Микродене генетикасы. Биотехнология. Гендік инженерия

№2-дәріс.

Микродене генетикасы. Биотехнология. Гендік инженерия. Микробқа қарсы препараттар. Инфекция, иммунитет туралы ілім. Иммунды алдын-алу және емдеу шаралары. Аллергиялық зерттеу әдістері.

Микроорганизмдер генетикасы

Қандай организмді алсақ та ол өзінің ата-тегіне бір ұқсастығы болады. Арнаулы структуралық және атқаратын қызметі жағынан белгілі бір қасиеттің біршама тұрақты күйде сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыруын тұқым қуалаушылық деп атаймыз. Бірақ әрбір жеке организмнің осымен бірге ата-анасынан өзіндік ерекшеліктері де болады. Бұл құбылысты өзгергіштік деп атайды.

Л. Пастер тіршілік ортасын өзгерте отырып, организмдегі пайдалы қасиеттерді ұзақ уақытқа жоғалтпай, сақтап қалуға болады деп көрсеткен.

Табиғатта өзгергіштік пен тұқым қуалаушылық процестері үнемі жүріп жатады. Осындай жағдайда көптеген микроорганизмдер табылып, зерттелінді. Практикада олардан ферменттерді, антибиотиктерді және басқа да түрлі заттарды алу жүзеге асырылды. Әрине табиғатта кездесетін микроорганизмдер өнімділігі жағынан біздің талабымызға сай болмай шығуы да ықтимал. Сондықтан ғалымдар микроорганизмдердің пайдалы қасиеттерін одан әрі жетілдіріп, алынатын өнімнің сапасын және санын арттыруға бағытталған зерттеулер жүргізуде. Қазіргі кезде түрлі әдістерді қолдана отырып, алдын ала жасалған жоспар бойынша белгілі бір пайдалы қасиеті бар микроорганизмдерді сұрыптап алуға жол ашылды. Бұны селекция - сұрыптау әдістерін қолдана отырып жүзеге асыруға болады.

Қазіргі кезде микроорганизмдер клеткасының құрылысы біршама жақсы зерттелді. Оның тұқым қуалаушылық қасиеті клеткадағы дезоксирибонуклеин қышқылына (ДНҚ) байланысты екені анықталды. ДНҚ-ны тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі деп атайды. Ол тұқым қуалаушылықты бағыттайтын және бақылайтын фактор. Демек, ол тіршілік кілті десек те қателеспейміз.

Бактериялар ядросында ДНҚ мөлшері мыңға жуық және олардың әрқайсысының ұзындығы түрліше болуы мүмкін. Клеткадағы гендер тобын өзара байланыстырып ұстап тұруы үшін ДНК өзара бір сызық бойымен байланыса, яғни тізбектеле орналасуы тиіс. Мәселен, бактериялар ДНК-сы молекула-ларының ұзындығы 56-58 микрон. Осыған қарамастан ДНҚ молекулаларының құрылысы тым қарапайым. Олар бұралта жасалған басқыш тәрізді, өзара байланысқан екі тізбектен құралады. Осы тізбектің ішкі жағында - пурин және пиримидиннен құралған азотты негіздер болады. Ал шеттері фосфорлы - көміртекті қосылыстармен көмкерілген.

ДНҚ молекуласының құрылысын 1950-жылдарда американдық ғалымдар Уотсон мен Крик ашқан болатын. Осы жаңалықтары үшін оларға Нобель сыйлығыберілді.

Ал ДНҚ молекулалары белгілі бір жағдайлар әсерінен өзгеріске ұшырауы мүмкін. Сонда микроорганизмнің тұқым қуалаушылық қасиеті де өзгереді. Мұны генетикада мутациядеп атайды.

Мутация латынша тиtаtіо - өзгеріс деген сөз. Бұрын ұрпақтан-ұрпаққа берілетін өзгерістердің барлығы дерлік мутация болады деген пікір басым болды. Қазір мутацияға хромосомдар структурасында және олардың химиялық құрамыңда болатын молекула дәрежесіндегі өзгерістерді жатқызады. Ол морфологиялық және биохимиялық қасиеттердің өзгеруінен зат алмасудың тиісті бөлімінің қайтадан құралуына әкеліп соқтырады. Бұл қасиеттердің өзгерісі әр түрлі жағдайлардан: сәуле энергиясынан (рентген, ультракүлгін сәулелер), түрлі химиялық заттар әсерінен (иприт, мышьяк, креозит, хром т. б.) және басқа да факторлардың, яғни генетика тілімен айтқанда мутагендердің әсерінен болуы ықтимал. Мәселен, ультракүлгін сәулемен әсер ету арқылы пенициллиум саңырауқұлағының жаңа тобы алынды. Олар бастапқы топқа қарағанда пенициллинді мың есе көп түзді. Сол сияқты рентген және басқа да күшті сәулелермен әсер етіп, практикада мукор, ашытқы саңырауқұлақтарының, азотобактердің тұқым қуалаушылық қасиетіне берілетін, бұл қасиеттер біржолата бекіген жаңа топтары алынды. Рентген сәулесінің микроорганизмдерде жаңа қасиет туғызатынын 1925 жылы Г. А. Надсон мен П. С. Филипповашқан болатын. Бұл әдісті қолдана отырып, халықшаруашылығына аса қажет заттарды микроорганизмдер көмегімен өндіруге болады. Алмастырылмайтын амин қышқылдарын: лизин және глютамин қышқылдарын өндіруде де бұл әдістің зор маңызы бар. 1963 жылы тек Жапонияның өзінде ғана микробиологиялық жолмен 48000 тонна кристалл күйіндегі глютамин қышқылы өндірілді. Бұнда қолданылған микробтар өздерінің ата-тегіне қарағанда бұл заттарды 3000 еседей көп түзетіні анықталды.

Жалпы бақылауға көнетін химиялық немесе физикалық агенттердің көмегімен жүзеге асырылатын мутацияларды индукциялық мутация деп атайды.

Лаборатория жағдайында таза микроорганизмдер топтарының өзгергіштігі байқалады. Оны бактериялар диссоциациясы деп атайды.

Көптеген зерттеулерге қарағанда диссоциация - бактериялардың әр түрлі қолайсыз орта жағдайларына қайтаратын жауабы деп түсіндіріледі. Бұндай жағдайларға орта қышқылдығы, температура, радиациялық әсерлер, мутагендік заттар әсері және т. б. жатады. Мәселен, аэробты микроорганизмдерді қолбаға құйылған ет-пептонды сорпада өсіргенде, оның бет жағындағы бактериялар аса қолайлы жағдайда болса, ал түбіндегі бактерияларға жағдай қолайсыз. Бір топтағы бактериялардағы әр түрлі морфологиялық және биологиялық қасиеттердің болуы да міне осы жағдайларға байланысты болады.

