Классный час «Тимир суол»

Кылаас чааһын темата: Саха сирэ уонна тимир суол.

Сыала:

Тимир суол историятын оҕолорго быһаарыы;

Тимир суол Саха сиригэр кэлиитин билиһиннэрии;

“Тимир суол Сахабыт сирин сайдыытын туһугар” диэн хаһыаты оҥоруу уонна тахсан көмүскээһин.

Кылаас чааһын хаамыыта:

Тэрээһин чааһа

Үтүө күнүнэн үөрэнээччилэр! Бүгүҥҥү кылааспыт чааһын саҕалыахпыт иннинэ мин эһиэхэ таайбараҥ биэриэм этэ, ону таайаргытыгар:

Суол устун айанныырбын

Туохтааҕар да таптыыбын.

Араас дьону тиэйэрбин

Олуһун диэн сөбүлүүбүн.

Мин массыына буолбатахпыт,

Мин түргэн сырыылаахпын

Араас ыраах куоракка

Харса суох сылдьабын.

Мин киммин ким таайыай?

Ааппын-суолбун ким этиэй?

Мин туспунан билэргитин

Этиҥ эрэ, доҕоттоор?

Чэ эрэ, оҕолоор, бу ханнык транспорт туһунан этиллибитий?

Оҕолор: поезд

Тоҕо поезд туһунан таайбараҥы мин эһиэхэ биэрбитим буолуой?

Быйыл биһиги Сахабыт сиригэр тимир суол кэлбитин туһунан ким истибитэй?

Ол аата бүгүн биһиги “Сахабыт сиригэр тимир суол кэлиитин” туһунан кэпсэтиэхпит.

Тимир суол историята

Аан бастакы тимир суол уонна паровоз 19 үйэ саҥатыгар Англияҕа оҥоһуллубут. 1825 сыллаахха Джорд Стефансон проегынан «Локомоушен-1» диэн паровоз оҥоһуллан айаннаабыт.

Бастакы поездтар локомотив дэнэллэр эбит. «Локомотив»- диэн латинскай тылтан «сдвигаться с места»- диэн тылбаастанар.

Маҥнай поездтар паарынан айанныыллар эбит уонна паровоз- тепловоз- электровоз диэн эбиттэр. Ол курдук, маҥнайгы паровозтар куорат икки ардыларыгар дьону, малы тиэйэргэ ананан оҥоһуллубуттар.

Онтон Россияҕа Черепановтар 1834 сыллаахха Нижней Тагилга Вьийскай заводка оҥоһуллан тахсыбыт. Бастакы тимир суол уһуна 27 км. Уһуннаах, Санкт- Петербург- Царское село маршрутунан сылдьыбыт.

1851 сыл Москваттан Петербурга диэри 649 км.тахса уһуннаах тимир суолунан бастакы поездтар сырыылара саҕаламмыт.

Билигин аан дойдуга үрдук технологиянан оноһуллубут, компьютер нөҥүө салайыллар поездтар сылдьаллар. Холобура Японияҕа, Францияҕа, Германияҕа, Англияҕаскоростной поездтар, магнитнай рельсанан сылдьаллар.

Билиҥҥи бириэмэҕэ тимир суол сиринэн эрэ буолбакка сир анныгар кытта туталлар. Олкурдук тоннельхаһан метролары оҥороллор.

Хайалар быыстарынан уонна хайа иһинэн ааһар тоннеллары, уулаах сирдэргэ, өрүһү туоруур муосталары эмиэ араастаан туталлар.

Аан дойдуга биллэр Россияҕа баар Трансибирскай магистраль Челябинскай куораттан Владивостокка диэри 7 тыһыынча километр уһуннаах суол 1891 сылтан 1900 сылга диэри 10 сыл устата тутуллубут.

Оннооҕор Железнодорожнай диэн ааттаах Подмосковьяҕа куорат баар эбит.

