Литературный вечер: диалог культур Абая Кунанбаева и Александра Пушкина

Солтүстік Қазақстан облысы

Мағжан Жұмабаев ауданы,
Құралайауылы
Лебяжье орта мектебі/мекемесі

қазақ тілі пәнінің мұғалімі
Шәкенова Кәмел Әскерқызы

Әдеби кеш

«Ақындардың тәтті одағы»

1Жүргізуші:

Екі ел арасындағы ынтымақтастықтың айқын көрінісі ретінде көршілес мемлекеттер бүгінде әдеби – мәдени салаларды шыңдау мақсатында 2006 жылды - Абай мен Пушкинге арнағаны бәріміздің есімізде.

Біз бүгінгі сабағымызды «Ғалымның хаты, жақсының аты өлмейтіндігін» айғақтай отыра, асылдарымызды ұлықтауға арнадық.

2 Жүргізуші:

Сегоднямы с вамисобрались, чтобы еще и еще раз вспомнить А.С.Пушкина и А.Кунанбаева, великих сынов своих народов. 2006 год был объявлен Годом Пушкина в Казахстане и годом Абая в России. Казалось бы, давным-давно уже все сказано как о Пушкине, так и об Абае. Но две эти личности столь велики в истории народов, столь гениальны, что невозможно сказать о них окончательно все. Спустя века они притягивают к себе как мощный магнит, и мы постоянно открываем в них, а через них и в себе что-то новое.

1Жүргізуші:

Дүние – үлкен көл,

Заман – соққан жел,

Алдыңғы толқын – ағалар,

Артқы толқын – інілер,

Баяғыдай көрінер, - деген ұлы Абай.

Бұл сөздерден кейін қаншама жыл өтсе де, Абай тақырыбы ескірмейді, керісінше, жарқырай түседі. Оның тамаша тағылымдары тәрбиенің қайнар көзі.

Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін

Жоқ – барды, ертегіні термек үшін

Көкірегі сезімді, тілі орамды,

Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.

Түзу кел, қисық – қыңыр, қырын келмей,

Сыртын танып, іс бітпес, сырын көрмей.

Шу дегенде құлағың тосаңсиды,

Өскен соң мұндай сөзді бұрын көрмей.

Таң қаламын, алдыңғы айтқанды ұқпай,

Және айта бер дейді жұрт тыным бермей,- деген өлең жолдарын Абай ағамыз еліміздің болашағы – жастарға арнаған.

Ұлы Абай поэзиясы ұлылығының бір сыры, пенде баласын пешенесіне жазылған – адам тану әлемінде болуы мүмкін қателесуден, яғни соның соқтықпалы салдарынан орынсыз опық жеуден, жазықсыз жапа шегуден сақтандырады. Шындығында да Абай поэзиясының адамтану мен адам танытудағы рөлі бүгінгі таңда тіпті айрықша ол адамды өмір деген өткелі аз өтпелі дүниедегі әр түрлі қатері мол қателесулерден сақтандыру арқылы сізге де, бізге де, бәрімізге де көл-көсір көмегін тигізіп келе жатқан ақындардың ақыны.

Шын хакім, сөзің асыл - баға жетпес,

Бір сөзің мың жыл жүрсе дәмі кетпес.

Қарадан хакім болған сендей жанның

әлемнің құлағынан үні кетпес.

2 Жүргізуші:

Пушкин – самый любимый, самый популярный и чтимый поэт нашей великой многонациональной Родины.

Гоголь еще при жизни поэта, заглядывая далеко вперед, заметил «Пушкин есть явление чрезвычайное, и может быть единственное явление русского духа, это русский человек в его развитии. В нем русская природа, русская душа, русский язык, русский характер в той же чистоте, в такой очищенной красоте, в какой отражается ландшафт на выпуклой поверхности оптического стекла» Каждый живущий на земле, к какой бы он ни принадлежал национальности, может считать Пушкина своим. Недаром же сам А.С.Пушкин провидческий сказал о себе:

Слух обо мне пройдет по всей Руси великой,

И назовет меня всяк сущий в ней язык,

И гордый внук славян, и финн и ныне дикой

Тунгус, и друг степей калмык.

А спустя столетия с лишним великий акын Жамбыл с гордостью подтвердит:

Читают тебя с упоеньем в глазах

Башкир и туркмен, белорус и казах…

И не только читаем, но все также любим и благоговеем, советуемся с гением, ибо и через двести с лишним лет великий поэт остается нашим современником.