Әдетте микроорганизмдер тіршілігі барысында өне бойы бір жағдайда бола бермейді, олар жаңа, өзгерген жағдайға да ұшырауы мүмкін. Мүнда оларда жаңа қасиет пайда болады да, ол тұқым қуалап, бекиді. Оны адаптациядеп атайды. Мұндай жаңа жағдай микроорганизмдер үшін қажетті жағдайға айналады. Онсыз олар тіршілік ете алмайды.

Адаптация көмегімен өндіріске қажетті микробтарды сұрыптап алады. Осындай жолмен қантты жақсы ашытатын ашытқы саңырауқұлақтар спиртке төзімді, спиртті көп түзетін ашытқы саңырауқұлақтар, сірке қышқылын көптеп түзетін сірке қышқьілы бактериялары таңдап алынып отыр.

Адаптация жолымен ауру қоздырушы микроорганизмдердің зиянды әсерін төмендетуге мүмкіндік ашылды. Әлсіретілген осындай микробтардан тірі вакциналар даярлана бастады. Олар: топалаң, бруцеллез, туляремия және басқа да ауруларға қарсы қолданылып жүрген вакциналар. Адаптацияның негізгі мәні әлі толық зерттеліп, шешілген жоқ.

Екі клеткадағы гендерді өзара алмастыру арқылы микроорганизмдерде тұқым қуалайтын өзгерістерді алу үшін трансформация, трансдукция және конъюгация әдістерін қолданады.

Трансформация кезінде ДНК бір бактерия клеткасынан бөлініп шығып, екінші бактерия клеткасына енеді. Мұны лаборатория жағдайында да қолдан қосуға болады. Мәселен, антибиотикке төзімді бактериялардан бөлініп алынған ДНҚ көмегімен, осы қасиетті басқа антибиотикке шыдамсыз бактерияларға беруге болады. Сонда басқа клеткаға енетін ДНҚ, оның болашақтағы тұқым қуалаушылық қасиетін анықтай алады екен.

Ал жалпылама бір фаг көмегімен бір микробтан екінші бір туыстас микробқа бір немесе көптеген тұқым қуалаушылық белгілерді беруді трансдукциядеп атайды. Мұнда енген фаг микробтардың клеткасын зақымдайды. Паратифті қоздыратын бактериялардан трансдукция көмегімен, мәселен, клетканың қоректік заттарға түрліше талабын, антибиотиктерге қарсы түра алатындық немесе тұра алмайтындық қасиетін, қозғалғыштықты, жіпшелердің құрамын басқа клеткаларға ауыстыруға болады.

Микроорганизмдердегі өзгерістердің кейбіреулері уақытша физиологиялық бүліну түрінде кездесуі де ықтимал. Сол өзгерісті туғызатын орта жағдайлары жойылысымен-ақ бұл өзгерістер де жойылады. Мұндай ата-тегіне бекімеген уақытша тұқым қуалаушылықты модификациядеп атайды, Мәселен, топалаң микробы орта температурасы +45° және одан да ыстығырақ болғанда спора түзуін тоқтатады, ал температура +35-37° болғанда бұл қасиеті қайтадан қалпына келеді. Көптеген микроорганизмдердегі түрлі пигменттердің түзілуі де тұрақсыз қасиет деп есептеледі. Модификацияның өзін жағдайға бейімделудің, яғни адаптацияның жаңа түрі деп қарауымыз керек. Бірақ мұнда өзгергіштік тек жартымсыз ғана, сондықтан ол зат алмасу процесінің тұқым қуалаушылық түріне ешқашан да ауыса алмайды.

Генетиканың микробиология саласындағы жетістіктері антибиотиктерді және басқа да биопрепараттарды даярлауда көп көмегін тигізді. Мәселен, антибиотик институтында индукциялық мутация көмегімен, яғни этиленимин мен ультракүлгін сәуленің көмегімен пенициллиннің өнімі 12 есе артты.

Биомицин түзуші штаммалардың өнімділігі осындай әдіспен 600%-ке, террамицинді түзушілер өнімділігі 800%-ке өсірілді,

Генетиканың әдістері көмегімен лизин және глютамин қышқылдарын өндіру арттырылды.

Генетикалық жолмен алынған микроорганизмдердің жоғары өнімді формаларының витаминдерді, гормондық препараттарды, ферменттерді және басқа да сол сияқты қажетті заттарды өндіруде зор маңызы бар.

Микробқа қарсы препараттар.

 Антисептика, стерилизация, дезинфекция, химиотерапия сияқты әртүрлі тәсілдермен (шаралар кешені) микробтардың өсуін тежеуге немесе тоқтатуға болады. Бұл шараларды іске асыру үшін қолданылатын химиялық заттар – стерильдеуші агенттер, дезинфектанттар, антисептиктер және микробқа қарсы химиопрепараттар деп аталады.Микробтарға қарсы химиялық заттар екі топқа бөлінеді: (1) таңдамалы әсері жоқ –көптеген микробтарға өлтіруші әсер етеді (антисептиктер және дезинфектанттар), бірақ макроорганизм жасушаларына улы әсер етеді, және (2) таңдамалы әсері бар (химиотерапевтік заттар).

Химиотерапевтік препараттар

Микробтарға қарсы химиотерапевтік дәрілік заттаржұқпалы аурулар кезіндеэтиотропты емдеу үшін (яғни ауру себебі микроб болғанда ), және жұқпаны алдын-алу үшін қолданылатын(сирек және аса сақтықпенпен!) химиялық препараттар

Химиопрепараттарды организм ішіне енгізетіндіктен , олар адам және жануарларға уыттылығы жоқ және жұқпа қоздырғыштарына жоюшы әсер ететін, яғни таңдамалы әсеріболуы керек.