Россияҕа 1896 сылтан Николай 1 ыраахтааҕылыыр кэмигэр, төрөөбүт күнүгэр түбэһиннэрэн,бэс ыйын 25 күнүгэр сылын аайы тимир суол үлэһиттэрин күннэрин бэлиэтиир буолбуттар. Онтон 1938 сылтан бэс ыйын 28 күнугэр тимир суол улэһиттэрин кунэ бэлиэтэнэр.

Рекордтар:

20 үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа тимир суол ситимэ 76 тыһыынча км. Эбит. Онтон 20 үйэ бүтүүтүгэр 87 т. Км. Эбит. Аан дойдуга 1,3 млн км тимир суолун ситимэ араас дойдуларыгар територияларынан устар.

Саха сирэ уонна тимир суол. БАМ.

Ааспыт 20 үйэ 70 сылларын саҕаланыытыгар Советскай Союз ыччатын «БАМ» диэн дьикти тыл өрүккүппүтэ. 1972 сыл муус устарыгар Байкало- Амурскай магистралын (БАМ) салгыы тутуу саҕаланан, тимир суол Саха сирин диэки сыыйыллыбыта. БАМ тутуутугар Советскай союз эдэр ыччата партия этиитинэн комсомольскай этэрээттэри тэрийэн көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ. Саха сирин ыччата хаалсыбакка бу тутууга кыттыспыта.

Онтон БАМ тутуута тохтуу сылдьан баран 1992 сыллаахтан «Беркакит- Томмот- Дьокуускай» хайысхатынан сөргүтүллэн тутуу саҕаланан бара турар. 1992 сыллаахха ахсынньы 19 күнугэр Алдан куоракка бастакы поезд кэлбитэ. 1997 сыл атырдьах ыйын 16 күнугэр Томмот станциятыгар поезд тигинээн кэлэн, үөрүүнү үксэппитэ. Онтон ыла Томмоттон Москваҕа диэри элбэх дьон, араас таһаҕас таһыллыыта саҕаламмыта. Итини барытын «Саха сирин тимир суоллара» АК хааччыйар, үлэ үлэлэтэр.

2004 сылтан Томмот- Көрдөм- Дьокуускай учаастагын саҕалыыр «үрүҥ көмүс тиһилик» ууруллан, билигин бу хайысханнан түүннэри- күнүстэрэүлэ бара турар. Биһиги биры билэрбит курдук 2013сыллаахха Аллараа Бэстээххэ тимир суол кэлэн үөрүүлээх аһыллыыта буолбута. Бу үөрүүлээх түгэҥҥэ Дмитрий Анатольевич Медведев кэлэн көрөн барбыта. Оҕолор бу тутууга барыта 100 миллиардтан тахса солкуобай харчыны укпуттар. Бу тутууга үлэһиттэр 70% олохтоох дьоннор буолаллар.

Бу тутуу барыта түмүктэннэҕинэ салгынынан, сиринэн, уунан айан суоллара барыта биир ситимнэр буолуохтаах. Саха сирин сайдыыта өссө күүһүрэригэр олук буолара саарбаҕа суох.

Оҕолор экономистар ааҕан корбүттэринэн бу тимир суол тутуутугар угуллубут хас 1 солкуобай, 25 солккуобай буолан доход буолан киириэхтээх эбит.

“Тимир суол Сахабыт сирин сайдыытын туһугар”

Чэ эрэ оҕолоор, этин эрэ тимир суол сырыыта үчүгэйдик үлэлээтэҕинэ Сахабыт сирэ төһө уларыйыа этэй?

Кимнээх кэлиэхтэрэ этэй?

Тимир суолунан тугу тиэйэн аҕалыахтарын сөбүй?

Тимир суол кэлэрэ үчүгэй дуу, суох дуу?

Бу эппит боппуруостарбар эппиэт курдук мин түҥэппит лиистэрбин толороргутугар көрдөһөбүн.

Оҕолор үлэлииллэр.

Түмүк:

1.Тимир суол биһиги олохпутугар туох суолталааҕый?

2. Ханнык специалистар наадаларый?

3. Бу кылаас чаастан баран тугу биллигит?

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/47094-klassnyj-chas-timir-suol