иннин умнан туран, хорсун быһыыны оҥорбут киһи)

- Геройдуу быһыы диэн тугуй? (Хорсун быһыыны оҥоруу)

Көрсүө-сэмэй быһыы.

Кылаас чааһа: “Кырдьаҕастан алгыһын ...”

(2-3 кылаас)

Сыала-соруга: Төрөппүтү иитии-ытык иэс, кырдьаҕаһы ытыктааһын үтүө үгэс буоларын быһаарыы, иҥэрии; дьиэ кэргэн иллээх-эйэлээх буоларыгар иитии.

Хаамыыта:

Киириитэ. Үтүө күнүнэн күндү оҕолор! Эһиги иннигитэр өс хоһоонноро суруллубаттар. Ааҕыҥ уонна ис хоһоонун быһаарыҥ:

“Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт”, “Кырдьаҕастан алгыһын, эдэртэн эйэтин ыл”

Кылаас чааспытыгар туох туһунан кэпсэтэр, ырытар эбиппитий?

Кырдьаҕастар күннэрэ хаһан бэлиэтэнэрий? (1991 сылтан бэлиэтиир буолбуппут)

Тимуровскай хамсааһын диэн тугуй? “Тимурдар” диэн кимнээҕий?

(Тимуровскай хамсааһын сэрии сылларыгар баар буолбута. Пионердар кыһыл байыастар дьиэ кэргэттэригэр көмөлөһөллөр. Төрүөтүнэн А.П.Гайдар “Тимур и его команда” диэн кинигэтэ буолбута. Кинигэ 1940 с. бэчээттэмитэ. Кинигэни ааҕаргытыгар сүбэлиибин.)

Учуутал бэсиэдэтэ.

Сахаҕа кырдьаҕаһы ытыктааһын биир бэртээхэй үгэс буолар. “Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт”, “Кырдьаҕастан алгыһын, эдэртэн эйэтин ыл” дэнээччи. Ити өс хоһоонноро дириҥ ис хоһоонноохтор. Кырдьаҕастар олох муудараһын билбит, олоҕу тускулаабыт ытык дьон быһыытынан сыаналаналлар, олох билгэһиттэрэ, сүбэһиттэр-амаһыттар буолаллар.

“Иитиллэр иэстээх” диэн иккиэйэх тыл дириҥ ис хоһоонноох. Төрөппүтү кырдьар сааһыгар көмүс алтан курдук тутуу-ыччат биир ытык иэһэ. Элбэх оҕолоох ийэлээх-аҕа сир үрдүгэр дьоллоох дьоннор. Кинилэр сылаастык, сымнаҕастык сытыахтаахтар. Өбүгэ үгэһэ итинник. Төрөппүтүн куһаҕаннык тутар киһи үтүө киһи буолбат, бар дьон киниттэн киэр хайыһар. Ыччаттарыгар ытыктатар буолан кырдьаҕас киһи кырдьар сааһыгар туспа бара сатаабат, биир саамай таптыыр оҕотугар сытар биитэр хардарыта сылдьар. Хата хайа оҕотугар сытара былдьаһык.

Кырдьаҕас дьону ытыктаан ааттыыр анал тыллар бааллар. “Кырдьаҕас”, “убай оҕонньор”, “эбэм эмээхсин”, “эдьиэй”, “убаай” диэннэр хаан уруугар эрэ сыһыаннаах тыллар буолбатахтар, ытыктабыл бэлиэтигэр ханнык баҕарар аҕа саастаах киһиэхэ этиллэр.

Кырдьаҕас остуолга ханан олоруохтааҕар, чэйгэ киниэхэ бастакы чааскы кутуллуохтааҕар тиийэ чопчу үгэстэр бааллар. Кырдьаҕас киһи саҥара олордоҕуна, эдэрэ быһа туспэт. Эн кырдьаҕас киһини кытта тэҥҥэ кэллэххинэ, ааны аһа охсон, урут киллэрэҕин. Ити эмиэ норуот үгэһэ.

Биһиэхэ “туйах хатарар оҕо”, “аҕа баһын тосту олорбут” диэн өс хоһоонноро бааллар. Ити биирдиилээн кэргэн, ыал иһигэр эмиэ үгэс баарын туоһулуур. Киһи үчүгэйдик олоруон, кини ыччата үтүөтүн салгыыр киһи буолуон баҕарарыттан итинник өс хоһооно үөскүүр. Киһи эрэ “туйахтаах” буолбат. Дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эрэ ураты үтүө идэтинэн биллибит-көстүбүт киһи “туйахтаах” аатырар. Төрөппүт үтүөтүн салгыыр туруктаах оҕону “аҕатын туйаҕын хатарыах оҕо” дииллэр (Михаил Чооруоһаптан)

Хоһооннору ааҕыы.

Хаһан сайын кэлэрий?

Саргы ааҕар күннэрин,

Эһэтиниин сарсырда

Быһар халандаар лиистэрин.

Сайын тахсыа Толооҥҥо-

Уйгу күөххэ-быйаҥҥа.

Лыаҕы кытта сырсыһыа,

Дьэдтэн үргүү да барсыа.

Хаһан буолар, оо, сайын?

Хаһан бүтэр бу кыһын?

Эһэм бүгүн уһанар.

Миэхэ күрдьэх оҥорор.

Көр, ити уктаата:

“Оруобуна сөп”,- диэтэ.

Иккиэн таһырдьа таҕыстыбыт.

Иккиэн хаар күртүбүт.

Эһэм миигин хайҕаата:

“Оҕом улааппыт диэтэ”, - диэтэ.

Эдьиийим

Далбар хотун эдьиийим

Үтүө-мааны киһибит.

Кыамматтарга көмөлөөх,

Дьоҥҥо үтүө сыһыаннаах.

Кини хоодуот хотуммут-

Нэһилиэги салайар,

Барытын дьаһайар,

Кэскилбитин тэрийэр.

Ветеран эһэбэр

Уот сэрии сылларын

Түөһүнэн тыырсыбыт-

Хос эһэм Уйбаанньа

Кыайыыны аҕалсыбыт.

Өстөөҕү өһөрөн

Кыайыылаах эргийбит,

Ветеран эһэбин

Киэн тутта ааттыыбын. “Хатан” сурунаалтан

Оҕолор эбээлэрин, эһээлэрин туһунан бэлэмнэнэн кэлбиттэрин истии.

Түмүк.

Мин биллим...

Мин санаабар иллээх дьиэ кэргэн диэн...

Кылаас чааһа: “Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр”

(1-2 кылаас)

Сыала-соруга: Сиэрдээх, көрсүө-сэмэй буоларга үөрэнии; көнө майгылаах, кырдьыксыт буолууга иитии, уһуйуу; сценическай культураны иҥэрии (артыыстааһын, мимиканан оруолу тириэрдии)

Туттар тэрил: өс хоһоонноох плакаттар, инсценировка реквизиттэрэ.

Хаамыыта:

Киириитэ

Учуутал: Үтүө күнүнэн күндү оҕолор! Эһиги билигин номнуо үөрэнээччилэргит. Үөрэнээччи быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү, кэрэни, үөрүүнү сыдьаайаҕыт. Кыһаллыгас, болҕомтолоох, көрсүө-сэмэй, эйэҕэс буолууга дьулуһаҕыт.

Суол устун баран иһэн

Биир уолчааны көрүстүм.

Кырачаан уолчаан

Далбаатаан айхаллыыр:

Үтүө күнүнэн!

Үтүө күнүнэн!

Үөрэ-көтө хардарабын.

Онтон уолчаан көрүстэ,

Бииргэ үөрэнэр табаарыһын.

Илии тутан дорооболосто,

Мичик гынан мичээрдээтэ.

Бу хайдах уолчааный? Кини туһунан тугу этиэ этигитий?

Кэпсэтиигэ ыҥырыы.

Учуутал: Хас биирдии киһи, оҕо баҕарар баҕата-үчүгэй сыһыан. Биһиги табаарыстарбыт, бииргэ үөрэнэр доҕотторбут, билэр билбэт дьоннорбут бары эйэҕэстик, убаастабыллаахтык сыһыаннаһыахтарын баҕарабыт. Хайдах киһини кытта дьон-сэргэ үчүгэйдик сыһыаннаһыай? (Иитиллиилээх, көрсүө-сэмэй, көнө майгылаах киһини кытта дьон үтүөтүк сыһыаннаһар. Үтүө киһи элбэх доҕоттордоох, убаастанар, ытыктанар)

Учуутал: Бу оҕо эрдэ туран зарядкалыыр. Суунар, оронун хомунар. Ийэтигэр остуол бэлэмнииригэр көмөлөһөр. Кини ийэтин, аҕатын сорудаҕын толорортон хаһан да сүрэҕэлдьээбэт. Мэлдьитин чугас дьонноругар, доҕотторугар күүс-көмө буолар. Онтон эн хайдаххыный?

Учуутал: Өйдөөн көрдөххө, аан дойдуга дьон барыта бэйэ-бэйэтигэр көмөлөһөн олорор. Дьон олоҕо тупсарыгар анаан мэндиэмэннээх дьиэлэри, муосталары туталлар, хараабыллары, самолеттары көтүтэллэр. Онтон мин туох туһаны аҕалабыный?

Учуутал: Автобуска кырдьаҕас, кыаммат киһиэхэ миэстэ туран биэрэр ыарахан буолбатах. Бэйэҥ хоскун хомунар ыарахан буолбатах. Ыраастык таҥна сылдьыы ыарахан буолбатах. Онон дьоҥҥо үчүгэйи баҕарыы олус ыарахан буолбатах эбит. Эн санааҕар куһаҕаны оҥоруу туох содуллааҕый?

Инсценировкалары көрүү. Быраабылалары таһаарыы. Инсценировка “Мальвина уонна Буратино”.

Мальвина: Үтүө күнүнэн, Буратино!

Буратино: Үтүө күнүнэн, Мальвина!