Таңдамалы әсер(«селективті уыттылық»)-неміс иммунохимигі, Нобель премиясының лауреаты Пауль Эрлих ұсынған термин, ол иесінің организмінің жасушалары мен паразиттерге химиопрепараттың уыттылығының әртүрлі дәрежесімен сипатталады. Таңдамалылық болу үшін – микробқа қарсы препарат макроорганизм жасушасында кездеспейтін микробта болатын нысанаға әсер етуі керек. Мұндай нысаналарды прокариоттар (бактериялар) үшін таңдау жеңіл, өйткені иесінің жасушасынан олардың айырмашылығы эукариотты микробтарға (саңырауқұлақ, қарапайымдар) қарағанда көп болады. Өзіндік метаболизмі және жасушалық құрылымы болмағандықтан вирустар иесінің жасушаларынан ерекшеленеді.Вирустар облигатты жасушаішілік паразиттер болғандықтан , вирусқа қарсы препараттар өзінің әсерін жасуша ішіне еніп , оған зиянын тигізбей әсер ету керек, сондықтан бұл препараттардың нысаналарды таңдауы өте күрделі.

Қазіргі кезде антимикробтық белсенділігі бар мыңдаған химиялық қосылыстар белгілі, бірақ оның бірнеше ондығы ғана химиотерапевтік заттар ретінде қолданылады.

Химиотерапевтік препараттардың қандай микробтарға әсер ететіндігін олардың белсенділік спектрі анықтайды:

•микроорганизмдердің жасушалық түрлеріне әсер ететіндер (антибактериалды, саңырауқұлаққа қарсы, қарапайымдарға қарсы). Антибактериалдылар өз кезегінде әсер етуіне қарайкең жәнетар спектрлі деп бөлінеді.Тар спектрлілер - әртүрлігі аз мөлшерде тек грам оң немесе грам теріс бактерияларға белсенді, ал кеңспектрлілер – екі топтың да әртүрлі өкілдерінің көпшілігіне әсер ететін препараттар.

• вирустарға қарсы химиопрепараттар.

Сонымен қатар ісікке қарсы белсенділігі бар антимикробты химиотерапевтік дәрілік заттар бар.

Әсер ету типі бойынша химиопрепараттар бөлінеді:

• «Микробоцидті» (бактерицидті, фунгицидті және т.с.с.), қайтымсыз зақымдау арқылы микробтарға жоюшы әсер ету;

• «Микробостатиккалық» ,яғни микробтардың өсуі мен көбеюін тежеу.

Антимикробты химиотерапевтік заттарға келесі препараттардың топтары жатады:

•Антибиотиктер - микроорганизмдердің жасушалық түрлеріне және кейбір ісікке қарсы әсер етеді.

•Әртүрлі химиялық құрылымды синтетикалық химиопрепараттар (олардың арасында микробтардың жасушалық және жасушадан тыс түрлеріне әсер ететіндері бар)

Антибиотиктер

1871-1872 ж.ж. Ресей ғалымдары В.А.Манассеин және А.Г.Полотебнов залалды жараға көгерткіш саңырауқұлақты таңу арқылы емнің тиімділігін байқаған. Л.Пастердің (1887) байқауы бойынша, микробтар әлемінде – антагонизм кең тараған көрініс екені дәлелденді, бірақ оның табиғаты түсініксіз болды. 1928-1929 ж.ж. А.Флеминг стафилококтың өсуін тежейтін химиялық зат бөлетін көгерткіш саңырауқұлағының штамы – пеницилланы (Penicillium notatum ) ашты. Бұл зат «пенициллин» деп аталды. 1940ж. Х. Флори мен Э.Чейн клиникада кең қолданыс тапқан , алғашқы рет тазартылған тұрақты препарат пенициллинді алды. 1945 ж. А.Флеминг,Х.Флори және Э.Чейн Нобель сыйлығына ие болды. Антибиотиктерді зерттеуде З.В. Ермольева және Г.Ф.Гаузе ұлкен үлес қосты. « Антибиотик » деген термин (грек тілінде anti - қарсы, bios-өмір) 1942 ж. С.Ваксман аз концентрацияда басқа бактериялардың өсуін тежейтін және микроорганизмдерменөндірілетін табиғи заттарды белгілеуді ұсынды.

Антибиотиктер– бүл биологиялық туындылы (табиғи ) химиялық қосылыстардан, с.б. олардың жартылай синтетикалық және синтетикалық аналогтарынан дайындалған химиотерапевтік препараттар, олар аз концентрацияда микроорганизмдер мен ісіктерге жоюшы немесе таңдамалы зақымдаушы әсер етеді.

Антибиотиктерді өндіру көздері және алу тәсілдері

Табиғи антибиотиктерді негізгі өндірушілер өзінің табиғи ортасында (негізінен топырақта) орналасып, тіршілігін сақтау үшін антибиотиктер өндіретін микроорганизмдер болып табылады. Жануарлар мен өсімдік жасушалары селективті антимикробтық әсері бар (мысалы , фитонцидтер) заттар өндіре алады, бірақ олар медицинада антибиотиктер өндіруші ретінде кең қолданылмады.

Сонымен табиғи және жартылай синтетикалық антибиотиктер алу көздері болып табылады:

•Актиномицеттер (әсіресе стрептомицеттер) – бұтақталған бактериялар. Олар табиғи антибиотиктердің (80%) көпшілігін өндіреді.

•Көгерткіш саңырауқұлақтар – табиғи бета-лактамдарды (Cephalosporium және Penicillium туыстастығының саңырауқұлақтары) және фузидиев қышқылын синтездейді.

•Кәдімгі бактериялар – мысалы, эубактериялар, бациллалар, псевдомонадалар антибактериалды әсері бар бацитрицин, полимиксиндер және т.б. заттар өндіреді.

Антибиотиктерді алудың негізгі 3 тәсілі бар:

•биологиялық синтез арқылы (продуцент микробтарды қолайлы жағдайда дақылдандырғанда, олар өздерінің тіршілік барысында антибиотиктер өндіреді, осылай табиғи антибиотиктерді алады).

•соңынан химиялық модификациялау арқылы (биосинтез жолымен жартылай синтетикалық антибиотиктер алу). Алдымен биосинтез жолымен табиғи антибиотиктерді алады, содан соң оның бастапқы молекуласын химиялық модификация жолымен түрін өзгертеді, мысалы белгілі радикалдарды қосқан кезде препараттың микробқа қарсы және фармакологиялық сипаты жақсарады;

•химиялық синтез арқылы (табиғи антибиотиктердің синтетикалық аналогтарын алады, мысалы хлорамфеникол (левомицетин). Бұл заттардың құрылымы табиғи антибиотиктермен бірдей, бірақ олардың молекуласы химиялық жолмен синтезделеді.

Химиялық құрылымы бойынша антибиотиктерді жіктеу.