Все в нем Россия обрела

Свой древний гений человечный

Живую прелесть русской речи,

Что с детских лет нам так мила

Все в нем Россия обрела…

1Жүргізуші:Нашапамятьхранит с малолетствавеселоеимя: Пушкин. Этоимя, этот звук наполняет собою многие дни нашей жизни. Пушкин так легко и весело умел нести свое творческое бремя, несмотря на то что роль поэта – не легкая и не веселая: она трагическая, поэтому Пушкин не раз обращался к теме поэта – патриота и гражданина. Он считал что, каждому поэту необходима высокая цель, высокая идея, во имя которой он творит и которая дает смысл всему тому, что он видит, слышит, чувствует и может выразить в словах.

«ПРОРОК»

Духовной жаждою томим,

В пустыне мрачной я влачился,

И шестикрылый Серафим

На перепутье мне явился

Перстами легкими как сон

Моих зениц коснулся он

Отверзлись вешие зеницы,

Как у испуганной орлицы.

Моих ушей коснулся он,

И их наполнил шум и звон

И внял я неба содроганье,

И горний ангелов полет,

И гад морских подводный ход,

И дольней лозы прозябанье.

И он к устам моим приник,

И вырвал грешный мой язык,

И празднословный и лукавый,

И жало, мудруя змеи

В уста замерзшие мои

Вложил десницею кровавой

И он мне грудь рассек мечом,

И сердце трепетное вынул,

И угль, пылающий огнем,

Во грудь отверстную водвинул.

Как труп в пустыне я лежал,

И Бога глас ко мне воззвал

Восстань, пророк, и вождь, и внемли,

Исполнись волею Моей

И, обходя моря и земли,

Глаголом жги сердца людей.

«ПОЭТ»

Пока не требует поэта

К священной жертве Аполлон,

В заботах суетного света

Он малодушно погружен

Молчит его святая лира

Душа вкушает хладный сон,

И меж детей ничтожных мира,

Быть может, всех ничтожней он.

Но лишь Божественный Гагол

До слуха чуткого коснется,

Душа поэта встрепенется

Как пробудившийся орел.

Тоскует он в забавах мира,

Людской чуждается молвы,

К ногам народного кумира

Не клонит гордой головы

Бежит он, дикий и суровый,

И звуков и смятенья полн.

На берега пустынных волн,

В широко шумные дубровы…

2 Жүргізуші:

Поэтамнеобходимозащищать право насвободу и независимостьтворчества,поэтому Пушкин гордоговорил:

«ПОЭТУ»

Поэт! Не дорожи любовью народной

Восторженных похвал пройдет минутный шум

Услышишь суд глупца и смех толпы холодной

Но ты останься тверд, спокоен и угрюм.

Ты царь: живи один. Дорогою свободной

Иди, куда влечет тебя свободный ум,

Усовершенствуя плоды любимых дум,

Не требуя наград за подвиг благородный.

Они в самом тебе. Ты сам свой высший суд

Всех строже оценить умеешь ты свой труд.

Ты им доволен ли, взыскательный художник?

Доволен? Так пускай толпа его бранит

И плюет на алтарь, где твой огонь горит,

И в детской резвости колеблет твой треножник.

1 Жүргізуші:

Ақылды дана, рахымды әділ, шынға сусаған, қыңырды жөнге, қисықты тезге салмақ болған, бұзықтықпен алысып өткен Абай еді. Қазақтың әдебиетіне жан берген, сөздің сыртын сырлап, ішін түрлеген, өлеңнен өрнек шығарған ақындық, сыншылдық бірдей дарыған Абай еді. өнер тап, оқы, харекет қыл, тәрбие ал, ынсапты адал бол деп қақсап өткен Абай еді. Халықтың қамын же, адам баласын бауыр тұт, адамшылыққа қызмет ет деген де Абай болатын.

өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы,

Қиыннан қиыстырар ер данасы.

Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,

Теп – тегіс жұмыр келсін айналасы.

Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы,

Ол – ақынның білімсіз бейшарасы.

Айтушы мен тыңдаушы көбі надан,

Бұл жұрттың сөз танымас бір парасы.

2 Жүргізуші:

Пушкин не мог ине хотел мириться с неограниченной властью одного человека над другим, ненавидел рабство и рабские черты в своем поколений.

«АНЧАР»

Ночеловекачеловек

Послал к анчару властным взглядом,

И тот послушно в путь потек

И к утру возвратился с ядом.

