Киhини улэ киэргэтэр

Темата: «Киьини улэ киэргэтэр». –кылаас чааьа.

Сыала: Нэьилиэкпит улэьит дьоннорун тустарынан сэьэргэьии. Хас биирдии киьи улэни таптыыр, ис сурэ5иттэн улэлиир буоларын биллэрии, Кыра эрдэхтэн собулуур идэлэрин талалларыгар олук ууруу, талбыт идэлэрин туьунан хоьоон айалларыгар сорудах биэрии..

Тэрилэ: Слайдалар, хаартыскалар, хартыыналар.

Хаамыыта:

Тэрээьинэ: О5олоор, бу кылааспыт чааьыгар туох туьунан кэпсэтэрбитин бу хартыыналартан корон быьаарыа5ын эрэ. (араас улэ5э улэлиир дьон хартыыналара).

Бэсиэдэ: Сопко эттигит, маладьыастар. Бугун биьиги «Киьини улэ киэргэтэр». диэн кылаас чааьыгар муьуннубут. Киьи барыта кыра эрдэ5итттэн улаатта5ына туох улэьит буолуохтаа5ын саныыр, ба5арар. Онон кыра эрдэххититтэн туох улэьит буолуохтааххытын билэ уорэниэхтээххит. Биьиги нэьилиэккэ элбэх араас идэлээх улэьит дьон олорон ааспыттара уонна билигин сынньаланна олороллор. Кинилэр тустарынан сэьэргэьиэхпит.

Слайда 1. Атастыров Семен Николаевич Чымынаайыга торообутэ, оскуоланы бутэрэн баран летчик уорэ5эр уорэнэ киирбитэ. Бутэрэн баран кыра самолеттан са5алаан араас улахан самолеттарга уьун сылларга утуо суобастаахтык летчигынан улэлээбитэ. Кэнники атын араас омук дойдуларыгар котор кыахтаммыта. Билигин Дьокуускай куоракка пенсия5а тахсан сынньаланна олорор.

Слайда 2. Самыров Демьян Васильевич Чымнаайыга торообутэ, олорбута, уьун сылларга салайар улэ5э улэлээбитэ. Кини улэлиир бириэмэтигэр совхоз баара, онно суоьутун ахсаана тыьыынчаттан тахса этэ. Ол кэмнэ ыанар ынахтар биэс суусчэкэ этилэр. Онтон куьун государство5а туорт суустэн тахса суоьуну олорон туттараллара. Ити курдук эппиэттээх улэ5э буьан – хатан туох баар сатабылын ууран туран улэлээбитэ. Кини билигин суох. Ыалдьан олбутэ.

Слайда 3. Блахиров Гаврил Кузьмич Чымынаайыга торообутэ, уорэммитэ. Оскуоланы бутэрэн баран строитель идэтигэр уорэнэн улэьит буолбута. Уьун сылларга муоста тутуутугар учугэйдик улэлээбитэ. «Мостострой» генеральнай директорыгар тиийэ ууммутэ.

Билигин «Якутагропроект» иниститутугар директоры солбуйааччынан улэлиир. Улэтин сыаналаан «Россия бочуоттаах тутааччыта» диэн ааты инэрбиттэрэ. Билигин улэ уоьугэр улэлии – хамсыы сылдьар.

Ити курдук биьиги киэн туттар дьоннордоохпутуттан уорэбит, астынабыт.

Идэни талыы: Сэьэргэьии.

Ханнык идэлэри билэ5итий? Ааттаталаан.

Ханнык идэни талыаххыт этэй? (биирдиилээн ыйыталаьыы).

Идэни талыыга тугу тутуьуохха собуй?

Чугас дьонноргут туох идэлээхтэрий? Кэпсээн.

Нэьилиэкпитигэр ханнык идэлээх дьоннор баалларый?

Хоьоонунан идэлэри таайыы.

Хоьооннору аа5ыам, ону эьиги ханнык идэ5э соп тубэьэрин быьааран биэриэххит.

Сыьыы – алаас сирдэрбэр

Сылгылар мэччийэллэр,

Отут ийэлээх кулуннар

Онно куоххэ оонньууллар. (сылгыьыт).

Мин а5ам улэтин

Эьэм да биьириир,

Массыынам суурэрин

Ол иьин кэрэхсиир.( суоппар).

Мин а5ам мэлдьитин

Мас таьар, от тиэйэр,

Дьиэтигэр мэлдьитин

Миигинниин кэпсэтэр. ( суоппар).

Уорэх - билии утуотун

Учугэйин ойдотон, Уунэр урдук биэрэккэ

Уктэннэрэн кээспиккэр

Махтал буоллун эйиэхэ

Маннайгы … (учуутал).

Манан сумка сылдьарын

Булан бугун мин кэттим,

Кыраасканан биьэммин

Кыьыл кириэс онордум.

Кордоон - кордоон хасыьан,

Градусник булуннум,

Урун халпаак кэтэммин

…. буола о5устум. (Врач).

Ба5арабын сулустанан

Байыас да5аны буолуохпун,

Халампаас харахтанан

Харабылга туруохпун. (байыас).

Летчик да буолбут киьи –

Кый ыраах котуо этэ.

Туох да иннигэьи билбэккэ

Тулуппакка туоруох этэ. (летчик).

Милиция ытыктанар

Бэрээдэги корор кини.

Мин эмиэ бытыктанан

Милиционер буолуом мин. (милиция).

Атыылыыр да учугэй дии,

Ма5аьыынна тура5ын

Мичиннии – мичиннии, Бичиэнньэни ууна5ын. (продавец).

Улэ барыта учугэй,

Идэ барыта бочуоттаах,

Туох улэьит буоларым

Бэйэбиттэн тутулуктаах.

Бары идэттэн биири талан

Баьылыахпын ба5арабын.

Чугас дьоннорбут улэлэрэ. О5олор дьоннорун улэлэрин туьунан бэйэлэрин тылларынан кэпсэтиннэрии.

Таабырыннаьыы:

Костубэт да5аны санарар баар уьу. (радио) - диктор.

Аптаах туннук баар уьу. (телевизор).

Кынатынан сапсыммат да котор баар уьу. ( Самолет – летчик).

Кымньыынан таьыллыбат, эбиэьинэн аьаабат, бастын коло баар уьу. (трактор – тракторист).

Уот тыыннаах, уу олбохтоох баар уьу. (борохуот - капитан, моряк).

Корон баран чыпчылыйбат, олорон баран турбат баар уьу. (хаартыска – фотограф).

Тургэнтэн тургэн, куустээхтэ куустээх, умайар уот тыыннаах улуу бухатыыр сири сэттэтэ эргийэр уьу. (космическай хараабыл - космонавт).

Дьиэ5э улэ: Собулуур идэ5ит туьунан хоьоон айарга холонуу.

Тумук оноруу: Бу кылаас чааьыгар туох туьунан кэпсэттибитий?

Тугу собулээтигитий?

Кимнээх тустарынан кэпсэттибитий?

Киьи санаабыт санаатын хайыахтаа5ый?

МБОУ Чымнайская общеобразовательная средняя школа им. Бястинова – Бэс – Дьарааьын Таттинский район Республика Саха (Якутия)

Үлэ киһини киэргэтэр.

кылаас чааьа

Учуутал: Варламова Татьяна Спиридоновна

2014с.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/49191-kihini-ulje-kijergjetjer