Антибиотиктер химиялық құрылымы бойынша тұқымдастықтарға (кластарға) топтастырылған:

• бета-лактамдар (пенициллиндер, цефалоспориндер, карбапенемдер, монобактамдар)

• гликопептидтер

• аминогликозидтер

• тетрациклиндер

• макролидтер

• линкозамидтер

• левомицетин (хлорамфеникол)

• рифампициндер

• полипептидтер

• полиендер

• әртүрлі антибиотиктер (фузидий қышқылы, фузафунжин және т.б. )

Бета-лактамдар.Молекула негізін бета лактамды сақина құрайды, ол бұзылғанда препарат өзінің белсенділігін жояды , әсер ету типі-бактерицидті . Бұл топтың антибиотиктеріне пенициллиндер, цефалоспориндер, карбапенемдер және монобактамдар жатады.

Пенициллиндер. Табиғи препарат – бензилпенициллин (пенициллин G)-грамоң бактерияларға қарсы белсенді, бірақ көптеген кемшіліктері бар: ағзаднан тез шығарылады, асқазанның қышқыл ортасында тез бұзылады, бактерия ферменттерімен – пенициллиназамен бета-лактамды сақина бұзылып белсенділігін жояды. Табиғи пенициллан қышқылына - әртүрлі радикалдарды қосу жолымен алынған жартылай синтетикалық пенициллиннің табиғи препаратқа қарағанда артықшылығы бар, әсер ету спектрі кең, олар:

•депо-препараттар (бициллин), әсері 4 аптаға дейін (бұлшықетте қор түзеді), мерезді емдеуге, ревматизмнің рецидивін алдын алуға қолданылады;

•қышқылға төзімді (феноксиметилпенициллин), пероралды жолмен қабылдау үшін пайдаланылады;

Иммунитет

Иммунитет (латынша immunitas — босату, құткару). Ол физиологиялық бейімділіктің күрделі комплексі, бұл ішкі ортаның салыстырмалы тұрактығын сақтайды және организмді генетикалық басқа хабар белгілері бар тірі дене мен затгардың енуінен қорғайды.
Алғашқыда бұндай бейімділік — инфекциялы иммунитет деп есептеді, яғни жұкпалы ауруларды қабылдамау кабілеті деп саналады, кейін, клеткаға және жануарлар текті белоқкд иммунологиялық заңдылықгар таралғаннан кейін жұкпайтын бейинфекциялы деп табылады. Бұл тканьдердің сыйыспаушылығы туралы ғылымьшың негізінде алынды. Бұндай бейімділік бірден пайда болған жоқ, ол зардапты микробтар және олардың тіршілік әрекеттері өнімдерімен тіршілік үшін күрес процесінде пайда болды. Осы биологиялық процесте фа­гоцитоз органдар мен тканьдердің микробқа қарсы және антитоксиндықәрекеттері күшейеді.

Инфекциялы иммунитет туралы ғылым ағылшьш дәрігері Э. Дженнер (1749—1823) еңбектерінен басталды, ол бірінші болып шешекке қарсы егуді ұсынды. Ол ауылды жерде қызмет істеп жүрген кезінде сиырдың күлімен ауырып сауыққан адамдар кәдімгі шешекпен ауырмайтынын байқаған.

Кейінірек жұқпалы аурулардан материалдарды егуді қолдану ар­кылы сақтандыру, вакцина егу (латынша vacca — сиыр) деп аталады. Бұл терминді Э. Дженнер құрметіне Л. Пастер ұсынды. Пастер еңбектерінің арқасында тек 1881-жылдан бастап қана иммунитет ту­ралы ілім ғылыми негізінде қойылды. Тауық тырыскағы, жамандат, топалаң, құтыру қоздырғыштарының уыттылығын әлсірету әдістері табылды және осындай культураларды вакцина етуге пайдалану мүмкіңдіктері анықталды.

Н. Н. Чистович пен Ж. Борде 1898 жылы иммунитетті бактериялармен қатар организм клеткалары да пайда болатынын анықгады. Бұл инфекциясыз иммунитет жөніндегі мәселелерді қарастыруға жол ашты.

Органдарды және тканьдерді жамап-жалгаута (пересадка) байланысты инфекциясыз иммунитетті зерттеудің маңызы зор, өйткені бұл жағдайда ол қажетсіз, тіпті зиянды құбылыс больш саналады. Инфекциясыз иммунитета, яғни сыйыспаушылықты жену организмдердің қарама-қарсы бейімділігі — иммунологиялық толеранттықты (төзімділікті) зерттеудің жаңа саласын ашады. Оны Ф. Бернет жорамалдап айтты және эксперимент арқылы П. Медвар мен М. Гашек дәлелдеді. 1953 жылы П. Медавар мен М. Гашек эмб-рионды даму кезінде антигенмен өнделген жануар ересек күйінде оған жауап қайтармайды. Бұл эмбрионды күйінде организм инертті деген ұғым туғызбайды. Ол бөтен тканьдік антигендердін енуіне, иммунитетке карсьт әсер білдіреді, ягни толеранттык пайда болды. Иммунитет, оның біліну дәрежесі, әсіресе жұқпалы ауруларға қарсы, көбіне организм күйіне байланысты.

Иммунитет жоғарыда айтылғандай инфекциялы және инфекция­сыз болуы мүмкін. Инфекциялы иммунитеттің өзін ерекше және кәдімгі иммунитетке бөледі. Кәдімгі орта жагдайларымен бірге организмнің әр түрлі факторларға — мехханикалық, физикалық, биологиялық туа біткен төзімділігіне байланысты. Ерекше иммунитет организмге белгілі бір белокты дене (микробтар, токсиндер, тканьдер) енуі салдарынан пайда болады, осы бөгде денелерге қарсы ерек­ше қорғаныс бейімділіктері (антиденелер) немесе иммуноглобулиндер синтезделеді.

Неспецификалық иммунитет

Бұл табиғи (туа болган, генетикалық) жануарлардың белгілі бір түріне тән иммунитет. Ол эволюция процесінде калыптасады және кез келген биологиялық белгі тәрізді келесі ұрпаққа беріледі. Бір түрге жататын жануарлардың басқа түрге жататын жануарлардың жұқпалы ауруларын қабылдамайды, ондай ауруга ұшырамайды. Мы­салы, сиырдың оба аурына, шошқаның тілме және басқа инфекциясына қарсы түр және табиғи иммунитет бар. Сиыр шошқа тілмесі, сақау, жылқының індеті, кан аздық ауруларымен және т. б. ауырмайды. Бұны қабылдамайтынын организмде жоғарыда аталған ауру­лар қоздырғыштары дамуына жағдай болмайтындығымен түсіндіреміз. Табиги (туа болатын) иммунитетті конституниональдық деп те атайды (У. Бойд, 1969; П. Н. Бургасов, С. Н. Румян­цев, 1985 ж. б.).