Принес он смертную смолу

Да ветвь с увядшими листами,

И пот по бледному челу

Струился хладными ручьями

Принес и ослабел и лег

Под сводом шалаша на лыки,

И умер бедный раб у ног

Непобедимого владыки.

А князь тем ядом напитал

Свои послушные стрелы

И с ними гибель разослал

К соседям в чуждые пределы.

1 Жүргізуші:

Ақын ол да ең алдымен жұмыр басты адам. Ал, ең бастысы, ол игі ісімен шын мәніндегі азаматтықтың озық үлгісін көрсете білсе, сонда ғана ақын бағының жанғаны. Сондай азамат ақын әманда алмас сөзді алдаспан қару ретінде пайдаланып, өмірдегі, адам мінезіндегі жамандық атаулыны өлеңмен өртеп, өңешін суырып берген Абай поэзиясы өзінің азаматтық қасиеттерімен бүгінде қастерлі.

«ҚАРАША, ЖЕЛТОҚСАН МЕН СОЛ БІР – ЕКІ АЙ»

Қараша, желтоқсан мен сол бір – екі ай,

Қыстың басы бірі ерте , біреуі жай.

Ерте барсам жерімді жеп қоям деп,

Ықтырмамен күзеуде отырар бай.

Кедейдің өзі жүрер малды бағып,

Отыруға отын жоқ үзбей жағып.

Тоңған иін жылытып, тонын илеп,

Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып.

Абай үшін Пушкин бойындағы қасиеттер айрықша жақын болды. Абай өмірге, ақындық борышқа Пушкинше қарады. Абай – жаңа әдебиеттің, қазақтың қазіргі әдеби тілінің негізін салушы. Абай – ұлы ағартушы, тарихшы, сазгер, сезімді оятушы.

Ғашықтың тілі – тілсіз тіл,

Көзбен көр де ішпен біл.

Сүйісер жастар қате етпес,

Мейлің илан, мейлің күл.

Ол тілге едік оңтайлы –

Қаріпсіз біліп сондайды.

Біліп – ақ, ұғып қоюшы ек,

Енді ішіме қонбайды.

***

Глаза горят, прекрасен лик,

На глади щек рубинов блик,

А шея блеском, как ледник,

И лук бровей, итонкость рук.

С тобой – красавиц всех цветник,

Джамшид тебя любил, велик.

Сам Искандер, как раб, поник, -

Достойней нет тебя вокруг.

Ты – очей моих свет,

Ты – души моей цвет.

Заболел я тобой,

Исцеления нет.

Ты цветка аромат,

Свет, смущающий взгляд.

Как увижу тебя

Я любовью объят.

Ты и слова нежней,

Краше славы своей!

Что мой бледный язык

Пред красою твоей?!

2 Жүргізуші:

Когда слышшиь эти удивительные по чистоте стихи, обращенные к любимой женщине, сердце вновь горит и любит оттого, что не любить оно не может.

«К...»

Я помню чудное мгновенье:

Передо мной явилась ты,

Как мимолетное виденье,

Как гений чистой красоты.

В томленьях грусти безнадежной,

В тревогах шумной суеты,

Звучал мне долго голос нежный

И снились милые черты.

Шли годы. Бурь порыв мятежный

Рассеял прежние мечты,

И я забыл твой голос нежный,

Твои небесные черты.

В глуши, во мраке заточенья

Тянулись тихо дни мои

Без божества, без вдохновенья,

Без слез, без жизни, без любви.

Душе настало пробужденье:

И вот опять явилась ты,

Как мимолетное виденье,

Как гений чистой красоты.

И сердце бьется в упоенье,

И для него воскресли вновь

И божество, и вдохновенье,

И жизнь, и слезы, и любовь.

1 Жүргізуші:

Любовь... сколько тайного, загадочного скрывает в себе это обычное, и, казалось бы, простое слово. В лирике Пушкина любовь имеет огромную, почти магическую власть над людьми, заставляет пережить целую бурю эмоции: страдание, и радости, и сомнение, и надежду, и ревность.

«ЛЮБОВЬ ОДНА- ВЕСЕЛЬЕ ЖИЗНИ ХЛАДНОЙ»

Любовь одна – мученье сердец.

Она дарит один лишь миг отрадный,

А горестям не виден и конец.

Стократ блажен, кто в юности прелестной

Сей быстрый миг поймает на лету:

Кто к радостям и неге неизвестной

Стыдливую преклонит голову!

«ЖЕЛАНИЕ»

Медлительно влекутся дни мои,

И каждый миг в унылом сердце множит

Все горести несчастливой любви

И все безумия мечты тревожит.