Мальвина:Тоҕо хомойон олороҕун? Сорудаххын сатаан толорботуҥ дуо?

Буратино:Оннук, задачабын сатаан суоттаабатым. (Бардьыгыныыр)

Мальвина:Тоҕо кыыһыраҕын?

Буратино:Бэйэбин сатаан кыана туттубаппын. Ол иһин! (Хаһыытыыр)

Мальвина:Иһит эрэ, маннык хаһыытыы олордоххуна эйигин кытта ким кэпсэтиэн баҕарыай?

Буратино:Ким кэпсэтиэн баҕарбат кэпсэппэтин ээ! Ытыам суоҕа!

Мальвина:Буратино, кырдьык эн тоҕо олус кыыһырдыҥ?

Буратино:Кыыһырбаппын! Кэпсэтэрим курдук кэпсэтэбин.

Мальвина:Өйдөөн көрдөххө эн оҕолору кытта мэлдьи кыыһыран кэпсэтэҕин. Оннооҕор папа Карлоҕа хаһыытыыгын дии.

Буратино:Суох, суох. Оннук буолбатах!

Мальвина:Ити эмиэ мэлдьэстиҥ.

Буратино:Мин ардыгар эрэ итинник кыыһырабын . Дьиҥэр ылан көрдөххө мин үчүгэй табаарыспын ээ. Көр, бэҕэһээ Пьеро баран иһэр. Баран иһэр, баран иһэр уонна охтубат үһү дуо! Мин буоларын курдук дэлби күллүм. “Хайа, хайдах посадкалаатыҥ?” – диэн ыйыттым. Онтон кини тоҕо эрэ өһүргэннэ уонна баран хаалбыта. Мин туох куһаҕаны оҥорбуппунуй? (Оҕолор диэки хайыһар)

Мальвина:Эн, Буратино, сыыһа быһыыламмыккын. Саҥарыаҥ иннинэ толкуйдаан көрүөхтээххин. Киһи тыла-ох. Элбэх тылтан элбэх сыыһа тахсар.

Буратино:Мин эрэ итинник кэпсэтэр үһүбүн дуо? Этэр буоллахха мин оҕолортон үөрэнэбин. Оҕолор, бэйэҕит хайдах еэпсэтэҕит? Аа, саҥарбаккыт! Эһиги эмиэ миэхэ майгынныыр эбиккит. Мин билэбин, кырдьык кыраттан кыыһырар оҕолор бааллар. Оҕолоор, бу күнтэн ыла кыыһырсыа суоххайыҥ! Сэмэй, көрсүө дьон буолуоххайыҥ!

Мальвина:Маладьыас, Буратино! Эн саамай сөпкө толкуйдаатыҥ!

“Аптаах тыл”

Оруолларга: оҕонньор, Павлик.

Павлик: Туорааҥ!

Оҕонньор: Туох буоллуҥ?

Павлик: Онно эһиэхэ туох баар?

Оҕонньор: Мин дьыалам буотах эрээри, ити эн кимиэхэ олус кыыһырдыҥ?

Павлик: Мин сотору дьиэбиттэн олох даҕаны баран хаалыам!

Оҕонньор: Куотаҕын?!

Павлик: Куотуом! Леночка миэхэ биир да кырааскатын уларсыбат. Киниэхэ олус элбэх баар ээ.

Оҕонньор: Уларсыбат диигин дуу? Онтон сылтаан куотаары гынаҕын дуо?

Павлик: Онтон эрэ буолбатах. Биир моркуоп туһуттан эбэм кухняттан эмиэ үүрбүтэ.

Оҕонньор: Эн олус кыыһырыма ээ. Ким эрэ мөҕүө, ким аһыныа.

Павлик: Суох, миигин ким да аһыммат! Убайым эмиэ чугаһаппат. Балыктыы хаһан да илдьэ барбат! Мэлдьи аккаастыыр.

Оҕонньор: Онтон тоҕо илдьэ барбат?

Павлик: Ону эһиги тоҕо ыйытаҕыт?!

Оҕонньор: Мин эйиэхэ көмөлөһүөхпүн баҕарабын. (Бытыгын имэринэр) Биир аптаах тылы билэбин. Ол тылы эйиэхэ этиэм. Ол эрэн өйдөө: бу тылы хаһыытаабакка, этэр киһиҥ хараҕын көрөн туран этэргин умнума.

Павлик:(үөрэр) Мин, мин сип-сибилигин баран боруобалыам...

“Сэбирдэх”

Оруолларга: Лена, Катя, учуутал.

Лена: Катя, баһаалыста миэхэ от күөҕэ харандааскын уларсаҕын?

Катя: Билбэтии, ийэбиттэн ыйытыам. (телефоннуур)

Лена: Ийэҥ көҥүллээтэ дуо?

Катя: Көҥүллүүрүн көҥүллээтэ эрээри, убайбыттан ыйытыам. (телефоннуур)

Лена: Чэ, сөп. Ыйыт.

Лена: Хайа, убайыҥ көҥүллээтэ дуо?

Катя: Уруһуйдаатын диэтэ. Ол эрэн мин алдьатан кэбиһиэҥ диэн куттанабын.

Лена: Мин сэрэнэн уруһуйдуоҕум. (Лена ылан уруһуйдуур)

Катя: Иһит эрэ, күүскэ баттаама, айаххар уктума уонна элбэхтик кырааскалаама!

Лена: Наадата суох!

Катя: Хайа Лена, тоҕо ылбаккын! Ыл, ыл!

Учуутал: Лена, мастарыҥ сэбирдэхтэрэ тоҕо халлаан күөҕэ өҥнөөҕүй?

Лена: От күөҕэ өҥүм суох.

Катя: Онтон мин биэрэ сатаабыппын ылбатаҕа.

Учутал: Катя, киһи ыларын курдук биэриэххэ наада.

Быраабылалары таһаарыы.

Табаарыстаргын, дьону кытары дорооболоһоргун умнума.

Табаарыстаргар кыыһырыма.

Түгэн көһүннэр эрэ охсума, анньыма.

Кыыһырбыт да буоллаххына, түргэнник бырастыы гын уонна сотору кэминэн умун.

Доҕоргор хаһан да аккаастаама, кэрээнимэ.

Тугу эмит уларсыбыт буоллаххына бириэмэтигэр алдьаппакка төнүннэр.

Өс хоһооннору быһаарыы.

Эйэҕэс киһи үгүс доҕордоох.

Үчүгэй майгыҥ-көтөр кынатыҥ.

Үчүгэй киһи суола сырдык...

Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр.

Түмүк: Киһи тылынан буолбакка дьиҥ дьыалатынан, олоҕор кэлин кыбыстыбат быһыылары оҥорорго дьулуһуохтаах.

Кылаас чааһа: Доҕордоһуу диэн тугуй?

(3 кылаас)

Сыала: көрсүө-сэмэй, доҕордуу буоларга үөрэнии, сөптөөх психологическай сыһыаны үөскэтии.

Соруктара:

Доҕордуу, дьиҥнээх доҕор диэн кимин быһаарыы;

Доҕордуу дьон бэйэ-бэйэтигэр сыһыанын ырытыы;

Чинчийии: “Бэйэбин хайдах сыаналанабын?”

Доҕордоһуу быраабылаларын таһаарыы;

Бэйэ-бэйэҕэ көрсүө-сэмэй, кырдьыксыт, сатаан доҕордоһор хаачыстыбалары иитии.

Хаамыыта:

Бэсиэдэ. Доҕордоһуу туһунан урут да билигин да сытыытык кэпсэтэллэр, ырыталлар. ӨссөXVIIүйэҕэ францсуз суруйааччыта Франсуа де Ларошфуко эппитэ: “Самый прекрасный подарок, сделанный людям после мудрости- это дружба”. Онтон былыргы древнегреческэй философ Сократ манан тугу эппитий: “Никакое общение между людьми невозможно без дружбы”. Оччотугар “Доҕордоһуу” диэн тугуй?

Владимир Иванович Даль тылдьытыгар көрүөххэйиҥ: “Дружба- взаимная привязанность двух или более людей, тесная связь их; бескорыстная, стойкая приязнь, основанная на любви и уважении”.

Доҕордоһуу туһунан оҕолор быһаарыыларын, санааларын истии.

Доҕордоһуу туһунан өс хоһооннор суолталарын быһаар:

Эйэҕэс киһи үгүс доҕордоох

Биир силистээх, биир тыыннаах дьон

Икки ардыларынан уу тохтубат

Айан аргыстаах, суол доҕордоох

Атас туһугар атах тостор

Доҕор доҕорун алдьархайга бырахпат

Чинчийии: Бэйэҕин хайдах сыаналанаҕын?(самооценка)

Үксүн “+” бэлиэ турбут буоллаҕына, бэйэҕин сөпкө сыаналыыр эбиккин. Өскөтүн “ – “ элбэх буоллаҕына, бэйэҕин намыһахтыксыаналыыгын, ону үрдэтэр туһугар кыһан.

Доҕордоһуу быраабылаларын таһаарыы. Бөлөҕүнэн үлэ:

Эйэҕэс буол

Чиэһинэй буол

Доҕотторгор мэлдьи көмөлөс

Охсуһума, быдьар тылы туттума.

Ситуациялары быһаарыы.

Доҕорбун өһүргэппит буоллахпына, мин....

Доҕорум “2” ылбыт буоллаҕына, мин....

Доҕорум алҕас иҥнэн охтубут буоллун, мин....

Арай мин кэмпиэттээх буоллум, мин....

Арай доҕорум муостаҕа бөх тохпут буоллун, мин....

Арай доҕорум кими эмит ыыстыан баҕарбыт буоллун, мин...

Доҕорум задачатын суоттаабатах буоллун, мин....

Арай доҕорум кистэлэҥин кэпсээтин, мин....

Түмүк: бэйэ санаатын этинии.

Доҕордоһуу диэн- ...

Мин санаабар дьиҥнээх доҕор диэн-...