Түр иммунитеті абсолютті және салыстырмалы болады. Аб­солют иммунитетте жануардың жеке бір түрі қандай жағдайда да, ауру тудыратын материалдың кандай мөлшерін қолданғанда ауруга шалдыкпайды. Жылқыға қандай жағдайда болсын сиырдың оба аурулары жұқпайды. Салыстырмалы түр иммунитетін сырткы орта жағдайын өзгерту немесе қоздырғыш мөлшерін көбейту арқылы бұзуга болады. Мысалы, табиғи жағдайда сібір жарасымен ауырмайтын кептерді алдын ала алкоголмен уландырса осы ауруға шалдығады.

Организмиің неспецификалықтөзімділігінің факторлары. Организм өмір бойы баска тірі жәндіктермен, сырткы ортамен жанасалы, ол. тітіркендіруге жауап кайтарады. онда өзгерістер жүріп жатады, қорғ­аныс бейімділіктері пайда болады.

Тері мен кілегейлі қабықтар - микробтардын организмге енуіне кедергі болатын табиғи бөгет. Тері мен кілегейлі қабықтар цидты заттар бөліп шығарады, бұның нәтижесінде олардың бетінде микроб­тар саны әлдекайда аз болады. Терінің цидтык әсері, егер тері неғұрлым таза болса, согүрлым күшті болды. Көз кілегейлі қоршаған ортаға жанасады, бірак көз сүйығында лизоцим болатындыктан микробтардың организмге ену жолы жабық болады. Жануарлардың ауыз куысы түрлі зақымға жиі ұшырайды. Онда көзге көрінбейтін тірі жәндіктер өте коп, бірақ ауырмайды, өйткені сілекейде микробтар дамуына жол бермейтін заттар болады. Бұл айтылганға мысал иттің өз жарасын жалауы болып табылады.

Егер микробтар зақымданған теріден организмге енсе, оның жолында тағы бір бөгет — лимфа түйіндері кездеседі, осы жерде олар ұсталуы және зарарсыздандырылуы мүмкін. Ауру қоздырғыштармен күресте лимфа тканьдері күшті өзгеруі мүмкін: көлемі ұлгаяды, ауырады. Жануар олексесін сойғанда лимфа түйіні кесіндісінде көптеген ұйыған қан көрінеді.

Ауру тудыратын микробтарга қарсы күресте бауырдың маңызы үлкен. Организм өмірі үшін күресте көп бауыр клеткалары өледі, оның орнын дәнекерлік тканъдер алады, бұл бауырдың қорғау қызметін әлсіретеді. Табиғи өткелге бір куысты қарынды да жаткызуға болады. Онда құрамында түз қышқылы болатын қарын сөлі түзіледі және орта реакциясы қышқыл (рН 2,5), сондықтан көптеген, соның ішінде зардапты микробтар қырылады.

Кәдімгі иммунитетте гуморальды факторлар немесе организм сұйығы ерекше орын алады. Жануарлар қан сарысуында жынысына, жасына қарамай микробтарға өте кауіпті әсер ететін заттар болады. Олардың арасында теңіз шошкасының қанның сарысында көп бола­тын комплемент ерекше орын алады. Комплемент қыздырғанда бұзылады. Егер қан сарысуын 56 °С температурада 20—30 мин қыздырса ол цидты касиетін жоғалтады.

Қан сарысуындағы белоктар да (пропердин жүйесі) кәдімгі қорга-нудың күшті факторы деп саналады. Бұндай белоктар көптеген мик-роорганизмдерге қауіпті әсер етеді. Эритроциттен эритрин, лейкоциттен лейкин бөлініп алынган, бұлар организмдердің ауруға қарсы табиғи төзімділігін арттырады. Дені сау жануарлар қанының сары­суындағы қалыпты антиденелердің де, лизоцим және организмді кәдімгі қорғаудың басқа да факторлардың маңызы кем емес. Уызда көптеген қорғаныс заттары болады. Уыз төлге қорек ретінде ғана емес, сонымен қатар сыртқы орта қолайсыз әсеріне төзімділікті арттыру құралы ретінде де қажет.

Фагоцитоз. Иммунитет туралы ғылымда фагоцитоз немесе клеткаішілік ас қорыту ерекше орын алады, бұл бір клеткалылар ғана емес, жоғары сатыдағы организмдерде де байкдлады. Табигаттагы бұндай құбылысқа алгаш рет көңіл аударған И. И. Мечников болды. Ол фагоцитозды жалпы биологиялық тұрғыдан зерттейді және осы мақсат үшін салыстырмалы физиология мен патология мәліметтерін пайдаланады.

И. И. Мечников былай деп жазды: "Мөлдір теңіз жүлдызы клеткасының тіршілігін бақылаганымда кенеттен жаңа ой келді. Бұндай клеткалар организмде зиянды әрекеттерге қарсы тұру үшін қажет қой деп ойладым. Бұнда бір ғажайып сыр барын сездім, үй ішінде теңселіп әрлі-берлі жүрдім, ойымды бір салаға тоқгату үшін тіпті теңіз жағалауьша шықтым. Мен өзіме, егер менің жорамалым дұрыс болса, қан жүйесі де, нерв жүйесі де жоқ теңіз жұлдызы личинкасы денесіне шанышқан тікенді, саусағына тікен кірген адамда байқалатындай, көп ұзамай оған өрмелеп шыққан қозғалмалы клеткалар қоршап алуы керек дедім. Мен бірнеше қызгылт тікенді жұлып алдым және тамаша су тәрізді мөлдір теңіз жұлдыздары личинкаларының терісі астьша шаныштым. Мен тәжірибе нәтижесін күтіп түнімен мазам кетті, келесі күні таң сәріде тәжірибем көңілден шыққанда шын куандым. Осы соңғы тәжирібе "Фагоциттер теориясына" негіз болды және өмірімнің кейінгі 25 жылы осы мәселені шешуге арналды.

