Программа внеаудиторного занятия «Национальные игры» спортивно- оздоровительного направления

Учительница начальных классов Аммосова Людмила Саввична.

МБОУ «Сунтарская начальная общеобразовательная школа

им В.Г.Павлова» , Сунтарский улус, с.Сунтар, Республика Саха (Якутия)

Учитель начальных классов

Программа внеаудиторного занятия «Национальные игры » спортивно- оздоровительного направления

4 «а» класс.

«Саха төрүт оонньуулара» «Народные игры и забавы саха» ( саха төрүт оонньуулара, хабылык, хаамыска, умсаах, дуобат, тыксыы, муннук былдьаһыыта дьүөрэлээн дьарык)

Сыала- соруга:

1 Спорт атын көрүңнэрин кытта тэң суолтаны ууран өбүгэлэр оонньууларыгар о5олору кыра саастарыттан үөрэтии;

2 О5о эрэ барыта кэрэхсээн оонньуурун тэрийии.

3 Оонньуу толкуйдаан айарга холонуу .

Киһи доруобуйатыгар суолтата:

1 Ордук сүрэх тэбиитин күүһүрдэр, киһи хаана эргиирин түргэтэтэр; 2Сытыы, сымса буоларыгар туһалаах;

3 Киһи тус бэйэтин доруобуйатыгар дьоһуннаах чэбдигирдэр, эти- ханы уһугуннарар, киһи үйэтин уһатар суолталаахтар.

4Тарбахтар, ытыс, бэгэччэк, сис, атах, буут быччыңнара ситимнээн

сайдаллар.

Өбүгэлэрбит айыл5аларын кытта алтыһан , өйдөрүн- санааларын сайыннараары, эттэрин- хааннарын чэбдигирдээри сыл хайа багарар кэмигэр сөп түбэһиннэрэн араас күрэхтэри тэрийэллэрэ. Олохторугар-дьаһахтарыгар сыһыаннаах араас оонньуулары толкуйдууллара, бэйэ- бэйэлэрин кытта күөн көрсөллөрө.

Сахалыы остуол оонньууларын быраабылалара:

Күрэхтэһии иннинэ сэрэбиэй ыытыллар.Хабылыксыт күрэхтэһиигэ ыңырыллан баран, хабалактарын биэстии үллэрэн, алта сиргэ уурар.Онтон хабылыктарын хомуйан ылан баран, эрчиллэ түһэрюОл кэннэ судьуйа «Бэлэмнэн!»- онтон 2-3 сөкүүндэ кэнниттэн «Марш!»- диир. Судьуйа оонньооччу сыыста5ына эбэтэр быраабыланы кэстэ5инэ, түһүмэ5и көтүттэ5инэ остуол аңаар илиитинэн «тэп» охсор, ол аата иккиһин оңор диир. Бириэмэ көрөөччү хас 30 сөкүүндэ аайы бириэмэни этэн иһэр.

Судьуйа

1 Кылаабынай судьуйа

2 Солбуйааччы судьуйа

3 Ойо5ос судьуйа

4 Секретарь

5 Медик

6 Бириэмэ тутааччы

Хабылык

Уһуна 16 см, кэтитэ 9мм, ортотунан кэтитэ 4мм, икки ойо5оһо кырыылаах, ахсаана 30.

2 мүнүүтэ ыытыллар. Оонньообот илии хабылык остуолга түспүтүн эрэ кэннэ хомуйарга көмөлөһөрө көңүллэнэр. Элбэ5и хаптахха иккилии аа5ыллар, биир орпутун ыла5ын. Ынахсыт хабар илии диэкки олорор уонна хабыллыбыт хабылыктары хомуйар. Сыыстахха эбэтэр тэң ахсааннаа5ы хаптахха, сыыпытынан аа5ыллан, хос оонньонор. Хабылык остуолтан, оонньуу турда5ына сиргэ түстэ5инэ, оонньооччу бэйэтин 2 мүнүүтэтин суотугар булунар. Атын дьон да, судьуйа да ылан биэрбэт.Эрчиллэр бириэмэ5э хас ба5арар хабылыгы хабан оонньуохха сөп, олус түргэнник оонньонор, бириэмэ аа5ыллыбат.

Эрчииллэр бириэмэ5э 2 мүнүүтэ устата ооннььоон хас хабылыгы хаппыккын, билиэх тустааххын.

