Тыа кыыллара

МБОУ Чымынаайы орто оскуолата Таатта оройуона Саха Республиката. Саввина Галина Моисеевна.

Темата: «Тыа кыыллара» 2 кылаас

Сыала:

тыа олохтоохторун кытта билиьиннэрии

кинилэр тустарынан кэпсэтии

о5о толкуйдуур дьо5урун сайыннарыы

аа5ар, кэпсиир уоруйэ5и салгыы эрчийии

атын предметтэри кытта сибээстээьин

кинигэ5э тапталы уоскэтии

Тэрилэ:

хартыыналар, уруьуйдар, оонньуур, кроссворд, таблица

Уруок хаамыыта:

Тэрээьинэ. Кылаас о5олорун кытта билиьиннэрии.

Таблицанан улэ. Билигин эьиги бу таблицанан суьуохтэри холбоон тылла таьаарын.

СА БО

ЙАХ КУО

РО ТА

БАХ ЬЫЛ

(Саьыл, боро, куобах, тайах )

- Кинилэр ханна баалларый? ( тыа5а)

- Оччо5о бугун биьиги туох туьунан уруокка кэпсэтэр эбиппитий? (тыа кыыллара)

- Оссо ханнык кыыллар тыа5а баалларый? ( куобах, тиин, бэдэр, киис уонна да атыттар)

- О5олоор, бол5ойун эрэ. Хас да кыылы кытта кылгастык билсиьиэххэйин эрэ.

( хартыынанан корон олорон)

Саьыл.

- Биьиги саьылы остуоруйа5а, кэпсээннэ тугунан билэбитий?

( албынынан)

- Кини хайдах туулээ5ий? ( кунду туулээх)

- Тугунан аьылыктанарый? ( кутуйах, куобах)

- Саьыл хас о5олоох буоларый?

Боро. ( хартыыната, хаартыската)

Бэсиэдэ.

- Боро адьыр5а кыыл. Боро туорт-биэс о5олоох. Боролор о5олорун уутунэн, онтон кэлин этинэн аьаталлар, бултуурга уорэтэллэр. Боролор уорунэн сылдьаллар. Тор5онноотохторуна сылгыга, суоьугэ кутталлаахтар. Быйыл куьун, кыьын боро мэнээктээн биьиги боьуолэккэ уонтан тахса борону олордулэр. Куьун курэтэн биир сырыыга биэс борону олорбуттэрэ. Онтон хапкааннаан элбэх борону хаптардылар.

Тайах. ( хартыына, бэсиэдэ)

Бэсиэдэ:

- Тайах хара тыа аарыма кыыла. Адаарыйбыт улахан муостаах. Тала5ынан, отунан аьылыктанар. Биир о5олоох буолар. Тайа5ы мээлэ бултуур сатаммат.

Бэдэр. ( уруьуйунан бэсиэдэ)

Бэсиэдэ:

- Бэдэр адьыр5а кыыл. Кини ата5ар куустээх. Дьуьунэ чуо5ур, тириитинэн бэргэьэ оностоллор. Бэдэр остоохторугэр эмискэ саба туьэн олорор эбит.

Эьэ. ( уруьуйунан бэсиэдэ)

Бэсиэдэ:

- Эьэ хара тыа адьыр5а кырдьа5аьа. Кини биир, икки о5олоох буолар. Кини син-биир киьи курдук о5отун сууйар, таьыйар, уорэтэр эбит. Эьэ тот буолла5ына киьиэхэ кыьаммат. Сир аьынан аьыыр. Куьун ар5ах хастан кыьын онно кыстыыр. Саас ар5ахтан аччык тахсар. Онно кутталлаах буолар.

Таблицанан улэ.

Эьэ, боро, тиин диэн тыллары суьуоххэ арааран суьуох арааьын хатылааьын.

Э-ьэ, бо-ро, тиин.

- Ханнык суьуох арааьа баарый? ( аьа5ас, коно, тоттору, сабыылаах)

Таабырын таайыыта.

- Албын о5онньор арба5аьа аатырбыт уьу? ( саьыл)

- Ким кыьын ойуурга аччык сылдьарый? ( боро)

- Сайын тот, кыьын аччык баар уьу? ( эьэ)

- Тиит тирэхтээх тинсирики суурук баар уьу? (тиин)

- Куула5а кулгаах, халдьаайыга харах баар уьу? ( куобах)

Бу тыа кыылларын туьунан сиьилии кэпсэтиэхпит.

Бэсиэдэ:

- Биьиги куоба5ы бары билэбит. Кини туьунан элбэх остуоруйа, хоьоон, кэпсээн баар. Куобах айымньыларга куттаьынан биллэр. Куобах биьиги дойдубутугар эрэ буолбакка атын дойдуларга барытыгар баар. Куобахтар биьиэхэ болкой талахтардаах, тыалаах сиргэ уоскууллэр. Кини сымна5ас, уулаах-хаардаах уунээйинэн аьылыктанар. Куобахтар кунус уксун сыталлар, онтон туунун ас кордуу бараллар. Кэлин атахтара уьун, илиннэрэ кылгас. Кинилэр кэлин атахтарынан тэбинэн ойоллор. Туохтан эрэ куттаннахтарына киэн ойуунан тургэнник бараллар. Ууга чугаьыы сатаабаттар. Ол гынан баран кэлэр-барар сирдэрэ суох буолла5ына оруьу да туорууллар. Кини тыаьы учугэйдик истэр, сыты билэрэ, короро молтох. Куобахтар соро5ор куттаннахтарына кэлин атахтарынан барабаан курдук охсоллор. Кинилэр хаьан ба5арар куотарга бэлэм буолаллар. Кинилэр остоохторунэн киьи, боро, саьыл, суор буолаллар. Куобах сылга хаста да торуур. О5отун эмтэрэн баран бэйэтэ баран хаалар. Уутэ хойуу. Ол сыттахтарына атын ийэ кэлэн эмтэрэр. Ол иьин куобах о5олоро сорохторо кыьынна тиийбэккэ ололлор. Куобах сайын борон, кыьын манан буолар. Дьуьуннэрин уларытан остоохторуттэн куоталлар. Былыр биьиги обугэлэрбит куобах баар буолан тыыннаах хаалбыттара. Этин сииллэрэ, тириититтэн суор5ан, утулук, куллуку, бэргэьэ уонна да атыттары тигэллэрэ. Куоба5ы конуллээх буолла5ына бултууллара.