Элбэх доҕордоох киһи-...

Үлэни, үөрэҕи өрө тутабыт.

Кылаас чааһа: Дневниктар историялара.

(2-3 кылаас)

Сыала-соруга: Үөрэнээччи дневнигэ кини сүрүн дөкүмүөнэ буоларын билиһиннэрии; дневниктар историяларын истии; дневниги харыстыырга, сөпкө толорорго, туһанарга үөрэтии, иитии; дневник оруолун үрдэтии.

Конкурстар: “Саамай ыраас дневник”, “Саамай толоругас дневник”, “Саамай бэһиэлэй дневник”, “Саҥа үйэ дневнига”.

Хаамыыта:

Учуутал: Күндү оҕолор уонна төрөппүттэр. Бүгүн биһиги дневниктэр историяларын истэр эрэ буолбакка, кини оскуола олоҕор сүрүн оруолун, наадатын туһунан кэпсэтээри мустан олоробут.

Дневник диэн тугуй? (Оҕолор эппиэттэрин истии)

Кырдьык, дневник-энциклопедия, справочник эрэ буолбатах. Кини үөрэнээччи сүрүн дөкүмүөнэ. Кини эһигини бэрээдэктиир, төрөппүттэргитин кытта сибээстиир. Онтон билигин төрөппүттэртэн ыйытыаҕыҥ: Дневник эһиэхэ туохоруоллааҕый? (Төрөппүттэр эппиэттэрэ)

1 үөрэнээччи: Дьиэҕэ үлэни умнубакка,

Күнтэн күн толорорго,

Сорудаҕы кэмигэр

Уһаппакка оҥорорго,

Хас биирдии оҕоҕо булгу

Баар буолар-ДНЕВНИК!

2 үөрэнээччи: Дневник, дневник!

Кырачаан дневник!

Учуутал этэрин

Барытын сурунуом,

Дьиэтээҕи үлэбин

Барытын толоруом!

3 үөрэнээччи: Дневник санатар

Ханнык уруок буоларын.

Хаһан, ханна мустаргын,

Хас чааска бараргын.

4 үөрэнээччи: Дневник, дневник!

Кырачаан дневник!

Эйигин мэлдьитин,

Ыраастык тутуоҕум,

Толоругас буоларга,

Эрдэттэн кыһаллыаҕым.

2.Төрөппүттэр дневниктарын историятын истии.

3. Оҕолор дневниктарын көрүү.

4. Сценка “Дневник кэпсээнэ”

Мин дневникпин, онон киэн туттабын!

Оҕолорго куруук үөрэнэргэ көмөлөһөбүн.

Умнубатыннар диэн мэлдьи,

Суруттарабын, санатабын.

Мин көмөбүнэн оҕолор,

Мэлдьи “биэһи ылаллар”.

Үөрэхтэригэр кыһаналлар,

“Туйгун” ааты сүгэллэр.

Оҕолоор, мин биир доҕордоохпун. Кини санаата олус түһэн сылдьар.

Кини “куһаҕан” хаһаайыҥҥа түбэспит. Хаһаайына дьиэҕэ үлэтин суруммат, мэлдьи толорбот, умнубут аатырар. Куруук “иккини”,”үһү” ылар. Мин кинини ыҥырыым.

Оо, мин сордоно сылдьаахтыыбын. Хаһаайыммыттан олус

кыбыстабын. Кини куруук миигин дьиэтигэр умнар, кистиир, кирдээхтик тутар. Эһиги искитигэр оннук хаһаайыттар бааллар дуо?

Суохтар, суохтар! Эн манна олорунан кэбис. Биһиги эйиэхэ сюрприз бэлэмнээтибит. Оҕолор “Саҥа үйэ” дневнигэ диэн проект оҥордулар. Ону көр, сэргээ.

5. “Саҥа үйэ” дневнигэ проект-куонкурус.

6. Конкурс түмүгүн таһаарыы.

Түмүк: Өйдөөҥ, дневник-үөрэнээччи сиэркилэтэ. Эһиги ситиһиигит, толоругаскыт, эппиэтинэстээххит барыта көстөр. Онон дневниктэргитин ыраастык толоруҥ, кыһаллыҥ.

Саҥа Дьыллааҕы оонньуу: “Ким остуоруйаһыт буолуон баҕарар?”

(3-4 кылаас)

Сыала-соруга: оонньуу форматыгар кылаас таһынан аахпыт остуоруйалары хатылааһын, чиҥэтии; бөлөххө, биирдиилээн оонньуур сатабылы иҥэрии; бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыһыыларын тэрийэн саҥарар уонна толкуйдуур дьоҕурдарын сайыннарыы.

Хаамыыта:

Киирии.Учуутал: Үтүө күнүнэн, күндү оҕолор! “Ким остуоруйаһыт буолуон баҕарар?” диэн оонньуубутун саҕалыыбыт. Эһиги ыйытыыларга хоруйдуоххут. Сөптөөх хоруй аайы жетон бэриллиэҕэ. Ким элбэх жетоннаах ол кыайыаҕа, онон ситиһиилэри баҕарабыт.

Бастакы оонньуу.

В. Одоевскай “Мороз Иванович” остуоруйаҕа иистэнньэҥ кыыс холуодьаска тугу түһэрбитэй?

А) Сиидэ

Б) Сап

В) Быа

Г) Биэдэрэ*

Буратино хараҥа хочуоҥкаҕа тугу өйдөөн көрбүтэй?

А) Көтөр кутуйаҕы*

Б) Алиса саһылы

В) Кот Базилионы

Г) Дьиэ абааһытын

Дж.Р.Р. Толкин “Хоббит” диэн остуоруйатыгар ханнык аптаах тэрил Бильбоны көстүбэт оҥороруй?

А) Аптаах палочка

Б) Биһилэх*

В) Аптаах тыл

Г) Быһах

Хоббиттар диэн кимнээҕий?

А) Бытыктаах гномнар

Б) Истигэнэ суох оҕолор

В) кыра уҥуохтаах норуот*

Г) Кыыһырбыт тролляр

П.Ершов “Конек-горбунок” остуоруйатыгар бырааттыылар тоҕо киэһэ аайы манабылга тахсалларай?

А) Конек-горбуногу көрөөрү

Б) Ким хорсунун бэрэбиэркэлээри

В) Уоруйаҕы тутаары*

Г) Характердарын бэрэбиэркэлээри.

Мальвина ытын аатын этиҥ.

А) Шарик

Б) Бобик

В) Артемон*

Г) Тузик

Бу бухатыырдартан ким кыра эрдэҕинэ суорҕаннаах тэллэххэ сыппытай?

А) Добрыня Никитич

Б) Алеша Попович

В) Илья Муромец*

Г) Святогор

Бу геройдартан кими көрүстэхпитинэ “ытаан” барабытый?

А) Буратино

Б) Винни-Пух

В) Карлсон

Г) Чипполино*

Иккис оонньуу.

Учуутал: Аны билигин сахалыы остуоруйалары төһө билэргитин бэрэбиэркэлиэхпит, ыйыталаһыахпыт.

Таал-Таал көрдөһүүтүн сааһылаа.

Тыал(4)Күн(2)

Хайа(5)Уу(7)

Былыт(3)Сир(8)

Уот(6)Муус(1)

“Чыычаах уонна Алаа Моҕус” остуоруйаҕа чыычаах ханнык көтөргө кубулуйбутай?

А) Тураахха

Б) Уларга*

В) Куска

Тоҕус быраат Чорбойдор тугу былдьаһан өлөрсөн барбыттарай?

А) Чыычааҕы*

Б) Эти

В) Кымыстарын

Куобах кутуруга уолчааны өлөр өлүүттэн ким быыһаабытай?

А) Ийэтэ

Б) Аҕата*

В) Убайа

“Тулаайах уолчаан” остуоруйаҕа уолчаан бултуу баран иһэн туохха түбэспитэй?

А) Холорукка*

Б) Ардахха

В) Буурҕаҕа

Бэйбэрикээн эмээхсин хас ынахтааҕый?

А) 7

Б) 6

В) 5*

Тээп-Тээп оҕонньор тугунан дьарыктанарый?

А) Булдунан

Б) Сүөһү иитиитинэн

В) Тыы оҥоруутунан*

“Дьэрэкээн оҕолор” остуоруйаҕа дьэрэкээн оҕолор диэн кимнээҕий?

А) Икки бырааттыы

Б) Уоллаах кыыс*

В) Эдьиийдээх балыс

Үһүс оонньуу. Ким саамай дьиҥнээх остуоруйаһыт эбитий?

Оҕолор остуоруйалааһыннара.

Түмүк.

Кылаас чааһа: Ким буолуохха?

(3-4 кылаас)

Сыала: Араас элбэх идэттэн бэйэ сөбүлүүр идэтин таларга олук ууруу.

Соруктара:

Идэлэр туох суолталаахтарын, туһалаахтарын туһунан өйдөтүү.

Хас биирдии киһи олоҕор үлэ туох суолталааҕын быһаары.

Ханнык баҕарар үлэ сыаналанарын, үлэһит дьоҥҥо убаастабыллаахтык сыһыаннаһары иитии.

Туттуллар тэрил: проектор, карточкалар, хаартыскалар, хартыыналар, оҕолор “Ким буолуохха” диэн тиэмэҕэ уруһуйдара.

Хаамыыта:

Дуоскаҕа сыыппаралар суруллубуттар. Кистэлэҥи таайан кылаас чаас тиэмэтин таһаарыы.

17 18 16 22 6 19 19 10 33 (профессия)

Этиҥ эрэ, бүгүн туох туһунан кэпсэтэбит?

- Профессия бѳрѳбүѳттээтэххэ туох диэн буоларый?

- Идэ диэн тугуй?

Таблицаны толоруу: Идэ туһунан кылгастык тугу билэргин, билиэххин баҕараргын суруй. Онтон туох саҥаны билибиккин түмүгэр суруйуоҕуҥ.