Теңіз жұлдызы личинкасына шаншылған раушан гүлдің тікенегі және адам саусағына кірген тікен ұқсас құбылыс туғызады. Бұл екі жағдайда да клеткалардың бір түрлері тітіркенген жерге бет алады және оны қоршайды. Егер микробтар организмге енсе осындай клет­калар сол микробтар тоңірегінде жиналады, және оларды бойына сіңіреді, бұл микробтардың көбеюін тоқтатады, демек организмнің ауруга шалдығыуына жол бермейді. Микробтарды бойына сіңіретін клеткаларды И. И. Мечников фагоциттер деп атады, бұл жалмаушы деген ұғым. Фагоциттік активті лейкоциттерде айқын білінеді. Лас­танған жарадағы іріңді кім көрмеді. Онда әдетте көп микробтар бола­ды, бірақ лейкоциттер оларды басып алады, сонымен қатар олардың көбі микробтармен күресте өледі. Жарадағы ақ ірің өлген лейкоцит­тер. Фагоциттік қабілеттік макрофагтарга және организмнің басқа клеткаларында да болады.

Фагоцитоз процесі мынадай сатыда өтеді: а) фагоциттың микробқа жақындауы және адгезиясы (оң хемиотаксис); б) микробтарды не олардың бөлшектерін жүту; в) бірте-бірте ыдырауы. Бұнда микроб иішіні өзгереді, олар ісінеді, түйіршікке айналады, ең соңында ериді, жойылады.

Фагоцитоз неғұрлым активті жүрсе, ауру согұрлым жеңіл өтеді және керісінше болатындығы анықталды. Иммунды жануарларда иммунсыз жануарларга қарағанда фагоцитоз айідын білінеді. Сөйтіп, фагоциттік активтілік дәрежесіне қарай организмнің иммунологиялық күйі туралы пікір айтуға болады.
Арнайы иммунитет

Ол табиғи түрде жұре пайда болған және жасанды түрде жүре пайда болған деп екіге ажыратылады. Жүре пайда болатын иммуни­тет организм ауырып сауыққанда қалыптасады. Табиғи түрде жүре пайда болған (инфекциядан кейінгі) иммунитет организм жұқпалы аурудан сауыққанда, ал жасанды түрде жүре пайда болған (вакцина егілгеннен кейінгі) иммунитет — микробтар не олардың тіршілік әрекеттерінің өнімдерін (токсин) еккеннен кейін қалыптасады. Та­биги жүре пайда болған иммунитет біршама ұзақ, ал кейбір инфекцияда өмір бойы сақталады. Ол жылқыда сақау ауруымен ауырғаннан кейін, адамда шешек пен қызылшадан кейін байқалады. Жүре пайда болған иммунитеттердің өзі активті және пассивті деп екіге бөлінеді (25-сурет).

Активті иммунитет жұқпалы ауру не вакцина егу нәтижесінде пайда болады. Оның қалыптасуына организм активті қатысады. Организм неғұрлым қатты ауырып сауықса, иммунитет согүрлым ұзақ сақталады. Міне сондықтан вакцина еккеннен кейін жүре пайда болған активті иммунитет (бұл жағдайда күшті симптомсыз ауырып сауығады), осындай табиғи иммунитетке қараганда үзақ сақталмайды. Мысалы, салмонеллезге қарсы вакцина 6 айға жуық мерзімге, сібір жарасына қарсы вакцина 1 жылга жететін иммунитет жасайды. Активті иммунитет жасауға 10—14 күн қажет.

Пассивті иммунитет организмге дайын қорғау заттарын — антиде-немен енгізу нәтижесінде жасалады. Антиденелер өздігінен ауырып жазылған не вакцина егілген жануар кднының сарысуында болады.

Гипериммунды қан сарысуларын коп мөлшерде биологиялық фаб-рикаларда алады. Ол үшін арнайы дайындалган өнім (продуцентгер) молшерін бірте-бірте көбейте отырып алдымен өлген микробтарды, содан кейін уытты микробтарды не олардың токсиндерін енгізеді. 

Жануарларды осылай бірнеше рет иммунитеттеу нәтижесінде қан са­рысуында сол қоздырғыштың өзіне қарсы ерекше антиденелер (им-муноглобулиндер) жиналады. Гипериммунизация бірнеше аптадан бірнеше айга дейін созылуы мүмкін.

Пассивті иммунитет қан саырсуын еккенен кейін бірнеше сағаттан соң біліне бастайды, бірақ оның ұзақтығы 7-10, кейде ең ұзақ болғанда 20 күнге созылады. Бұдан бұндай иммунитет түзуде орга­низм онша қатыспайтын тәрізді, бірақ тіпті қатыспай қалады деген ұғым тумау керек. Иммунитет қан сарысуында ерекше белок -глобулин болады, бұл глобулин организмге енгенде тітіркеніс тудырады және нерв жүйесі арқылы барлық организмге әсер етеді. Бұның нәтижесінде организм жұмысы өзгереді және иммунитет жасалады. Дайын антиденелерді енгізу арқылы зардапты микробтарға қарсы күресте организмге көмек көрсетеміз, оның қорғану күшін күшейтеміз. Міне сондықтан ауырған жануарға қан сары суын еккен жақсы және бұл әдіс неғұрлым ерте қолданылса, соғұүрлым тиімді болады.

Табиғи пассивті иммунитет анасынан тұқым орны (шу) не уыз арқылы іштегі ұрыққа - өтуі мүмкін. Мысалы, тууына бір ай қалғанда сиырға сальмонеллезге қарсы вакцина ексе, бұзау бүл ауруға әлде-қайда төзімді келеді. Бұл анасының антиденелері бұзау организміне өткенін көрсетеді.

Организмде қоздыргыш қалмағанда және қайта ауруға шалдықпау қабілеті сақталғанда иммунитет стерильді болады. Стерильді емес, немесе инфекциялы организмде қоздыргыш қалады, ол жойылысымен ауруға төзімділік те жойылады.

Иммунитет - организмнің зиянды әсерді немесе уды қабылдамау қасиеті. Мұндай қасиет организмнің жеке басының тіршілік ортасына бейімделуіне, сол ортадағы зиян­ды микроорганизмдер, вирустар жәңе олар бөлетін түрлі бүлдіруші әсері бар заттарға қарсы тұра алатындығына тікелей байланысты. Осындай өзара байланыстың, дәлірек айтқанда, күрестің нәтижесінде аса күрделі биологиялық процестер басталады. Сөйтіп, организмде қорғаныштық қасиет арта түседі, оның түрлі зиянды микроорганизмдерді, вирустарды құртатын және улы заттардың уытын жойып, ыдырататын қабілеті күшейеді.