Сынньалан.

Нууччалыы хоьоонунан хамсаныылаах физкульминутка.

Зайчик.

Раз, два, три, четыре, пять

Вышел зайчик погулять.

Вдруг охотник выбегает

Прямо зайчика стреляет.

пиф-паф, ой-ой-ой

Убегает зайчик мой.

Кинигэлэри кытта билсии. Куобах туьунан кэпсээннэрдээх, остуоруйалаах, хоьоонноох кинигэлэри кытта билиьиннэрии.

Семен Данилов «Кыраьа суруга» диэн кинигэттэн «Куобах» диэн хоьоон.

Суорун Омоллоон «Куорэгэй уйата» диэн кинигэттэн «Тиэтэйбит сааьыт» кэпсээн.

Т. Сметанин, Я. Стручков «Мэхээлэчээн булчуткэпсээннэрэ» кинигэтиттэн «Куобах» диэн хоьоон.

К.И.Васильев, А.П. Алексеева «Кэнчээри» кинигэтиттэн «Боро уонна саьыл» -сценка.

Кинигэттэн аа5ыы.

«Куобах» хоьоону искэ аа5ыы, дор5оонноохтук аа5ыы, ырытыы, боппуруостарга эппиэттээьин.

«Тиэтэйбит сааьыт» кэпсээни аа5ыы, ырытыьыы, ойтон кэпсээьин.

- Туох туьунан суруллубутуй? (сааьыт)

- Кини тугу корбутуй? ( куоба5ы)

- Туох дии санаабытый? ( олорбокко эрэ куоба5ы тунэппит)

- Хайдах тунэппитий? ( икки буутун уолаттарыгар, икки холун кыргыттарыгар, сиьин –эмээхсинигэр, бэйэтэ- баьын ылыах буолбут)

- Онтон туох буолла? ( корбутэ куоба5а баран эрэр эбит)

- Кэпсээн аата соп тубэьэр дуо?

Викторина. Тыа кыыллара.

- Бу ханнык остуоруйаный? ( Куттамсах куобах)

( уруьуйу кордорор)

- Убайым дорообо! Миигин дьукаах оноьун эрэ. ( Теремок)

- Ханнык норуот остуоруйатай? ( нуучча)

- Бу ханнык остуоруйаный?

( хартыынаттан «Колобок» нуучча остуоруйата)

- Икки бууппун уолаттарбар биэриэм. ( Тиэтэйбит сааьыт)

-Оссо албынныы тура5ын дуо? Оннук буолла5ына сип-сибилигин сиэн кэбиьиэм.( Боро уонна куобах)

Бэйэ тылынан кэпсээьин.

Остуоруйалартан бэйэлэрин тылларынан кэпсээьиннэрэ.

Билгэлэр.

Кыылларынан айыл5а уларыйыытын кэтээн корор билгэлээьиннэри кытта билсиэхпит.

Саьыл мэнээктээтэ5инэ куобах сутэр. То5о оннук буоларый?

Куьун куобахтыы сырыттахха куобах куоппат олорор буолла5ына былыт кэлэр. Быьаарын.

Куьун от-мас эрдэ хагдарыйда5ына, куобах аьа суох буолар. То5о? Быьаар.

К

Э

Р

Б

Э

Д

А

С

Л

Ы

Ь

( Боро, эьэ) ( Тайах, кырынаас)

Дьиэ5э улэ.

Т. Сметанин суруйбут «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ» диэн кинигэттэн «Куобах» диэн кэпсээнин ксерокска туьэрэн тунэтии, аа5арга субэлээьин. Куобах туьунан кэпсээн суруйарга холонуу.

Тумук.

О5олор тугу гыммыттарын, билбиттэрин, собулээбиттэрин ыйыталаьыы. Уруокка хайдах кыттыбыттарын быьаарыы.

Туьаныллыбыт литературалар.

С.С. Шишигин «Кулаковскай уонна хомус»

НКИ «Бичик» 2004 с.

СС Шишигин «Хомус дьиктилэрэ»

«Кэскил» хаьыат №54 1996 с.

З. Санникова «Хомус киэн туьулгэтэ»

«Таатта» № 111 2007 с.

А.Попов «Москва5а саха хомуьун аан-бастаан пропагандалаабыттара»

«Таатта» хаьыат № 128 2007 с

Л. Тихонова «Хомуьу тилиннэрбит суду онолоох»

«Таатта» хаьыат № 156 2007 с.

Р. Будищев «Хомус кэскилин тустээбитэ»

«Таатта» хаьыат №13 2008 с.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/24758-tya-kyyllara