Күрэхтэһиигэ биирдии хабылыгынан хабыллар. 5 хабылык хаалбытын кэннэ, 5 , 3 ылан оонньуур сөп, бүтэ2ик хабылыгы икки тарбаххар кыбыта5ын уонна ыла5ын.

Хабылык алта араас ньымалаах. Суор тумса- илии көхсүгэр түспүт үөһэттэн кымаахтаан ылыы уонна илии көхсүгэр түспүт хабылыктары уңа, хаңас ойо5осторуттан биирдиилээн хабыы, инниттэн уонна кэнниттэн эмиэ биирдиилээн ылыы. Илии көхсүгэр түспүт хабылыгы анныттан ылыы.

Хаамыска

5 хаамысканан 2 мүнүүтэ оонньонор. 2-3-4-5-6-7-8 тонңсуйан оонньонор. Хабыллыбыт хаамысканы туспа уран иһиллэр эбэтэр оонньообот илиигэ ууруллар.

Төрдүстээһиңңэ биирдэ эбэтэр иккитэ остуолу тоңсуйар көңүллэнэр, сэбэрээйгэ уңа ытыс иһигэр мунньуллар. Илии көхсүгэр түспүт хаамыска барыта остуолга түстэ5инэ, сысспытынан аа5ыллар. Алта тү2үмэ5и сыыспакка хаптахха 5 очко бэриллэр. Хаамыскалары икки илиинэн түһэрэр күңөллэммэт. Хаамыска остуолтан түстэ5инэ бэйэң ыла5ын. Хаамысканы ытыскар сөп түбэһэр гына оңосто5ун, кээмэйэ ыйыллыбат.

Маңнайгы түһүмэх: остуолга түспүт хаамыскалары биирдиилээн ылыы, биирдиилээһин дэнэр

Иккис түһүмэх: остуолга түспүт хаамыскалары иккилиинэн ылыы, иккистээһиэ дэнэр.

Үһүс түһүмэх: остуолга түспүт хаамыскалары маңнай үһү, онтон биири ылыллар. Эбэтэр маңнай биири, онтон үһү ылыахха сөп, манны үһүстээһин дииллэр.

Төрдүс түһүмэх: түөрт хаамысканы уңа ытыскар ыла5ын, биири үөһээ быры5а5ын, онтон түөрт хаамыска5ын остуолга чөкө уура5ын, салгыы үөһээ бырахпыт хаамыска5ын хабан ыла5ын,онто эмиэ төттөрү үөһээ быра5а5ын, остуолга сытар түөрт хаамыска5ын уңа ытыскар хомуйа5ын, ол бириэмэ5э үөһээ бырахпыт хаамыска5ын кытта ытыскар хомуллубут хаамыскалары кытта бииргэ хаба5ын, манны төрдүстээһин дэнэр.

Бэһис түһүмэх: биэс хаамысканы остуолга ыһа быра5ан баран, онтон биир хаамысканы ылан баран, үөһээ быра5а-быра5а остуолга сытар хаамыскалартан биирдиилээн уңа ытыскар мунньа5ын. Бу аата сэбэрээй дэнэр. Хаамыска нуучча ооннньуута ол иһин ( собирай) диэн тылы сахалар «сэбэрээй» диэн истибиттэр.

Алтыс түһүмэх: хабыы, ол эбэтэр маңнай биэс хаамыска5ын ытыскар уура5ын, онтон илииң көхсүгэр быра5ан баран, төптөрү ытыскар хаба5ын.

Хабыың очкота аа5ыллар, 10/1 ол аата уон очколаах иккистииргэ сыыспыккын.

«Умсаах»- эбэтэр то5ус түһүмэх(киин улуустардыы оонньооһун, ол аата Дьокуускайдыы)

1 түһүмэх: хаамыскалары «Бөтүүгү» кытта холбуу аңаар ытыскар ыла5ын. Бөтүүгү үөһэ бара5ан баран, хаамыскаларгын остуолга ыһа быра5аат, бөтүүккүн хаба5ын. Онтон бөтүүгү үөһэ быры5а-быра5а биирдиии хаамысканан, атын хаамыскалары хамсаппакка эрэ ыла5ын.

2 түһүмэх: хаамыскалары бөтүүгү кытта холбуу аңаар ытыскар ыла5ын. Бөтүүгү үөһэ быра5аат, ытыска тута сылдьар түөрт хаамыска5ын остуолга ыһа быра5а5ын, онтон бөтүүгү үөһэ быра5а-быра5а атын хаамыскалары хамсаппакка эрэ иккилии хаамыскалары ыла5ын.