Иммунитет түзуге бүкіл организм қатысады, мұнда орталық нерв жүйесі басқарушы және бағыттаушы қызмет атқарады.

Ауру қоздырушылар немесе вакциналар нерв жүйесінің үштары арқылы сарысу гамма-глобулиндерін түзетің тиісті мүшелерге әсер етеді. Ал бұлар жауап ретінде тиісте антителалар бөледі. Бұл кезде клетка ішінде қандай процестер орын алатыны жөнінде толық мағлұмат жоқ.

Иммунитеттің пайда болуына сыртқы орта жағдайлары көп әсер етеді Шамадан тыс қызу, салқындау немесе организмнің аса шаршауы қорғаныш заттарының түзілуін нашарлатады.

ИММУНИТЕТ
Сонымен біргеиммунитеттің организмде жақсы түзілуін тамақтың нашарлығы, соның ішінде А және С витаминдерінің, фосфор жәнекальций тұздарының жетіспеуі тежейді. Бұдан зиянды әсepre қарсы күресте арнаулы шаралармен қатар (вакциналар егу т. б.), малды және адамды толық бағалы қоректік заттармен қамтамасыз ету қажет деген қорытындыға келесіз. 

Иммунитетті бірнеше түрге ажыратады:

Тіршілік етубарысында пайда болған

Туа пайда болған

Пассив иммунитет

Актив иммунитет

Табиғи иммуни­тет ауру бары­сында немесе жасырын инфекциялар әсерінен пайда болған

Табиғи иммунитет анасының сүтімен немесе ұрық жолдасымен бірге берілген антителалар

Жасанды иммунитет тірі немесе өлтірілген микробтардан немесе солардың тіршілігі ба­рысында бөлетін заттарын организмге енгізгенде пайда болған

Жасанды иммунитет құрамында антителалар бар сарысуды енгізуден пайда болған

Табиғи немесе туа пайда болған иммунитет — адамға және жануарлардың белгілі бір түріне тән. Ол тұқым қуалайды. Бұдан ірі қараның — жылқының маңқасымен, жылқының, иттің обасымен, адамның ит пен шошқа обасымен ауырмауы мысал бола алады. Түрлі иммунитет бір мезгілде бірнеше зиянды әсерге қарсы әсер ете алады.

Жасанды иммунитет адам мен жануарларда жұқпалы аурулардың әсерінен пайда болады және оны табиғи жағдайда қабылдаған иммунитет деп те атайды. Егер иммунитет организмге түрлі биологиялық препараттарды енгізгенде (егу, вакцина, сарысу енгізу) пайда болса, оны жасанды жолмен түзілген иммунитет депатайды. Мұнда организмде түзілген иммунитет зиянды микробтың бір ғана түріне арналады.

Табиғи жолмен түзілген иммунитет әдеттегіше ұзақ бо­лады. Ал кейбір ауруларға қарсы түзілген иммунитет орга­низмдебүкіл тіршілік барысында сақталады. Мәселен, адам шешек, обамен бір рет ауырса, ол екінші рет ауыр-майды. Тіршілік барысындатүзілген иммунитетті актив және пассив депекіге белуге болады. Мұнда организм зи­янды әсерге өзі иммунитет құрайды. 
Жасанды жолмен құралған активу иммунитет тұрақсыздау. Мәселен, пара-тифке қарсы бұзауларда түзілген иммунитет алты ай бойына ғана сақталады. Күйдіргіге қарсы түзілген иммунитет бірақ жылға жетеді. Актив иммунитет организмге вакци­на енгізілгеннен кейін 2—-10 күн өткен соң түзіледі. Ал пассив сарысу иммунитеті организмгедайын қорғаныш заттарды енгізгенде түзіледі. Түрлі аурулармен ауырган организмнің сарысуында осы ауруға қарсы иммунитет құраушы заттар пайда болады. Оларды арнаулы фабрикада өндіреді. Бұл үшін малға ауру қоздырғыш микробтардан жасалған вакцинаны енгізеді. Сонда мал қанының сары суында қорғаныш заттар — антителалар түзіледі. Осындай сарысуды алып, басқа малға енгізгенде, оларда осы ауруға қарасы тұра алатындай иммунитет түзіледі, бірақ бұл түрақсыз иммунитет, оның ұзақтығы 2—3 жұма-ақ.

Табиғи пассив иммунитет организмге, оның әсіресе дүниеге келер кезінде анасының сүтімен немесе жатыр арқылы беріледі.

Иммунитеттің физиологиялық қасиеттері

Организмнің зияндымикробтардың енуіне қарсы түра алатындай ерекше қорғаныш бейімделушіліктері бар. Бұларды организмнің табиғи төзімділігі деп атауға болады. Ол кез келген дені сау адамда, жануарлар мен өсімдіктерде кезедеседі және олардың болуы сырқаттануға зақымдануға, түрлі вакциналар енгізуге байланысты емес. Мұндай қорганыштық қасиет организмнің микробтармей өне бойы кездесуімен пайда болуы ықтимал.
Зақымдалмаған, сау теріден организмге микробтар ене алмайды. Тері микробтарды енгізбейтін механикалық фак­тор ғана емес, сонымен бірге ол ауру қоздыратын микробтарды қырып жіберетін бактерицидтік заттарды да бөліп отырады. Тері неғүрлым таза, ластанбаған болса, сол-гұрлым оның бұл қасиеті күшті болады. Сондықтан адамның, малдың организмін таза үстау, түрлі аурулармен күресте айта қаларлықтай шара болып табылады. 
Мәселен, тіпті көзден бөлінетін жастың өзінде микробтарды қырып жіберетін лизоцим деген зат болады. Танаудан бөлінетін түрлі секрециялар да тұмау вирустарын қыра алады. Осымен қатар организмде түрлі микробтар ферменттерін ыдырататын арнаулы антиферменттер де түзіледі. 
Мәселен, антииалуронидаза микроб ферментін ыдыратады. Соның арқасында ауру қоздырушы микробтардың таралуы тежеледі.
Қарын сөлінің микробтарды құрта алатын қасиеті бар. Ондағы түз қышқылының әсері күшті. Ішек-қарында болатын сапрофит, микробтар ауру қоздырушы микробтармен күресте айта қаларлықтай рөл атқарады. Егер ауру қоздырушы микробтар организмге ене қалса, сол жердің қабынатыны белгілі. И. И. Мечников бұл процесс организ­мге пайдалы деп көрсетті, өйткені дәл осы жерге фагоциттер көп жиналады да, зиянды микробтарды "жалмайды".
Ауру қоздырғыш микробторға организмдегі сүйықтар, соның ішінде қан сарысуы жойқын әсер етеді. Егер пробиркаға жаңадан алынған қан сарысуын құйып, оған қоздырғыш микробтарды жіберсе, олар шаптез қырылады. 