Идэ туһунан бэсиэдэ.

Араас элбэх идэ баар. Киһи барыта таптыыр, сөбүлүүр идэлээх буолар. Ханнык баҕарар киһи кыра эрдэҕиттэн улааттаҕына туох үлэһит буолуоҕун саныыр. Идэ арааһа олус элбэх, ол эрэн билигин идэ биэс көрүҥүн билиэхпит.

“Киһи-айылҕа” (А). Бу идэҕэ үүнээйигэ, хамсыыр-харамайга, атын да тыынар тыыннаах харамайдарга сыһыаннаах дьарыктаах дьон сөп түбэһэллэр.

“Киһи-тиэхиньикэ” (Т). Араас массыынаны, тиэхиньикэ көрүҥүн хасыһарын сөбүлүүр киһи.

“Киһи-бэлиэ” (Б). Араас сыыппаралар, бэлиэлэр, кодтар, тыллар.

“Киһи-уус-уран уобарас”. (Уо). Уус-уран уобараһы үөскэтэр кыахтаах киһи (искусство араас көрүҥэ, литература, театр, киинэ о.д.а.).

“Киһи-киһи” (К). Киһини кытта кэпсэтэр, алтыһар, үлэлиир идэлэр.

А) Билигин хоһооннору ааҕыахпыт. Хас биирдии идэ ханнык көрүҥҥэ сөп түбэһэрин быһаарыҥ.

Ким буолуохха? (Анна Слепц)

Ыарыыттан харыстыыр,Куттанымаҥ шприцпиттэн

Ыллам суһал сырыылаах,Кыратык аһый гыныаҕа,

Ыраас маҥан халааттаахОл оннугар эмтиэҕэ,

Ытыктабыллаах эмчиппин.Ыарыыгын суох оҥоруоҕа. (К)

Үчүгэй, кэрэ

Үксүүрүн туһугар

Үгүс сыратын биэрэр,

Билиигэ-көрүүгэ үөрэтэр,

Бэрт элбэҕи билэр

Үтүө учуутал буолуом. (К)

Таптыыр Сахам сиригэрИнженер идэтин баһылаан,

Оҕуруот аһын эгэлгэтин,Тимир суолу тутуһуом.

Баҕар, фрукта арааһын,Сахам сиринэн тимир суол

Агроном буоламмын,Субуруйа субуллуо. (Т)

Үүннэрэн сиэтэлиэм. (А)

Дойдум тыата-куоратаХара сири-буору

Дыбарыастарынан киэркэйэн,Тиэритэ тиллэрэн,

Дьону-сэргэни үөртүн диэнТракторист буоламмын

Дьоһун архитектор буолан,Төрөлкөй бурдугу

Дуоһуйа астына ол онтонТөрөөбүт дойдубар

Дьоллоох эрэ мин буолуом. (Б)Өлгөмнүк үүннэриэм. (Т)

Циркач элбэх трюгу

Сыралаһан баһылыыр-

Жонглер, эксцентрик, клоун,

Имигэс акробат.

Сахам сирин циркэтин

Аанд дойдуга аатырда,

Циркач бэрдэ буолуом мин. (УО)

Б) “Ким буолуохха” диэн уруһуйдаргытын толкуйдаан баран сөптөөх столбикка сыһыарыҥ. Биһиги кылааспытыгар идэ хайа көрүҥэ баһыйарын билиэхпит.

III. Сынньалаҥ. “Идэлэри таай”. Карточкаҕа суруллубут идэлэри хамнанан көрдөрөллөр, атыттар таайаллар. Холобур: ыанньыксыт, учуутал, тутааччы, суоппар, врач, иистэнньэҥ.. о.д.а.)

IV. Сатабыл туһунан кэпсэтии. Учуутал: Билигин мин ыҥырыам этэ туохха эмит дьоҕурдаах, сатабыллаах оҕолору.

Ким сатаан сөтүөлүүрүй, баайарый, ыллыырый, үҥкүүлүүрүй, уһанарый ... (ытыс таһынан иһэллэр)

Этиҥ эрэ оҕолоор, эһи хаһан үөрэммиккитий уонна үөрэнэргэ ыарахан этэ дуо?

Онтон бу сатабыллар инники олоххутугар туох көмөлөөх буолуохтарай? (Талан ылбыт идэбитигэр туһалыа.)

Оннук, хас биирдии идэ киһиттэн туох эмит сатабыл ирдиир. Ойууга көстөр идэлэргэ ирдэнэр сатабыллары ааттаталааҥ.

Сатабыл киһиэхэ эмискэ баар буолбат. Элбэхтик дьарыктаныахха уонна баҕарыахха наада.

Этиилэри ситэриҥ.

Хайыһардыы үөрэнэргэ.......(киһи баҕалаах буолуохтаах уонна элбэхтик дьарыктаныахтаах)

Массыынаны ыытарга....

Гитараҕа оонньуурга...

Үҥкүүлүүрг...

V. Түмүк.

- Бүгүн туох туһунан кэпсэттибит?

- Идэҕэ ирдэбил диэн тугуй?

- Туох үлэһит буоларга быһаарынныҥ?

Кылаас чааһа: Төрөөбүт төрүт тыл- омук кэскилэ.

(2-3 кылаас)

Сыала: Оҕо төрөөбут тылын билэригэр, таптыырыгар, сыаналыырыгар усулуобуйаны тэрийии.

 Соруктара: оҕо төрөөбүт тылын, бэйэтин омугун харыстыырын  билиитэ.

Бодоруһар сатабыл: атын киһи кэпсээнин истии, ырытыыга кыттыы, боппуруостарга эппиэтээһин, бэйэ санаатын сатаан этинии;

Билэр-көрөр сатабыл: бэйэҕэ сыал туруорунуу, бэйэ дьарыгын тэрийии, өс хоһоонугар, таабырыҥҥа сөпкө эппиэттээһин

Бэйэни салайынар-дьаһанар сатабыл: бэйэ дьарыгын, тылын-өһүн хонтуруолланыы, атын киһиэхэ убаастабыллаахтык сыһыаннаһыы.

Хаамыыта:

Киириитэ.

Учуутал:Үтүө күнүнэн күндү оҕолор! Төрөөбүт тыл күнүнэн эҕэрдэлиибин! Төрөөбүт төрүт тылбыт өр сылларга былыргы дьыллартан билиҥҥээҥҥэ диэри сүппэккэ симэлийбэккэ тиийэн кэллэ. Саха киһитэ, былыр төһө да суруга-бичигэ суох буоллар, бэйэтин санаатын, баҕарар баҕатын уус-уран күүстээх тыл кээмэйинэн этэрэ. “Ынах маҥыраһан, сылгы кистэһэн, киһи кэпсэтэн билсэр” диэн өс хоһооно баар. Биһиги төрөөбүт тылбыт-өлбөт сүппэт барҕп баайбыт, норуот быһыытынан дьикти күүспүт, киэн туттуубут. Киһи төрөөбүт тылын төһө дириҥник билэр да, соччонон билиилээх, сайдыылаах буолар.

Ийэ тылын ханнык күҥҥэ бэлиэтииллэрий? (Олунньу 13 күнэ- саха тылын күнэ)

Тоҕо олунньу 13 күнүгэр бэлиэтиибитий? (Бу күн Семен Новгородов төрөөбүт күнэ)

Семен Новгородов диэн кимий? (Семен Новгородов- саха бастакы учуонай-лингвиһэ, саха бастакы алфавитын оҥорбута, бастакы букубаары суруйбута)

Саха бастакы букубаара.

1917 сыллаахха Петроград университетын устудьуона Семен Новгородов аан дойдуга туттулла сылдьар алпаабыттарга олоҕуран, саха алпаабытын оҥорбута. Ити алпаабыкка улахан буукубалар, саха дорҕоонун бэлиэтиир бэлиэлэр, сурук бэлиэтэ суох этилэр. Ол, Новгородов санаатынан, суругу саҥа баһылыыр киһиэхэ табыгастаах буоллун диэн. Кини биир сүрүн быраабыланы тутуспута-хайдах истэҕин да, соннук суруйаҕын. Ол аата дорҕоонунан сирдэтэн суруйаҕын.

1917 с сайыныгар саҥа алпаабыты ырыппыттара уонна үчүгэй диэн сыаналаабыттара. Сотору буолаат, ити алпаабыкка олоҕуран аан бастакы сахалыы букубаар тахсыбыта.

Бөлөхтөрүнэн айар үлэ.

“Саха тыла-мин тылым” диэн тиэмэҕэ бэйэ санаатын суруйуу.

1 бөлөх үлэтэ: Үгүс киһи сахалыы саҥарар, ол эрээри сорох дьон сахалыы саҥарбат. Ол дьон сахалыы тылларын умнубуттар. Омук тылын умнуо суохтаах. Мин сахам тылын олус таптыыбын. Сахалыы үчүгэйдик билэргэ дьулуһабын.

2 бөлөх үлэтэ: Биһиги сахалыы саҥарабыт, кэпсэтэбит, ыллыыбыт-туойабыт. Сахалыы саҥарарбытын сөбүлүүбүт. Элбэхтик сахалыы кинигэлэри ааҕыахпытын баҕарабыт.

3 бөлөх үлэтэ: Саха тыла-мин тылым.

Саха тыла-мин үөрүүм.

Саха тыла мин дьолум, мин соргум!

4 бөлөх үлэтэ: Саха тыла кустук курдук сандаардын,

Куруук, мэлдьи баар буоллун?

Оҕолоор, сахалыы саҥарыҥ,

Сайдыҥ, үүнүҥ, туһалааҥ!

Литературнай викторина.

