Олонхо уус уран тыл кылаан чыпчаала!

Олонхо уус –уран тыл кылаан чыпчаала!

2005 сыл сэтинньи 25 кунугэр саха норуотун улуу олонхото «ЮНЕСКО» быьаарыытынан, киьи-аймах духуобунай култууратын кылаан чыпчаалын айымньытын быьыытынан ааттаммыта 2020 сылга 15 сыла туолбута. Ол иьин бу улуу айымньыга анаан, тугу эмэ бэлиэтээбит киьи диэн саныырым да, сатаан олонхолообот эрээри, ыллаабат-туойбат буолан, тохтоон хаалбытым. Ол эрэн, «киьи – санаа хамначчыта» дииллэринии, былыргы тойуксут, олонхоьут аймахтарбын ахтан-санаан кэлэбин, ол иьин тугу эмэ бэлиэтээбит киьи дии саныыбын.

Олонхо уус –уран тыл кылаан чыпчаала, тыл илбистээ5э, имэннээ5э буолар. Олонхо урут да5аны, билигин да5аны олонхоьут хайдах толороруттан улахан тутулуктаах. 1961 сыл муус устар ый устата Москва куоракка районо сэбиэдиссэйдэрин куурсугар уерэнэр дьол тосхойбута. Арассыыйа араас куораттарыттан 50 эдэр улэьиттэри ыныран, икки беле5унэн арааран, уерэхтээьини тэрийии боппуруостарын ырытан, араас тииптээх оскуолаларга сырытыннарбыттара. Оннук биир дьарыкка итэ5эл туьунан кэпсэтии, санаа атастаьыыта буолбута. Онно биьиги белехпутугэр Таатта, Чурапчы дьоно ордук чорбойбуттара. Биьиги субэлэьэн баран, Булуу дьоно биьигини барыбытын (Сунтаар, Ньурба, Уеьээ Булуу) дьонун уопсайынан булуулэр дииллэрэ, биир сытыы тыллаах киьибитин Бандеров Николай Спиридоновиьы тыл этиттибит. Кини Орто Халыматтан теруттээ5э, ырыаьыт, олонхоьут буолан, тыл эппитэ. Кини этиитин маннык са5алаабыта: «Олонхо – улуу ситим. Олонхо тыла, Аан дойдуну анаарыта– бу саха терут ейдебуллэрэ. Онон олонхо индустриальнай сайдыы иннинэ уескээбитэ. Олонхо5о араас билиилэр, ньымалар кистэнэ сыталлар» - диэн 10 мунуутэ устата тыл эппитэ. Ол кэннэ кини бастаан ким да иннинэ, сен куолаьынан диринник энсэн олонхолообутун саала иьэ ата5ар туран, ытыс тыаьа ньиргийэ туспутэ. Онно бары биир ейдебулгэ кэлбиппит: 1. Олонхо омук ис санаатын, ис туругун кердерер ураты ситим буолар. 2. Ийэ тылбыт саамай сыаналаах баайб. 3. Араас эйгэни, ейдебулу еьулуу кулууьэ – тыл эбит. 4. Киьи бас билиитинэн – ейе, дьо5ура, сатабыла буолар. Ол иьин саха ыччата кенул, кыа5ын толору туьанар буоларын туьугар оскуола, тереппут, уопсастыбаннас холбоьон, биир субэнэн утумнаах улэни ыытыахтаахпытын билэбит. Ол эрээри, ол улэбит быста-быста сал5анан, соро5ор септеех тумугу биэрбэт.

Бу тугэннэ саха уус удьуордарын уерэтэн туьанар наада. Хас биирдии киьи удьуоругар араас идэлээх, мындыр ейдеех, уус тыллаах дьонноох буолар.

Дьэ санаан керун: теруттэргитин, хайаан да ким эрэ тимир, мас ууьа, тыл – дор5оон уустара, чочуйар, айар уус, иис ууьа идэлээх буолуохтаахтар. Холобур, улуу Тимофей Степанов саха ис кууьун, айар кыа5ын, аан дойдуну анаарыытын ойуулаан, киьи аймахха кердербутэ.

Онон ыччаттаргытыгар уус айылгыларын сайыннарыахха, оччо5о бу орто дойдуга миэстэлэрин булалларыгар кыах уескуе5э, ол аата – идэни сепке талан, сайдыы суолугар уктэнии буолар. 20-60-с сыллар учууталлара тереебут тылларынан о5олору уерэтэллэрэ, уьуйаллара. Ол утуе тумуктээ5э кестер: холобур билигин да улууспут суурбэттэн тахса суруйааччылардаа5а, угус ахсааннаах учуонайдаа5а бигэргэтэр. Мин Булуугэ Н.Г.Чернышевскай аатынан педагогическай училеща5а 1946-50 сылларга уерэнэрбэр саха тылын, литературатын учуутала Сивцев А.К. Ексекулээх Елексей, Алампа, Ойуунускай айымньыларын аа5ан, аахтаран, ис хоьоонун ырытан уерэтэрэ оло5у анааран керерге, миэстэбитин буларбытыгар кемелеех этэ.

1972 сыллаахха Москва5а Саха Сириттэн ???? инспектордарын ккуруьугар уерэммитим. Биир еребул кун саха беле5ун Москва5а улахан тыйаатыр кэнсиэригэр билиэт булан, биир дойдулаахпыт, салайааччыбыт, оччолорго Саха АССР миниистирдэрин Сэбиэтигэр улэлиир С.Н.Платонов илдьэн сынньаппыта. Онно Г.Г.Колесов, С.Васильев «Эрчимэн Бэргэн» олонхотун Москва5а пластинка5а суруйбутун истэммит олус уербуппут, долгуйбуппут, Степан Николаевичка махтаммыппыт. Билигин Кирилл Никонович Никифоров айыл5аттан айдарыылаах алгысчыт, биллэр норуот эмчитэ, уран тарбахтаах уус, уус тыллаах олонхоьут буоларын дьон-сэргэ билэр.

Олонхо ыьыахтара 2006 сыллаахтан ыытыллар буолбуттара улахан суолталаах. Уеьээ Булуугэ Саха ереспуубулукэтэ тэриллибитэ 200 сылыгар 2022 сылга ыытыллара былааннанар. Аны 50 сылынан теруур саха киьитэ билиитэ, майгыта, сатабыла тосту уларыйыа5а. Сахабыт сирэ сотору кэминэн балысханнык сайдыа5а. Саха саналаах элбиэ, сайдыа.

https://www.prodlenka.org/profile/608383

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/472716-olonho-uus-uran-tyl-kylaan-chypchaala