Ал егер осы сарысуды +56°-та 20—30 минут қыздырып, одан соң зиянды микробтарды жіберсе, олар тіршілігін жоймайды. Сарысуда микробтарды жоятын алексин немесе комплемент деп аталатын ерекше заттар бар.

И. И. Мечников фагозитоз жөнінде және оның организмнің ауруды қабылдамайтын қасиетіндегі рөлі жөнінде ілім жасады. Егер организмге ерімейтін басқа бір затты енгізсе, оның айналасында мезодермалық клеткалар, ең алдымен, лейкоциттер шоғырлана бастайды. Бұдан ол осы клеткалардың организмде қорғаныш рөлін атқаратыны туралы пікір айтты. Жасалған бірнеше тәжірибелерден кейін И. И. Мечников организмге басқа ауру қоздыратын мик­робтар енгенде, онда сол микробтарды жоюшы, яғни "жалмаушы" клеткалар — фагоциттер түзіледі деген қорытынды шығарды.
Осындай клеткалармен қатар түрлі антитендердің әсерінен организмде арнаулы қорғаныш заттар — антителалар да түзіледі екен. Антигендерге тірі микробтар, олардың уы, өлген микробтар және әр түрлі белоктар жатады. Ал антителалар осы айтылған заттар әсер еткенде организм ұлпаларында түзілетін заттаржәне олардың сол антигендермен күресіп, оларды құртып жіберетін де қабілеті бар. Негізінен антителалар көк бауырдың лимфалық ұлпасында, лимфалық түйіңдеріңде түзіліп, одан қанға таралады.
Антителалар организмде иммунитет құруға белсен қатынасады және организмнің қасиетін күшейте түседі.
Жоғарыда айтылган жағдайлардың барлығы дерлік организмнің ауру қоздырушыларға, олардың бөліп шығаратын түрлі уына қарсы тұра алатын қасиетін, оны аман сақтап қалуға көмектеседі.

Антиген мен антителалардың өзара әрекеттесуі коллоидты және химиялық реакциялар типтес жүреді. Антитела мен антигендердің ұштарындағы топтар өзара байланысады да, нәтижесінде түрлі комплекстер түзеді. Сырты сарысу белогымен қапталған осындайкомплементтер түрлі клет­калар сыртына, соның ішіңде фагоциттер сыртына адсорбцияланады. Сонда фагоциттер оларды жойып, ерітіп жібереді. Сөйтіп, иммунитет реакциясы нәтижесіңде организм тіршілігіне аса қолайлы жағдай туады.

Инфекция туралы ілім

Инфекция туралы ілім – бұл микроорганизмдерде тіршілік етуге және оған патогенді әсер етуге мүмкіндік беретін микробтардың қасиеті туралы , және де микроорганизмнің ауру тудырушылық әсеріне қарсы тұратын микроореанизнің қорғаныс – бейімделу реакциялары туралы ілім. Инфекция туралы ілім мағызды рөл атқарады, өйткені инфекциялық процесс қоздыратын микробтардың патогенсіз микробтардан ерекшелігін және де қоздырғыштарды қабылдоушылық және қаылдамаушылық қасиеті бар микроорганизмнің  бір- біірнен қандай айырмашылығы бар екенін түсінуге мүмкіндік береді.Ол жұқпалы аурулардың алдын алу үшін және емдеу үшін қажетті препараттарды  жасауда шешуші рөл атқарады. Инфекция немесе оның синонимі  «инфекциялық процесс » термині қоршаған ортаның тиісті жағдайында қабылдаушы микроорганизммен және көбейген патогенді немесе шартты – патогенді микрооргонизмнің өзар әсері  нәтижеснде пайда болатын  және микроорганизмнің ішкі ортасының тұрақтылығын мақтауға бағытталған физиологиялық патологиялық қалпына келу – бейімделу реакцияларының жиынтығын білдіреді.Инфекциялық процестің негізінде  паразитизм феномені жатыр, өйткені паразит деп аталатын екіншісін қоректік көзі және тұрақты немесе уақытша мекендейтін орны ретінде пайдаланады. Бұл кезде аталған екі организм де бір – бірімен қарама –карсы жағдайда болады.Адмдардың ,жануарлардың және өсімдіктердің инфекциялық және инвазиялық ауруларының қоздырғыштары паразиттерге жатады , яғни олар тірі жүйе ортасында парзиттік  тіршілік етуге қабілетті.Инфекциялық процесстің пайда болуы , дамуы  және аяқталуы  3 топ факторлармен анықталады.

Инфекциялық процесс қоздырғышы  - микробтардың сандық жіне сапалық сипаты;

макроорганизм  жағдайы, оның микробты қабылдаушылық дәрежесі;

микроб пен макроорганизмді қоршаған ортаның физикалық ,химиялық , биологиялық факторларының әсері, олар өз кезегінде бірнеше түрлер    

өкілдерінің арасында  жанасу мүмкіндігіне , бір түрдің  мекендейтін  аумағының арасында  генетикалық ақпарат беру және миграциялану ерекшеліктеріне  өз әсерін тигізеді.Жұқпалы ауруларды  тудыратын микроорганизмдерді жұқпалы ауру  қоздырғыштары деп атау жалпы қабылданған термин.Инфекциялық процесс – ол эволюция  барысында қалыптасқан микробтар мен макроорганизм арасындағы өзара әскрінің ең өзгермелі түрлерінің бірі.Процесс  өзара қатынастың себеп- салдарынан тұрақты  түрде ауысып отыруымен жүреді.Шартты түрде оны бірнеше сатыға бөлуге болады.Бірінші саты  - микробтардың макроорганизмге енуі және кіру есігінің аумағында адаптациялануы , яғни жұғуы және де микробтардың макроорганизм жасушасына жабысуы инфекциялық процесстің басталу сәті болып табылады.Кіру есігі – организмге микробтар түсетін ағзалар мен тіндер.Микробтар макроорганизмге көбінесе зақымдалған тері жабындылары арқылы енеді.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/242311-mikrodene-genetikasy-biotehnologija-gendik-in