Саха норуотун тылынан айымнньытын саамай үрдүк чыпчаала туох буоларый? (Олоҥхо)

“Дьуоуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо баар кыргыттары ааттаталаа. (Туйаарыма Куо, Айталын Куо, Кыыс Ньургун)

Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, саха сиригэр бастаан Омоҕой Баай уонна Эллэй Боотур кэлбиттэр. Хайалара урут кэлбитий? (Омоҕой баай)

Остуоруйанан викторина: “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхмин”

Бэйбэрикээн эмээхсин туох оту түөрэн ыларый? (бэрдьигэс)

Эмээхсин ынах ыы олордоҕуна туох тыыһыырый? (Хобо-чуораан, кыптыый)

Бэйбэрикээн эмээхсин түөрэн ылбыт ото хас салаалааҕый? (5)

Абааһы кыыһын дьиэтигэр барар суолга туох тириитэ ыйаммытый? (Эһэ)

Уоллаах кыыс холбоспуттарыгар дьонноро тугу тэрийбиттэрий? (Ыһыах)

Өс хоһооннору ситэрии.

Ким доҕордоох-(ол дьоллоох)

Ынах эриэнэ таһыгар-(киһи эриэнэ иһигэр)

Үөрэх баар-(бараммат баай)

Отонноотоххо оҥооуйук туолар,(үлэлээтэххэ үлэ бүтэр)

Сүгэ кыайбатаҕын,(сүбэ кыайар)

Киьи тыл-(ох)

Норуот күүһэ- (көмүөл күүһэ)

Атас туьугар, (атах тостор)

Күөскүн эрдэ(өрүнүмэ)

Аҕал диэтэххэ антах хайыһар,( мэ диэтэххэ мичик гынар)

Сатаабаты үөрэт-(билбэти өйдөт)

Ребустары таайыы.

Эппиэттэрэ:Сүбэ, өрүс, күннүк, саас, суоска, көрүс.

Түмүк: Сахалыы сайаҕастык саҥарар, иэйиибитин истиҥник этинэр Ийэ тылбыт үйэлэргэ сүппэккэ үүнэ-сайда турдун!

Кылаас чааһа: Дьөһөгөй сыла.

(1 кылаас)

Сыала-соруга: Үүммүт саҥа сыл- Ат (сылгы) сыла буоларын билиһиннэрии; сылгы көрүҥүн билиһиннэрии; инникини былааннана үөрэнии; туруоруллубут сыалы, былааны ситиһиигэ дьулуһар үөрүйэхтэри иҥэрии.

Хаамыыта:

Бэсиэдэ:2014 сыл – кытай омук халандаарынан Сылгы сыла. Оттон сыл бэлиэтэ уон иккилии сыл буола буола эргиллэн кэлэринэн суотаатахха, бу иннинэ Сылгы сыла 2002 сыллаахха кэлэн ааспыта.

Сылгы сылыгар маннык биллэр-көстөр дьоннор төрөөбүттэрэ: Владимир Ленин, Лиза Чайкина, Иван Бунин, Александр Куприн, Исаак Ньютон, Никита Хрущев, Леонид Брежнев.

Онтон сылгыны бэйэтин ылар эбит буоллахха, бүгүҥҥү туругунан, аан дойдуга «сылгытыңылар» 9 көрүҥнэрэ баар: көннөрү дьиэ сылгыта, тарпан, Пржевальскай ата, зебра икки көрүҥэ, дьиэ осёла, онагр (дьиикэй осёл).

Тарпан-билиҥҥи дьиэ сылгытын былыргы төрдө буолбут дьиикэй сылгы.

Квагга диэн дьиикэй «зебратыҥы cылгы» Соҕуруу Америкаҕа олорбута Соҕуруу Америка олохтоохторо квагганы дьиэ сүөһүтүн: ынаҕы, кууруссаны- харабыллыырга туһаналлара. Квагга олус сэргэх буолан, дьиэ сүөһүтүгэр ханнык эмэ адьырҕа кыыл үөмэн иһэрин биллэҕинэ «куа-аха» диэн сылгылыы кистээн сэрэтэрэ. Ол иһин «квагга» диэн ааттаммыт.

Пржевальскай ата

Бу –Киин Азия5а үөскүүр дьиикэй сылгы көрүҥэ, ону сороҕор «Азия дьиикэй сылгыта» диэн ааттыыллар. Бу сылгыны аан бастаан 1881 сыллаахха биллиилээх натуралист Николай Пржевальскай сиһилии ырытан суруйбута. Бу сылгылар көҥүлгэ букатыннаахтык эстибиттэрэ. Ол эрээри, аан дойду зоопаркаларыгар, заповедниктарыгар ордон хаалбыт сылгылар ураты кэтэбилгэ сылдьаллар.

К улан

Сылгы бу көрүҥэ (дьиикэй осёл боруодатын биир ураты көрүҥэ) аан бастаан 1775 сыллаахха сиһилии ырытыллан суруллубута. Билигин ахсаана аҕыйаан, анал харыстанар пааркаларга (Туркменияҕа, Казахстаҥҥа, Украинаҕа, Ираҥҥа, Афганистаҥҥа, Кытайга) «олохсуйан» олорор.

З ебра

Икки көрүҥнээх- кумах куйаарын зебрата уонна хайа зебрата.

Учуонайдар икки ардыларыгар бэрт өрдөөҕүттэн мөккүөр баар: « зебра маҥан өҥнөөх эрээри хара сурааһыннардаах кыыл дуу, хара эрээри маҥан ойуулардаах дуу?» диэн. Кэнники чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, зебра бэйэтэ ыас хара дьүһүннээх сылгы эрээри, маҥан сурааһыннардаах эбит.

Мул

Атыыр осёлу уонна дьиэ сылгытын биэтин «холбоотоххо» - мул үөскээн тахсар. Көлө да быһыытынан, доруобуйа да өттүнэн, мул оселлааҕар да, сылгытааҕар да ордук дииллэр.

М устанга

Билигин айылҕаҕа дьиикэй сылгы диэн суох. «Мустанга» диэн ааттыыр сылгылара- кыыллыйбыт дьиэ сылгыта.

Пони

Дьиҥинэн, пони диэн туспа боруода буолбатах. Бу айылҕаларыгар кэһиллиилээх карлик сылгылары анаан сүүмэрдээн ылан үөскэппит көрүҥнэрэ.

Саҥа сылга туох күүтэрий?

Астрологтар билгэлииллэринэн, үүнэр сылбыт сэргэх буолсу. Эһигини соһуччу түгэн, сонун уларыйыы күүтэр. Тугу баҕарбыккытын ситиһиэххитин сөп. Сүрүнэ, бэйэҕитин сөпкө көрдөрүөххүтүн, туруоруммут сыалгытын ситиһэргитигэр дьулуурдаах (кыратык өһөс) буолуоххутун наада. Сылгы омуннаах-төлөннөөх, сүүрүүлээх-көтүүлээх дьиэ кыыла. Онон мөккүөрдээх түгэн үүннэҕинэ, болҕомтолоох буолуҥ. Сыта-тура толкуйдаан, тура-олоро ырытан баран, дьэ быһаарыныҥ. Хас да дьыаланы тэҥинэн буолбакка, биири талан ылан, көдьүүстээх гына дьарыктаныҥ. Элбэх дьону кытта билсиэххит. Соҕото5ун сылдьа, сайда сатаамаҥ. Сылгы сылыгар, төттөрүтүн, дьоҥҥо убанан, элбэҕи ситиһиэххитин сөп.

Саҥа үүммүт cылга былаан ылыныы. Кырааскалаа. Кэннигэр бу сылга туруорунарсыалгын,ба5а санааларгын суруй. Конверга ук, килиэйдээ.

Бу сылга туруорунар 4-5 сыалгын суруй.

Биир сүрүн сыалгын аннынан тарт.

Санааҕар оҥорон көр.

Сыалын туоларыгар күннэтэ дьарыктан, үлэлээ.

Түмүк: Үөрэх дьылын бүтүүтэ конвердары арыйан туруоруммут сыалбыт туолбутун бэрэбиэркэлиэхпит.

Интеллектуальнай оонньуу: ТОК – Толкуйдаа. Оонньоо. Кыай.

(3-4 кылаас)

Сыала-соруга: Тыл саппааһын байытыы, интэриэһи көбүтүү; толкуйдуур дьоҕуру сайыннарыы, төрөөбүт тылга тапталы иитии; бөлөххө үлэлиир сатабылы иҥэрии.

Тэрээһинэ: кылаас үс хамаандаҕа арахсар, сахалыы аат, девиз толкуйдааһына.

Хаамыыта:

1 түһүмэх. Р дорҕоонунан бүтэр, уһун аһаҕас дорҕоонноох биир сүһүөхтээх тыллары 1 мүнүүтэ иһигэр ким элбэҕи булар? (Туур, тиир, түүр, куур, баар...)

2 түһүмэх. Лиистэргитигэр тыллар суолталарын быһааран суруйуҥ:

Уйан- ситэ модьута, уйуга суох, намчы, кэбирэх.

Дал- хотон таһыгар сүөһүнү хаайан аһатар бүтэй.

Чигди- элбэхтик тэпсиллэн кытааппыт хаар.

Кэнчээри- ото охсуллубут сиргэ иккистээн үүммүт саҥа от, үүнэн иһэр көлүөнэ.

3түһүмэх. Ребустары таайыы.

Эппиэтэ: массыына, кустук, ытык, саппыкы.

Эппиэтэ: күрдьүк, сибэкки, бэргэһэ, кыталык.

Эппиэтэ: оскуола, туруйа, чуораан, остуоруйа.

4 түһүмэх. Тоҕус төгүл тоҕо?

Тоҕо ат тыбыырарый? (Муннун ыраастанар, сиргэнэр)

Тоҕо тайах бадарааҥҥа батыллыбатый? (Атаҕа уһун, тыыраахтаах)

Киһи уҥа тыҥата тоҕо хаҥас тыҥатыттан улаханый? (Сүрэх баар)

Тоҕо страус бэйэтин көтөрбүн дэммэтий? (Сатаан саҥарбат)

Буобур тоҕо быһыт оҥосторуй? (Уйа туттаары, ууну хаайаары...)

