Саха Сирин эмтээх уунээйилэрэ

МБОУ Чымынаайы орто оскуолата Таатта оройуона Саха Республиката. Саввина Галина Моисеевна – начальнай кылаас учуутала.

Темата: Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ.

Сыала: Эмтээх уунээйилэр тустарынан сэьэргэьии, бэйэбитигэр уунэр уунээйилэр тустарынан кэпсээьиннэрэ, билиилэрин чинэтии, ханатыы.

Тэрилэ: Эмтээх уунээйилэр, кинигэ, хартыына.

Учуутал: Бугунну биьиги кылааспыт чааьа ананар «саха сирин эмтээх уунээйилэригэр». О5олоор эьиги саха сиригэр уунэр ханнык эмтээх уунээйилэри билэ5ит? Ааттаталаан эрэ.

О5олор: (Эппиэттииллэр теье билэллэринэн)

Учуутал: Маладьыастар! Билигин кыратык саха сирин уунээйилэрин кытары билсиьэ туьуеххэ. Саха сирин киэн киэлитигэр 300-кэ энин араас эмтээх уунээйи тар5анан уунэр. Олортон научнай медицина5а, норуот эмчиттэрэ туьаныллара адьас а5ыйах. Ол араас еруттээх: Саха сирин уунээйитин химическай састааба, ыарыыга дьайар дьо5урдара ситэ уерэтиллэ илик. Сорох эмтээх уунээйи эмкэ туттуллар ньымата быьаарылла илик. Эмчиттэр олохтоох уунээйини эмп бэлэмнииргэ сыал- сорук оностонулэлэспэт эбиттэр. Ону таьынан эмтээх уунээйилэри табатык туьаныы туьунан сахалыы тылынан тахсыбыт кинигэ суо5ун кэриэтэ . Онон анал уерэхтээх быраас да5аны, норуот эмчитэ да5аны бэйэтин улэлэригэр сорох уунээйини туьана иликтэр.

Оттон саха сирин эмтээх уунээйитин саппааьа айыла5а5а баай, туьалаах эттигэ элбэх. Хайа уонна олохтоох уунээйини туьанар буоллахпытына, мэлдьи уунээйи сибиэьэй чааьын туьанабыт. Дьэ, ол иьин бэйэ олорор дойдутун уунээйитин эмчиттэр туьаналлар.

Билигин биирдии уорэнээччи эмтээх оттор тустарынан кэпсиэхтэрэ.

Билигин Прокопьев Сергей «Хатын туьатын» туьунан билиьиннэриэ.

Маннайгы уорэнээччи:

Хатын – Саха сирин айыл5атын биир саамай кэрэ маьа. Умнаьа манан туостаах буолан, бары мастартан ыраастара, кэрэлэрэ, нарыннара, наьаа тулуурдаах буолан, муус уйэ са5ана, иинэ5эс да буоллар уунэ турбут. Сырдыгы таптыыр буолан, маьа кэрдиллибит ырааьыйаларага, уот сиэбит сиригэр да уунэ турар.

Сахаларга хатын – Айыы маьа. Хатын мас барахсан дууьаны чэбдигирдэр, санааны чэпчэтэр ырааьа, суугуна, кэрэтэ ама, туохха тэннээх буолуой? Саха сирин сор5отунан хатын чараннар буолаллар. Кинилэри хомо5ой тыллаахтар хоьоонноругар холбууллар, ырыа гынан ыллыыллар. Тереебут дойдуга таптал, кини ахтыл5ана хатын чараннары кытта быстыспат сибээстээхтэр. Хатын абылана онноо5ор ыар ыарыы тимир кыта5ыттан оруу тардан атахха туруорар дьикти куустээх.

Биьиги ебугэлэрбит айыл5анан, хатын масс суугунунан эмтээьини киэнник тутталлара, хатын маьы кууьан олоруу эмтэнии биир керунэ эмиэ бара. Ол ньиэрбэ ыарыыларыгар кемелее5е. Хатын буерэ, сэбирдэ5э, чээрэтэ, уеьэ, туоьа барыта эмкэ киэнник туттуллар. Хатын уутун умнар табыллыбат. Хатын уутун саас эрдэ хаар уулларын кытта суурдэн бараллар. Хатын уута сахар амтаннаах, иьэргэ олус минньигэс буолар, куртах, оьо5ос, быар ыарыыларыгар туттуллар, киьиэхэ куус –уох биэрэр.

Хатын буерун кыьын эбэтэр саас эрдэ тыла илигинэ унугэьин лабааларын кытта быьан ылаллар, куурдан баран улту сынньан мэлийэллэр, сыыьыттан ыраастыыллар уонна хаьааналлар. Былыр сахалар хатын сэбирдэ5ин бэс ыйын иккис анаарыгар хомуйаннар, суьуех ыарыыларыттан угуттанан эмтэнэр этилэр. Хатын буерун уес, быар ыарыыларыгар тутталлар этэ. 1ч.нь. унугэьи ыстакаан анаара оргуйа ууга кеенньереллер уонна куннэ устэ иьэллэр.

- манан мин хатын туьатын кыракый билиьиннэриим бутэр. Бол5ойон олорон истибиккитигэр махтанабын.

Учуутал: Билигин биьиэхэ Варламова Уйгу «Сугун аба5атын туьунан билиьиннэриэ». Бары бол5ойон олрон истэбит.