Но ч молчу: не слышен ропот мой:

Я слезы лью: мне слезы утешенье;

Моя душа, плененная тоской,

В них горькое находит наслажденье.

О жизни час! Лети, не жаль тебя,

Исчезни в тьме, пустое привидение;

Мне дорого любви моей мученье –

Пускай умру, но пусть умру любя!

2 Жүргізуші:

Природа это та тема, которая позволяет поэту отдыхать. Давайте послушаем, какие чудесные поэтические картины русой природы нарисованы в стихотворениях Пушкина.

«ЗИМНЕЕ УТРО»

Мороз и солнце, день чудесный

Еще ты дремлешь, друг прелестный

Пора, красавица, проснись:

Открой сомкнуты негой взоры

Навстречу Северной Авроры,

Звездою севера явись!

Вечор, ты помнишь, вьюга злилась,

На мутном небе мгла носилась

Луна, как бледное пятно,

Сквозь тучи мрачные желтела,

И ты печальная сидела –

А нынче…погляди в окно:

Под голубыми небесами

Великолепными коврами,

Блестя на солнце, снег лежит,

Прозрачный лес один чернеет,

И ель сквозь иней зеленеет

И речка подо льдом блестит.

«ОСЕНЬ»

Унылая пора! Очей очарованье!

Приятна мне твоя прощальная краса –

Люблю я пышное природы увяданье

В багрец и в золото одетые леса,

В их сенях ветра шум и свежее дыханья,

И мглой волнистою покрыты небеса,

И редкий солнца луч, и первые морозы,

И отдаленные седой зимы угрозы.

1 Жүргізуші:

«Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. Сөздің шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек, ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылдық керек, ұнамды, мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де болған,» - деген А.Байтұрсынұлы.

Абай тұлғасы – мәңгілік тұлға. Абай – теңдесі жоқ ақын, аса дарынды композитор, қай жағынан алғанда да жаңашыл.

Абай мұндай дәрежеге тегіннен – тегін жеткен жоқ, әрине. Ол ззінің табиғи дарынына қоса көп еңбектенді, көп ізденді, көп оқыды. Сөйтіп, өзінің

ой - өрісін мейлінше кеңейтті. Ал табиғат жайына келсек, жыл мезгілдері туралы жазған өлеңдерінде осы ізденістерінің арқасында туған жаңа көзқарасы,жаңа ойлары, жаңа сапасы, қазақ әдебиетінде бұрын болмағаны байқалады.

«КҮЗ»

Сұр бұлт түсі суық, қаптайды аспан,

Күз болып дымқыл тұман жерді басқан.

Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,

Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.

Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,

Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.

Қайыршы шал – кемпірдей түсі кетіп,

Жапырағынан айрылған ағаш қурай.

«ҚЫС»

Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,

Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.

Үсті – басы ақ қырау, түсі суық,

Басқан жері сықырлап келіп қалды.

Дем алысы үскірік, аяз бен қар,

Кәрі- құдаң қыс келіп, әлек салды.

Ұлпадай бөркін киген оқшырайтып,

Аязбенен қызарып ажарланды.

Бұлттай қасы жауып екі көзін,

Басын сіліксе, қар жауып мазаңды алды.

Борандай бұрқ – сарқ етіп долданғанда,

Алты қанат ақ орда үй шайқалды.

2 Жүргізуші:

Мы сегодня говорили о многом, что тревожило сердца двух великих поэтов, но забыли о Татьяне. Давайте вспомним это трепетное письмо к Онегину:

«ПИСЬМО ТАТЬЯНЫ К ОНЕГИНУ»

Я к вам пишу – чего же боле?

Что я могу еще сказать?

Теперь, я знаю, в вашей воле

Меня презреньем наказать.

Но вы, к моей несчастной доле

Хоть каплю жалости храня,

Вы не оставите меня.

Сначала я молчать хотела,

Поверьте, моего стыда

Вы не узнали б никогда,

Когда б надежду я имела

Хоть редко, хоть в неделю раз

В деревне нашей видеть вас,

Чтоб только слышать ваши речи

Вам слово молвить, и потом

Все думать, думать об одном

И день и ночь до новой встречи.

Но, говорят, вы нелюдим,

В глуши, в деревне все вам скучно,

А мы… ничем мы не блестим,

Хоть вам и рады простодушно.

Зачем вы посетили нас?

В глуши забытого селенья

Я никогда не знала б вас,

Не знала б горького мученья.