Тоҕо үүнээйилэргэ күнүс уу кутуллубатый? (Ожог ылар)

Тоҕо умайа турар бензини уунан умулларбаттарый? (Бензин чэпчэки ыйааһыннаах)

Тоҕо ыраах айаҥҥа көтөрдөр кынаттыы айанныылларый? (Саамай күүстээхтэрэ салгын охсор, хайытар)

Тоҕо кустук тахсарый?

5 түһүмэх. Саха сирин өрүстэрин аатын булуҥ.

Эппиэтэ: Индигиир, Алдан, Амма, Анаабыр, Лена, Бүлүү, Халыма, Өлөөн, Дьааҥы.

6 түһүмэх. Иккилии тиийбэт буукубалары ситэрэн суруйуҥ. Бэлиэтэммит клеткаларга өс хоһоонун ааҕыҥ.

Эппиэтэ: Кылаас, туллук, торбос, остуол, таммах, оҕолор, Тулагы, самыыр, далаһа, акаары, бочуот, сымыйа, килиэп, анкета, сайдыы, хабдьы, соттор.

Өс хоһооно: Суол аргыһы таптыыр.

Түмүк.Кыайыылаахтары быһаарыы, наҕараадалааһын.

Кылаас чааһа: Чэйиҥ эрэ, уолаттар!

(2-4 кылаас)

Сыала:Аҕа дойдуну көмүскээччилэр тустарынан өйдөбүлү биэрии.

Соруктара: патриотическай тыыҥҥы уһуйуу, оҕо өйдөөн көрөр, истэр, толкуйдуур, кэпсэтэр дьоҕурун сайыннарыы. Күрэххэ дьулууру, тулууру уонна бииргэ күрэхтэһэр оҕолорго үтүө сыһыаннаах буоларга иитии, төрөөбүт үөскээбит дойдутун таптыы улаатарын ситиһии.

Хаамыыта:

Ааҕа ойдуну кмөүскээичч – сааһылаан тыллары таһаарыҥ. Туох күнүн бэлиэтиибит?

Бэсиэдэ: Олунньу 23 күнүгэр Аҕа дойдуну кѳмүскээччилэр күннэрин бэлиэтиир биир дьоро күммүт буолар. Бу кун Государственнай бырааhынньык быhыытынан биллэр буолан, кыhыл кунунэн бэлиэтэнэр. Ол курдук хас биирдии уол улаатан 18 сааhын туолан Аҕа дойдуну ѳстѳѳхтѳртѳн кѳмүскүүргэ бэлэм буолаары, армия5а ытык иэhин тѳлуу сулууспалыы барар. Армия5а баран уолаттар дьиҥнээх байыаннай таҥас кэтэн, эт-хаан өттүнэн буһан-хатан, атын омук уолаттарын кытта толлубакка билсэн табаарыстаһан, доҕор-атас буолан, төрөөбүт дойдуларыгар ытык иэстэрин төлөөн кэлэллэр. Онтон эһиги, кырачаан уолаттар дойдугутун көмүскүүргэ бэлэмнээх буоларга дьулуһаҕыт. Онон бүгүҥҥү оонньууга ситиһиини баҕарабыт!

Викторина.

Как в Древней Руси называли отважного, доблестного воина, богатыря? (Витязь)

Имя какого святого носит флаг русского флота? (Св. Андрея)

О чем эта старая русская загадка:

“Глазами не увидишь, руками не возьмешь, а без него в атаку не пойдешь”? (Ура-боевой клич при атаке)

Как называли красноармейский суконный головной убор в виде шлема с красной звездой? (Буденовака)

Этого выдающегося русского полклводца, героя ВОВ, называли Маршалом Победы. В 1994 году в России в память о нём утверждён новый военный орден. Кто он? (Г.К.Жуков)

Кто является Верховным Главнокомандующим Воору

женных Сил России? (Президент России)

В российской армии есть подразделение со своим роддомом, где рождаются будущие солдаты. Кто в ней служит? (Собаки и их проводники)

Назовите высший российский военный орден. (“Победа”)

Какой лётчик, кроме Кожедуба, был трижды удостоен звания Героя Совествкого Союза? (Покрышкин Александр Иванович, сбил 59 фашистских самолетов)

Назовите главного хирурга Советской Армии. (Николай Нилович Бурденко)

«Ким түргэн” күрэх. Уруучуканы ыһыы уонна хомуйуу.

“Таба ытааччы” күрэх. Биэдэрэҕэ мээчиктэри быраҕыы.

“Саамай бастыҥ суоппар” күрэх. Уолаттар устуулга олороллор. Илиилэригэр быалаах мас палочкаларга илиилиллибит оонньуур массыынаны ким түргэнник бэйэтигэр соспут кыайыылаах буолар. “Бастыҥ суоппар” диэн аат иҥэриллэр.

“Ким түргэнник таҥнар” күрэх. Онтон билигин биһиги көмүскээччилэрбит уустук түгэҥҥэ төһө түргэнник таҥналларын көрүөхпүт. Уолаттар атахтарын таҥаһын усталлар уонна биир чөмөх гына уураллар. Хамаанда бэрилиннэҕинэ атахтарын таҥаһын була охсуохтаахтар уонна түргэнник кэтиэхтээхтэр. Ким түргэн ол кыайар.

“Солдат суруга” күрэх. Армияҕа солдаттар күннэтэ тугу күүтэллэрэ буолуой?(суруктары) Уолаттар солдаттар курдук сананаллар уонна дьиэлэригэр сурук суруйалар.

“Үрэҕи туорааһын” күрэх. Уолаттар иккилии буолан илиилэрин хардарыта тутуһан кыргыттары туораталлар.

“Миинэлээх сыһыыны туорааһын” күрэх. Муостаҕа миэлинэн миинэ сытарын бэлиэтэнэр. Оҕолор харахтарын баайтаран көрбөккө туорууллар.

“Связистэр” күрэхтэрэ. Биир мотуоктан атын мотуокка сабы эрийии. Ким түргэн ол хотор.

“Ким саамай көрдөөҕүй?” күрэх. Бурдуктаах бүлүүһэҕэ дириҥник сытар кэмпиэттэри ылыахтаахтар. Манна сүрүннээн киһини күлүү гыммакка бэйэтиттэн күлэри тоһоҕолоон этиэххэ наада.

Түмүк.Уолаттары наҕараадалааһын.

“Кырачаан хаһаайкалар”

(1-4 кылаас)

Кыргыттарга аналлаах бырааһынньык.

Сыала-соруга:Истиҥ, иһирэх, сылаас сыһыаны, бырааһынньыктааҕа өрө көтөҕүллүүнү тэрийии.

Хаамыыта:

-Үтүө күнүнэн! Бүгүн кулун тутар 8 күнэ- Аан дойду дьахталларын күнэ. Бу күн бары ийэлэри, эбээлэри, кыргыттары үөрэн-көтөн туран эҕэрдэлиибит, кэрэ тыллары этэбит, тыыннаах сибэкки туттарабыт.

Биһиги кыргыттарбыт кэрэлэрин, күүстээх санаалаахтарын этэн туран “Кырачаан хаһаайкалар” диэн оонньуу бэлэмнээтибит. Уолаттар кыргыттар тустарыгар ыалдьааччылар уонна судьуйалар буолуохтара.

“Тыллары сааһылаа” күрэх. НЬРГУҺНУУ Сааһылаан тылла таһаарыҥ.

Кулинарная викторина.

1. Фирменное блюдо сороки – воровки (кашка).

2. Деликатес из кабачков (икра).

3. Картофель всмятку (пюре).

4. Макси-пирожное (торт).

5. То, что осталось от варенья, когда из него съели все ягоды (сироп).

6. Булочное изделие, которым можно порулить (баранка).

7. Продукт, которым собиралась позавтракать ворона (сыр).

8. Блюдо, приготовленное с участием коровы и курицы (омлет).

9. Фруктовый кефир по-нашему (йогурт).

10 Баранка – недомерок (сушка).

11.Птица, попавшая в суп за свои думы (индюк).

12.Название каши, которую вылил за окно Дениска Кораблёв (манная).

13.Что съел Буратино в харчевне, заплатив за себя, кота и лису золотой? (корочку хлеба).

14. Какая из нот не нужна для компота? (соль).

“Кырачаан хаһаайка” күрэх. Көрбөккө эрэ рис, манка, гречкэ куруппаларын таайыы.

“Таабырыннаах хонуу” күрэх. Сибэккилэр тустарынан таабырыннары таайыы.

Маҥан таҥастаах, маҥан эттээх, барыга туттуллар Майбары тойон баар үһү. (Хатыҥ)

Тыала да суохха хамсыы турар баар үһү. (Тэтиц)

Төбөтө да суох сэлээппэлээх, соҕотох атахтаах да саппыкыта суох үһү. (Тэллэй)

Оттон урут тахсар, хагдарыйыах иннинэ хатан хаалар баар үһү. (Ньургуһун)

Орто дойдуга кэлэн баран, саҥата суох төннөр баар үһү. (Лыах)

Күн сирин көччүтэркүндү ырыалаах Күөрэли Эрэлик баар үһү. (Күөрэгэй)

Күн сиригэр туохтан да күндү баар үһү. (Ийэ)

Көрдөххө көстүбэт, саамай сыаналаах, саамай кэрэ баар үһү. (Өй)

Илиитэ суох да иистэнэр, эрбэҕэ суох да эрийэр баар үһү. (Иистэнэр массыына)

“Саамай кэрэ уонна истиҥ” күрэх. Сиэркилэҕэ бэйэни хайҕаныы. Кыайыылааҕы артыыстааһынынан уонна тылын саппааһа баайынан быһаарыллар.

“Хомунуу” күрэх. Кыргыттар иккилии буолан тахсаллар. Муостаҕа 5 шаар ыһыллар. Тэйиччи линия тардыллар. Хамаанда бэрилиннэҕинэ ким урут линия нөҥүө таһаарбыт хотор.