Иккис уорэнээччи:

Сугун Аба5ата нууччалыы тылбаастаатахха «Багульник болотный» дииллэр. Тымныйыыга, сотолго, бронхиальнай астма5а, сэлликкэ, спастическай энтероколикка бу от биир сыллаах эдэр салааларыттан 25г 1 л ууга оргутан стакан анарынан куннэ 5 – 6 тогул иьэллэр эбит. Суьуех ыарыылаахтар спирткэ коонньорон суьуохтэригэр сотоллор.

Хаан баттааьыныгар сугун аба5атын биир ост.нь. лабаатын биир ыстакаан ууга оргутан куннэ 3 иьэллэр. Сибэккилээх лабаатын оргутан иринэлээх бааьы сууйаллар. Эдэр лабаатын ууга оргутан (1:2 эбэтэр 1:3) хатарыллыбыт лабаатын бороьуок онорон, сибиинньэ ис сыатын уулларан, булкуйан маас онорон быты уонна былахыны суох онорорго туттуллар эбит.

Олоххо – дьаьахха сугун аба5атын сэбирдэ5ин уматан туптэлээн дьиэ5э сахсыр5аны уену – кейууру суох гыналлара, сэбирдэ5ин уонна лабаатын мэлийэн танаьы харыстаан танас быыьыгар угаллара. Сугун аба5ата дьааттаах уунээйилэргэ киирэр онон сэрэхтээх буолуохха наада.

Учуутал: Билигин истихпит «Унуохтаах отон» туьунан иьитиннэриитин.

Уьус уорэнээччи: Унуохтаах отон (Толокнянка)

Сахалар унуохтаах отон диэн кытаанах сиэмэлээ5ин иьин ааттыыллар. Кини мыраан сирэйигэр, урдук, кураанах сиргэ таптаан уунэр. Унуохтаах отон айыл5а5а олус улахан суолталаах. Кураайы тыа5а хойуутук уунэн, буор урдуку аранатын сиигин котуппэт, халын сэбирдэ5э дэбигэс умайбат, онон ойууру уоттан харыстыыр. Бу эмиэ киэнник туьанныллар эмтээх уунээйи. Унуохтаах отон сэбирдэ5ин эмкэ анаан саас эрдэттэн ыкса куьуннэ диэри хомуйуллар. Отонун куьун бала5ан ыйыгар хомуйар ордук. Народнай медицина5а кини сэбирдэ5ин уонна отонун буор, хабах ыарыыларыгар, хаан барарын тохтотууга, хаан баттааьына урдууругэр, венерическай ыарыыларга тутталлар. Биир ыстакаан оргуйбут итии ууга, 1нь. унуохтаах отону куталлар. Манный коонньорон баран куннэ устэ ыстакаан ус гымыттан биирин аьаан баран иьэллэр.

Сэрии ыар сылларыгар хаппыт унуохтаах отону суоруна5а тардан, бурдукка эбэн, лэппиэскэ, хааьы онороллоро, суоракка, куорчэххэ эбэн хойуннаран сииллэрэ.

Учуутал:Бары маладьыастар учугэйдик бэлэмнэнэн кэлбиккит. Билигин бары кроссворд таайыахпыт Ким тургэнник эппиэттиир эбитий?

Кыьыл ѳнӊөөх, минньигэс, биьиги Чымнаайыбытыгар уунэр. Бэс ыйын бутуутэ ургэнэр сир аьа?

Мясной, оливье салаакка кутуллар. Куох онноох, баанка иьигэр кэнсиэрбэлэнэр?

Саха сиригэр уунэр. Сыьыынан, олбуор иьинэн хаамтахха наскыгар, танаскар сыстыбыт буолар.

Биьиги Чымнаайыбытыгар уунэр, сир аьа. Фиолетовай онноох буолар, минньигэс амтаннаах, айах бааьыгар туттуллар.

Талах мас курдук, бастаан манан сибэккилэнэр онтон отоннонор. Кини отоно доруобуйа5а туохха барытыгар туьалаах. Кини кумахтаах сиргэ собулээн уунэр.

Бу талахха Р, В2,РР битэмииннэр, А провитамин, элбэх органическай кислоталар (яблочнай, лимоннай, янтарнай) бааллар. Кини талах улахан кыьыл астаах нууччалыыта Рябина диэн ааттанар.

Биьиги дойдубутугар уунэр биир кэрэ сибэкки. Ортото аранас сарбынньахтара манан еннеех буолаллар. Саха дьоно сэргэтэ ол кэрэ сибэккини эмкэ эмиэ тутталлар.

Учуутал:Маладьыастар, саха сирин эмтээх уунээйилэрин, билэр эбиккит.

Манан бугунну кылааспыт чааьа буттэ.

Кылаас чааьын аналиьа.

Темата: Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ.

Сыала: Эмтээх уунээйилэр тустарынан сэьэргэьии, бэйэбитигэр уунэр уунээйилэр тустарынан кэпсээьиннэрэ, билиилэрин чинэтии, ханатыы.

О5олор бу кылаас чааьыгар эмтээх уунээйи туьунан билиилэрин -_коруулэрин ханаттылар, бэлэмнэнэн этиллибит уунээйилэрин туьунан учугэй ба5айытык кэпсээтилэр. Кроссворду кохтоохтук таайдылар. Табаарыстарын кэпсээнин бол5ойон иьиттилэр. Оссо ханнык эмтээх уунээйилэр биьиэхэ уунэллэрин билиэхтэрин ба5аралларын биллэрдилэр.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/24762-saha-sirin-jemtjejeh-uunjejejiljerje