Души неопытной волненья

Смирив со временем (как знать)

По сердцу я нашла бы друга,

Была бы верная супруга

И добродетельная мать.

Другой!.. нет никому на свете

Не отдала б сердце я!

То в вышнем суждено совете…

То воля неба, я твоя

1 Жүргізуші:

Абай өзінің ізденімпаздығының арқасында орыс тілін жақсы меңгеріп, орыс халқының рухани мәдениетінің ең бағалыларын тауып, таныды. Ол орыстың бай мәдениетімен, әдебиетімен өзінің туған халқын таныстыру мақсатымен 1886 жылдан бастап, Крылов, Лермонтов,Пушкин шығармаларын қазақ тіліне аударады. Абай орыс жазушыларының шығармаларынан өз поэзиясының тәніне творчестволықпен сіңген жақсы қасиеттер тапты. Ол, әсіресе, Пушкиннің «Евгений Онегин» романына қызығып, одан бірнеше үзінділер аударады. Абайдың Пушкиннің «Евгений Онегин» романын таңдап алу себебі: жар дегенде - әйел дос дегенді бағалай алмай, қалыңмалдың сомасымен өлшейтін көңілі соқыр, ойы керең ортаға, мырза мен бек ортасына Абай елдің сезімін, терең толғауын Татьянаның нәзік шебер тілі арқылы айтып жеткізбек болады.

«Онегин мен Татьянаның жүрек сырларын таңдап аударудағы Абайдың мақсаты – шын сүйісе білудің маңызы қандайлығын қазақтың қыз, жігітіне үлгі қылып тарту, өз заманындағы «қалыңмалдың» қамауында отырған қазқатың қыз бен жігітін Евгений мен Татьянадай болуға, қалыңмалдың күшімен емес, сезімнің күшімен сүюге шақыру» - еді.

Абай Татьянаның адалдығын қастерлеп, оның еркін мінезін, табандылығын, тұрақтылығын қазақ қыздарына үлгі етеді.

М.Әуезов атақты роман – эпопеясында: «Осылайша 1887 жылдың қысынды орыстың данасы Пушкин өзінің сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп кеп, кең қазақ сахарасына ең алғаш рет қадам басты. Өз тыңдаушысын ұйытқан қадірлі ақын болды. Татьянасын қазақ жасының жүрек сезіміне бұрын қазақ сөзімен айтылып көрмеген көркем, шебер тіл бітіріп0 жандай жақын туысы болып келіп еді» - дейді.

2 Жүргізуші:

Так в зиму 1887 года великий русский акын Пушкин впервые вступил в простор казахских степей, ведя за собой свою Татьяну. Он принес в эти просторы радость своих песен, а его Татьяна пришла как близкая, как родная всем и научила молодые сердца казахов тому языку искреннего чувства, каким еще никто не говорил в казахской степей.

Амал жоқ – қайттым білдірмей,

Япырмау, қайтіп айтамын?

Қоймады дертің күйдірмей,

Не салсаң да тартамын.

Талайсыз, бақсыз мен сорлы,

Еріксіз аттап ұяттан,

Қорлыққа көндім бұл құрлы,

Байқалар халім бұл хаттан.

әлімше мен де ұялып,

білдірмен дедім өлсем де,

болмады көріп қалуға,

Есітіп біраз сөзіңді.

Шыдар ем күйіп, мен жанып,

Айында бірер көрсем де.

Шыдар ем бір ай жатуға,

Ұзақ түн жұмбай көзімді.

Қызықтан қашып бұл жерге

Көңілсіз суып келіпсіз.

Мәнісін, сұрап білуге,

Тілдесе алмаймын еріксіз.

Келмесең егер сен бізге,

Сау болмас пе ем, әлбетте?

Болмасам ашына мен сізге,

Түспес ем мұндай бейнетке.

Асау жүрек қайнамай,

Жуасыр ма еді кезінде?

Еден бір жақсы сайламай,

Бармас па ем ерге өзім де?

1 Жүргізуші:

Қазір Абайды да, Пушкинді де бүкіл дүние жүзі біледі. Бүгін біз ұлылар есімін ыстық сезіммен еске алдық. Екі ел арасындағы достық дәнекері болған қос ғұламаның өздері өлсе де сөздері өлмегені ақиқат.

2 Жүргізуші:

НаследиеАбая и Пушкинабессмертно,поскольку оно отражает все стороны человеческого бытия, силу духа. Два великих поэта являются символом великой дружбы русского и казахского народов. Мы должны чтить их памяти и изучать их бесценные творения.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/37232-debi-kesh