“Ким түргэн” күрэх. Эстафета быһыытынан ыытыллар. Эрдэ фартук, косынка, хомуос (куопсук) бэлэмнэниллэр. Тэйиччи устуулга барытын уурабыт. Күрэххэ кыыстаах уол кыттар. Кыргыттар тардыллыбыт линияҕа тураллар, уолаттар биир биир сүүрүүнэн таҥыннараллар. Кыайыылааҕынан саамай кыһамньылаах, кичэллээх уол биллэриллэр.

“Сатабыллаах кыыс” күрэх. 5 мүнүүтэ устата уҥа илиилэринэн суоттууллар, хаҥаһынан суруйаллар. Ким саамай кичэллээх ол хотор.

“Макияж” күрэх. Киһи сирэйин оҥкулугар кырааскалааһын.

“Бастыҥ асчыт” күрэх. Пластилинынан торт оҥороллор. Ким торда ордук үчүгэй көстүүлээҕинэн кыайар.

Түмүк. Кыайыылаахтары наҕараадалааһын.

Кылаас чааһа:Чэгиэн-чэбдик буолуоҕуҥ.

(3 -4 кылаас)

Сыала: Чөл олох диэн тугун быһаарыы; чөл олох сүрүн быраабылаларын үөрэтии; ханнык куһаҕан дьаллыктар киһи доруобуйатын айгыраталларын ырытан көрүү; күннээҕи олоххо, тутта-хапта сылдьыыга чөл олох быраабылаларын толорору өйдөтүү.

Хоһооннору аах. Толкуйдаа, туох туһунан кэпсэтии барыай?

Т уһа киһитэ.

Ойон туран ороммун

Хомуйа охсон кэбистим,

Этиппэккэ даҕаны

Таҥастарбын таҥынным.

Суунар сиргэ тиийэммин

Тииспин бэйэм сууннум,

Күүгэн аллар мылааттан

Куттамаппын мин ончу!

Кулгаахтарбын, сирэйбин

Кичэйэн туран сууннум.

Ити курдук суунарбын

Олус, олус таптыыбын.

Ч эгиэн-чэбдик буолуоҕуҥ!

Чэйиҥ, чэйиҥ чээкийдэр

Чэмэлиһэр чээннэр,

Чыып-чаап чаҕааран

Чыычаах курдук чугдааран

Чуопчаарыһан туруоҕуҥ.

Чэйиҥ, чэйиҥ чээкийдэр

Чаҕылыһар чаҕааннар,

Чэбдик ыраас салгыҥҥа

Чэбдигирэ тыынаммыт

Чэгиэн-чэбдик буолуоҕуҥ!

Бэсиэдэ.

Аны бу оҕону көрүөх. Оҕо тугу гынарый?

Бу оҕо доруобуйаны харыстааһын уонна бөҕөрҕөтүү бары быраабылаларын олус бэркэ билэр. Ол гынан баран итини үксүгэр толорбот. Сороҕор умнан кэбиһэр, сороҕор ханна эрэ ыксыыр уонна бэйэтигэр этэр: «Сарсыҥҥыттан барытын сөпкө оҥоруом, оттон бүгүн хаалан эрдин». Ол гынан баран нөҥүө күнүгэр эмиэ итинник хатыланар, сарсыҥҥытыгар эмиэ… Эн санаа5ар, буо о5о доруобай буола улаатыа дуо?

Доруобуйаны харыстааһын уонна бөҕөрҕөтүү быраабылата биирдэ эрэ буолбакка, бу быраабыланы куруук тутуһар эрэ дьоҥҥо туһаны а5алар.Маннык киһини «чөл олоҕу тутуһар» дииллэр.

Чөл олох быраабылалара:

Ыраас буолууну тутуһуу. Бэйэҥ эккин-сииҥҥин, таҥаскын-сапкын уонна олорор сиргин ыраастык тут. Сирэйи-хараҕы, илиини cуунуохха, тииһи ыраастыахха, дууштаныахха, мыылалаах уунан уонна мачалкананcуунуохха, атах таҥаһын уонна кэтэр таҥаһы ыраастыахха, дьиэ иһин салгылатыахха, куруук хомуйа сылдьыахха, бэйэ олорор олбуорун ыраастык тутуохха, уулуссаҕа анал иһити таһынан быраҕымыахха наада…Чөл олоҕу тутуһуу ыраастан саҕаланар.

Cөптөөхтүк аһаа. Доруобуйаҕа туһалаахтык аһааһын- чөл олох төрүтэ. Хайдах аһыыры доруобуйаҕа туһалаах диэххэ сөбүй? Араас көрүҥнээх, оҕуруот аһынан уонна фруктанан баай аһы көтүтүүтэ суох, ыксаабакка аһыыры дуу? Эбэтэр биир көрүҥнээх, минньигэһинэн баай аһылыгы, ыксыы- ыксыы аһыыры дуу? Хоруйа чуолкай.

Үлэни уонна сынньалаҥы дьүөрэлээ! Оскуолаҕа үөрэнии, дьиэҕэ үлэни толоруу- дьоһуннаах үлэ. Оҕолор сороҕор, улахан киһиттэн итэҕэһэ суох буолааччылар. Маныаха доруобуйаны харыстыыр инниттэн, үлэни сынньалаҥы кытта хардарыта оҥоруохха наада. Аныгы үөрэнээччигэ сынньалаҥҥа уонна аралдьыйыыга элбэх кыах баар, ол иһигэр тэлэбиисэр, видео, комьютер оонньуулара. Уһуннук оонньооһун буортулаах, ордук ньиэрбэ систематыгар уонна харах. Онон бу оонньуулары кэминэн туттарга үчүгэйдэр. Күннээҕи бэрээдэккэр сибиэһэй салгыҥҥа сылдьары, оонньууру, кинигэ ааҕары киллэр.

Элбэхтик хамсан! Аҕыйахтык хамсаныы доруобуйаҕа кутталлаах, онон элбэхтик хамсанарга кыһалын. Сарсыарда зарядката оҥор. Элбэхтик хамсаныылаах оонньуулары оонньоо, ордук сибиэһэй салгыҥҥа. Эт-хаан үлэтинэн, физкультуранан дьарыктан. Табыллар буолла5ына бассейҥҥа сырыт. Спортивнай оонньуулар, хайыһардыыр, хаҥкылыыр, сөтүөлүүр- доруобай буолууга эрэллээх суол.

Куһаҕан дьаллыкка ылларыма! Саамай куһаҕан – табах тардыыта, арыгыны иһии уонна наркотигы туттуу. Табах тардыыта тыҥа5а эрэ буолбакка, организмҥа бүтүннүүтүгэр буортулаах. Табахтыыр оҕо бытааннык улаатар, хайа баҕарар үлэттэн түргэнник сылайар, үөрэҕин кыайбат, сотору-сотору ыалдьар. Тоҕо диэтэххэ, табах буруотугар кутталаах дьаат- никотин уонна өссө да атын элбэх буортулаах веществолар бааллар. Табах тардыбат киһи тыҥата оруосабай өҥнөөх, оттон уһун кэмҥэ табахтаабыт киһи тыҥатын дьүһүнэ сиэрэй буолар. Учуонайдар аахпыттарынан, хас биирдии тардыллыбыт табах киһи оло5ун 15 мүнүүтэ кылгатар.

Арыгыны сиэрэ суохтук истэххинэ, итирдэр утахтарга баар испиир(аколголь) куртаҕы уонна да атын уорганнары ыарытыннарар, бүттүүн организм үлэтин айгыратар. Арыгы ордук о5олорго кутталлаах. Арыгыга оҕо олус күүскэ сүһүрэр.

Наркотиктар- киһи организмын алдьатар ураты веществолар. Киһи, наркотигы биирдэ боруобалаат, ылларан хаалар уонна онто суох олох сатаммат буолар. Кини наркомания диэн эрэйдээхтик эмтэниллэр ыарахан ыарыыга ыалдьар. Наркотик мэйии уонна баар организм үлэтин айгыратар, түмүгэр тиийэн киһини өлөрөр. Наркотигы тарҕатыы кутталлаах буруйу оҥоруу буолар, кытаанахтык накаастаныллар.

Доруобуйаны харыстыыр инниттэн, хаһан да табаҕы, арыгыны боруобалаама, наркотикка чугаһаама.

Сорудахтары толоруу.

Чэгиэн-чэбдик буоларга туһалаах уонна буортулаах өрүттэрин икки аҥы арааран бэлиэтээ:

Эн доруобай, чэгиэн-чэбдик буоларгар эппиэттээх дьону суолталарынан көрөн нүөмэрдэ туруор:

Аҕам- Оскуола директора-

Ийэм- Эбэм-

Оскуола эмчитэ- Эһэм-

Мин бэйэм- Доруобуйа миниистирэ-

Учууталым- Оскуола физруга-

Бөлөҕүнэн үлэ. “Чөл олох” диэн плакат уруһуйдааһын.

Сыаналаныы:

Түмүк.

Иллээх дьиэ кэргэн.

“Күн Күбэй Ийэлэрбит барахсаттар...”

Ийэ күнүгэр аналлаах бырааһынньык.

(1-4 кылаас)

Сыала-соруга: ийэҕэ, чугас дьоҥҥо, дьиэ кэргэҥҥэ тапталы, убаастабылы иҥэрии, иитии.

Хаамыыта:

Учуутал:Үтүө күн сыламынан кэрэ күнү кэрэһэлии мустубут күн күбэй ийэлэр, оҕолор! Биһиги бүгүн ийэлэрбитин эҕэрдэлии, кинилэргэ үтүө кэрэ тыллары этээри муһуннубут.

Сахабыт сиригэр сыл ахсын күһүн кыһынныын алтыһар кэмигэр, алтынньы үһүс өрөбүлүгэр орто дойдуга олоҕу бэлэхтээбит Ийэлэр күннэрин бэлиэтиибит. Хас биирдии дьиэ кэргэн үрдүк анала- оҕону төрөтүү. Хайа баҕарар ийэҕэ саҥа киһи күн сирин көрөрө саамай күндү уонна умнуллубат түгэнинэн буолар. Ийэ кырачаан киһиэхэ олоҕу бэлэхтээбититтэн, күннэтэ оҕото улаатан иһэриттэн, ситиһиилэриттэн үөрэр, дьоллонор.