3 түһүмэх:эмиэ хаамыскалары бөтүүгү кытта холбуу аңаар ытыскар ыла5ын. Бөтүүгү үөһэ быра5ан баран, ытыскар тута сылдьар түөрт хаамыска5ын остуолга ыһа быра5а5ын. Онтон биир хаамысканы холбуу ылан баран, биир хаамысканы кэлин ылар сөп.Онон хабааччы хайдах табыгастаа5ынан оонньуура сөп.

4 түһүмэх: инники үс түһүмэх курдук бөтүүгү үөһэ быра5ан баран, хаамыскалары ыһа быра5ан баран, ол кэнниттэн утары оонньооччу хабар5ар мэһэйдээх хаамысканы ыйар. Ол аата ыйыллыбыт хаамыска остуоллга хаалар( ыйарга хаамыска остуолга хамсатыллыбат). Бөтүүгү үөһэ быра5аат, ыйыллыбатах үс хаамысканы, ыйыллыбыт хамсаппакка эрэ, үһүөннэрин бииргэ ылыахтаах, бөтүүгү иккис үөһэ быра5ыыга, остуолга сытар биир ыйыллыбыт хаамысканы хабыахтаах.

5 түһүмэх: төрдүс түһүмэх курдук хабыллар.

6 түһүмэх: «таммалатыы». Бөтүүгүүөһэ быра5ан баран, ытыскар сылдьар түөрт хаамысканы, биирдии хаамысканы, атыттары хамсаппакка эрэ талбыт сиргэр чугас-чугас остуолга уурталыыгын, онтон «4 түһүмэх курдук хабыллар.

7 түһүмэх: 4 түһүмэх курдук хабыллар.

8 түһүмэх: «доруоп». 4 хаамысканы ытыскар тута сылдьан, бөтүүгү үөһэ быра5а-быра5а хабылларн. Үөһээ быра5ар кэмңэ, бөтүүк ооннньоочу төбөтүн ааһа быра5ыллар.

9 түһүмэх: «аан» Илии сөмүйэтин ортоку тарбах, тойон эрбэх үрдүгэр хомуйа тутуллар уонна ортоку тарбах, тойон эрбэх төбөлөрүнэн киэң гына остуолга аан тутулларОнтон бөтүүгү үөһэ быра5ан баран, ытыскар сылдьар 4 хаамыска5ын хаңас илии тарбахтарын иннин диэки туһаайыынан, ааны туппут эрбэх уонна сөмүйэ көмөтүнэн хаңас диэкки хаамыскаларгын ыһа со5ус быра5а5ын уонна үөһэ быра5ыллыбыт бөтүүгү хабан ыла5ын. Хаңас илии таһынан быра5ыллыбыт 4 хаамыскаттан, биир хаамысканы ыйдара5ын.Ол ыйыллыбыт хаамысканы хамсаппакка эрэ атын 3 хаамыскалары бөтүүгү үөһээ быра5а-быра5а биирдиилээн аанынан тахсыбыт хаамыскалары бэйэлэригэр хайыһыннарбакка эрэ, ыйыллыбыт 4 хаамысканы эмиэ атын хаамыскаларга таарыйбакка эрэ таһаарыллар, ааны илиинэн таарыллыбат.Аанынан тахсыбыт хааиыскалар хаңас ытыс иһинэн тахсыбыт буолуохтаахтар.Ааны туппут тарбахтар хамсыа суохтаахтар.Утарылаһааччы ааны тахсыбыт хаамыскалартан 4-5-7 түһүмэхтэргэ курдук ыйар.Бөтүүгү үөһээ быра5ыллар, ыйыллыбыт хаамысканы хамсаппакка эрэ 3 хаамысканы холбоон сыыйа хабан ыла5ын. Онтон хаалбыт биир хаамысканы хабан ыла5ын..Күрэхтэһиигэ 9 түһүмэ5и туораабыт 100 очкону ылар. 8 түһүмэх биирдиитэ10 очко буолар. 9 түһүмэх «аан»20 очко. 9түһүмэ5и туораабыт кыттааччы сыыспата5ына 30 очко бэриллэр, ол аата 9 түһүмэх 100 очко буолар. Эбии 30 очко, онон барыта 130 очко.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/223730-programma-vneauditornogo-zanjatija-nacionalny