Чэ, онон, күндү ийэлэр, бүгүҥҥү кэрэ күнү кэрэхсиир үтүө дьоллоох түһүлгэбитин эҕэрдэлэринэн саҕалыыбыт.

1 түһүмэх. Эҕэрдэлэр.

Ийэ баар бу сиргэ

Аан дойду аанньала.

Ананнын киниэхэ

Барыбыт махтала. (Оҕолор айбыт хоһооннорун ааҕыылара)

Ийэм.

Мин ийэм барахсанМин ийэм күн курдук мичээрдээх,

Элэккэй, эйэ5эс майгылаах,Ып-ыраас уйаҕас дууһалаах.

Элбэх эриэккэс кэпсээннээх.Нап-нарын сайаҕас саҥалаах.

Ийэкэм күндүгүн даҕаны. Нап-нарын кэрэчээн быһыылаах,

Сып-сылаас үлэһит илиилээх. (Айсен Попов)

Мин эбэм.

Мин эбэм иистэнэр,

Ас астыыр.

Кырачаан сиэннэрин

Такайар, биэбэйэр.

Биһиги кэллэхпитинэ

Олуһун үөрэр.

Сиэннэр сотору улаатан,

Күүс көмө буолуохпут.

Эбэбит ол онтон үөрүөҕэ. ( Ньургуйаана Федорова)

Эбээҕэ анаабат хоһоонум.

Эбэм ыаҕайата.

Эбэм дойдутугар Түбэйгэ

Самаан сайыны атаара

Сайын ахсын барабын.

Онно көрдүм мин эбэм

Көмүс илиитинэн тикпит

Кыракый ыаҕайатын.

Дьэдьэннээбит дыргыл сыта

Саба биэрэр ол онтон,

Ыабыт үүтүн сыта

Кэлэр курдук ыаҕайаттан.

Харыстааммыт уурабыт

Эбээ тикпит ыаҕайатын,

Илиитигэр иилинэн

Илдьэ сылдьыбыт иһитин. (Женя Семенов)

2 түһүмэх. “Үөрүү, махтал аргыстанан”- ийэ оҕотунаан эҕэрдэлэрэ.

Бигэ туруктаах, чэбдик олохтоох, айыы сиэрдээх дьиэ кэргэн омук кэскилэ. Оҕолор дьиэ кэргэн киэн туттуута буолаллар.

3 түһүмэх.Саҥарбыт тылтан

Сатаан булан,

Салайан таһааран

Саргылаах саҥаны саҥарар,

Сценкалаан көрүөҕүҥ. (Ситиуациялары оонньоон көрдөрүү)

Сарсыарда оскуолаҕа атаарыы

Оонньуу сылдьар оҕону ыҥырыы

Буруйдаммыт оҕо

Атаахтатыы

Ыксаллаах айаҥҥа аттаныы

Маҕаһыыҥҥа

4 түһүмэх.Амарах сүрэхтээх ийэлэргэ

Иэйиилээх истиҥ тыллары,

Ис сүрэхтэн саҕыллар тапталы

Аныыбын, этэбин кинилэргэ

Иринньэх, ньулдьаҕай бэйэбин.

Итии сылааскын иҥэрэн

Иитэҕин, дьоллуугун бу миигин.

Оонньуу: Оҕолор көрбөккө ийэлэрин тарбахтарынан бигээн булаллар.

5 түһүмэх.Көр-күлүү аргыстаах,

Истиҥ мичээр доҕордоох,

Көрү көҕүлүттэн тутуоҕуҥ,

Оонньуу көрүн көдҕүлүөҕүҥ.(Иилиллибит прищепкалары көрдөөһүн)

6 түһүмэх. Ийэ оҕолорун туһугар саамай кыһаллар киһи. Оҕо үөрдэҕинэ ийэ эмиэ үөрэр. Оҕо төрөппүт сүрэҕэ диэн мээнэҕэ эппэттэр. (Төрөппүт оҕото тугу сөбүлүүрүн таайар)

Түмүк.Дьол – үөрүү көмүс бытархайа,

Дьол – мин ийэм аламайа,

Дьол-мин аҕам ситиһиитэ,

Дьол-бүгүҥҥү үөрүү кэрэ түгэнэ!

Дьоллоох буолуҥ күндү ийэлэрбит!

Дьол дьикти суһума

Хас биирдии дьиэҕэ киириэхтин!

Бүгүҥҥү умнуллубат түгэн

Сүрэххитин дьолунан толордун!

Өрөгөй тыына үрдээтин,

Үөрүү- көтүү үксээтин!

Тиһэх чуораан.

Тиһэх чуораан.

(Бастакы кылаас үөрэнээччилэрин эҕэрдэлэрэ)

Автор: Ариан Кондратьев

Ыытааччы:Уон биир сыл үөрэнэн, оскуоланы бүтэрэр эдьиийдэрбитин, убайдарбытын тиһэх чуораан көмүс дорҕоонунан эҕэрдэлиибит! (Хоһооннору талан аахтарыахха сөп:

1 оҕо:Бастакы кылаастан саҕалаан

Баай хоһоонноох суолу аастыгыт,

Бүгүн бэркэ диэн долгуйан

Бүтэһик чуорааҥҥа тураҕыт.

2 оҕо:Арыт хомойоргут

Алҕас мөгүллэртэн,

Бэрт өр олороргут

Бэйэҕитин сэмэлэнэн.

3 оҕо: Арыт оройбутун саҕан,

Арыт көрөн-харайан,

Биһигини ытатаргыт, дьоллуургут,

Быһыыта, ону суохтууһубут.

(Музыкальнай эҕэрдэ)

4 оҕо: Экзаменнар кэллилэр

Эппиэттээх күннэр үүннүлэр:

Режими экчи тутуһуҥ!

Эриһэн, уһуннук олоруҥ!

5 оҕо: Саха тылыттан саллымаҥ,

Саргылаахтык туоруоххут,

Нуучча тылыттан толлумаҥ,

Ничего- суруйуоххут.

6 оҕо: Геометрияттан, алгебраттан

Кэбиһиҥ, чаҕыйымаҥ:

Билиэттэргит быһыытынан

Бэлэмнэниҥ, суотааҥ.

(Музыкальнай эҕэрдэ)

7 оҕо: Үөрэххэ барааччылар,

Кытаккытыҥ куурдунуҥ,

Конкурс чыпчаалыгар

Кустук охтуу кууһуруҥ!

8 оҕо: Талбыт идэҕитигэр

Тахсыылаахтык үөрэниҥ,

Элгээйигит сиригэр

Эрчимирэн эргиллиҥ.

(Музыкальнай эҕэрдэ)

9 оҕо: Тохсуска киирээччилэр
Туора- маара хаамымаҥ,

Бэрээдэги кэһээччилэр

Билбэтчэйдэр ааттанымаҥ!

10 оҕо: Билиигитинэн аатырыҥ,

Сэмэйгитинэн сураҕырыҥ,

Оскуолаҕыт үтүө чиэһин,

Үрдүктүк тутан иһиҥ!

Бары: Оскуолаҕа атаарбыт

Оҕо сааскыт умнуллубатын,

Үөрэппит учууталларгыт

Үтүө сүрэхтэрэ умнуллубатын!

Туттуллубут литература

Белоусова Т.Л. Духовно-нравственное развитие и воспитание младших школьников. Методические рекомендации. Пособие для учителей общеобразоват. учреждений. Часть 1, 2. М,; Просвещение, 2011.

Максимова Т.Н. Дробинина Н.Н. Классные часы. 1 класс. 2 класс. 3 класс. 4 класс.4-ое изд.-М,: ВАКО, 2016.

Кулинич Г.Г. Вредные привычки: профилактика зависимостей. 1-4 классы. М.; ВАКО, 2010.

Павлов К.В. XXI –Үйэҕэ олох сайдыытын сүрүн постулааттара. Элгээйи, 2016.

Слепцова А.Д. Сиэннэрбэр суруйааччылары сэһэргиим. Бичик, 2008

Филиппова Н.И. Чехордуна Е.П. Карпова Н.П. Мин-оҕобун. Мин-киһибин. Мин-гражданиммын. 1-4 кылаас. Дь.; Бичик, 2007.

Дьячковскай М.Д. тылб. Герой оҕолор. Бичик, 2005.

Попов И.К. Саха таабырыннар , өс хоһоонноро, чабырҕахтара. Бичик,2006с.

Попова Е.П. Сахалыы ребустар.- Дь.Бичик, 2004.

Журнал«Начальная школа”. 2008. №9.

Журнал “Начальная школа” 2011. №1;

Журнал “Начальная школа” 2011. №6;

Журнал “Начальная школа” 2011. №8.

Журнал “Начальная школа” 2011. №9.

Егорова А.А., Захарова М.П. Кэскил. Бичик, 1992.

Кондратьев А.А. Тиһэх чуораан. Элгээйи, 1987.

Хатан. 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018.

Кэскил. 2015с. ыам ыйын 15 күнэ.

Николаев Е. Леня Голиков. Хатан (54) №2014 Кулун тутар 3 күнэ.

Николаев Е. Марат Казей. Хатан (56) № 2014 Ыам ыйын 5 күнэ.

Николаев Е. Валя Котик. Хатан (57) № 2014 Бэс ыйын 6 күнэ.

Интернет ресурсы.Ссылка на источник:  http://sch2083.mskobr.ru/elektronnye_servisy/blog/nikishaeva_raisa_diodorovna/nravstvennoe_vospitanie_mladshih_shkol_nikov_vo_vneklassnoj_rabote/

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/426953-metodicheskoe-posobie-bud-uspeshen