Развитие речи в раннем возрасте через народное творчество

«Гөлназ» 49 нчы балаларның танып-белү-сөйләм үсешен

өстенлекле гамәлгәашыручыгомумүстерелешлебалаларбакчасы»

муниципаль бюджет мәктәпкәчәбелембирүучреждениесе

Тәрбиячеләр өчен консультация

«Халык авыз иҗаты аша балаларның

cөйләм телен үстерү»

(эштәҗрибәсебеләнуртаклашу)

2 кв.категорияле тәрбияче

Гайнуллина Диләрә Флүн кызы

Яр Чаллы

2014 ел

Горурланып, хозурланып,

Татарстан буйлап барам-

Үткәннәрен, бүгенгесен,

Киләчәгенуйлап барам.

Сабантуйданхалыкара

Бәйгеләргәчыгахалкым.

Ә халкымның җире-алтын,

Кулы алтын, үзе алтын.

(Роберт Миңнуллин)

Әйе, халкым минем өчензурәһәмияткәия.  Милләтнең  төп  күрке- тел  һәм  моң.    Ягымлы  ана теле  бигрәк  тә  бала  өчен  аң,  белем  һәм  тәрбия  бирүче  шифалы  чишмә. Без бер-беребезнекүпмеяхшыракбелсәк,  рухибайлыгыбыздан  тулырак  файдалана  алсак, диннәребезнехөрмәтитсәк, уртакяшәешебезтагын да матуррак, тынычрак, киләчәгебезяктыракбулыр. Татар тарихының  кеше  кулы  тимәгән,  кешеаякбасмаганөлкәләре  биккүп...  Һәрхалыкның, һәрмилләтнеңтамырлары, нигезе – авыл, татар өченбубигрәктәшулай. Халыкныңтөптрадицияләре, мәдәнияте, элеккегевакытта, халыкбулыпбарлыккакилгәнвакыттагыяшәүрәвеше, милләтебезнең бар чишмәләре – авылда. Туганилем, тугантелем... туган  халкым...Үзилем, үзтелем... Бүгенгекөндә, кызганычкакаршы, үзилендәяшәптә, үзанателендәсөйләшәалмаганмилләттәшләребезнеешочратырга туры килә.

Туган тел – рухибайлыгыбызсандыгынаачкыч ул. Халкыбызныңгасырлар буе яшәпкилгән, буыннан-буынгатапшырылгантормыштәҗрибәсе, гореф-гадәтләренәхлаккануннарын, йола-бәйрәмнәрен, әдәбиятһәмсәнгатьәсәрләрен-кыскасырухибайлыгыбызнытирәнтенаңлауһәмүзләштерүтугантелдән башка мөмкинтүгел. Анателендәтәрбияләнгән бала гына, үзхалкыныңәхлаккануннарын кабул итеп, милләтенә, аныңтеленәһәмгореф-гадәтләренәчынмәгънәсендәихтирамлыбула ала.

Балаларбакчаларындасөйләм теле үстерүнеформалаштыру, камилләштерүбалаларгаүзтугантеленеңматурлыгын, кодрәтенаңларга, аныяратырга, халкыбызныңрухиһәмиҗадибайлыгын, чынтарихыбелән кече яшьтәнүктирәнкызыксынууятыргаярдәмитә. Балаларбакчасындаүткәреләторганбарлыкбәйрәм яки чараларбәйләнешлесөйләмүстерүбурычларынчитләпүтәалмый. Бәйләнешлесөйләмүстерүбалаларбакчасындатугантелнетирәнтенүзләштерүнеңгомуми методы, телгәөйрәтүнеңтөппринцибы.

Баланыңтеленачуда, сөйләменформалаштыруда бармакуеннары аерымберурынтота. Әлесөйләм теле ачылмаган бала беләнбармакуеннарыуйнаганда, сүзләренөлкәннәр үзләре әйтә бара. Бармак-кулмоторикасыүсеше тел ачылуга, сөйләмүсешенәуңайтәэсирясый. Шуларныискәалып, халыкавызиҗатыннаналынганбармакуеннарынаеручакечкенәләртөркемебалаларышөгыльләрендәкулланам. Мәсәлән, “Олыгаутынярырга…”, “Бубармакбабай…”, “Баш бармакбауишә…” , “Песием, песием, прес!”, “Карга килде казан асты…”. Бармакуеннарынкечкенәләрбелән өйрәнү эшчәнлекнеҗанландыра,шчәнлеккә кызыксынууята, балаларның теле ачылугаярдәмитә

Мин үзэшемдәкечкенәләртөркемебалаларыбеләншулайук юаткычларэндәшләр, мавыктыргычлар, бишекҗырлары кебекхалыкавызиҗатыәсәрләредәкулланам. “Әти, әти, әттәти…”, “Карга әйтә кар, кар…”. Эчтәлегебеләналарбалаларныңтөрлехәрәкәтләрясавын: кулчабу, баш селкетү, аяк басу, яулыкболгау, баштан сыйпауһ.б.- күздәтоталар, кечкенәбалаларныңхәрәкәт итү ихтыяҗына туры килгәнбуәсәрләррифмалашканавазларнысиземләү, телнеңбайлыгынһәмматурлыгынтану да тәрбияли.

Халыкавызиҗатының җырһәмтакмаклары да сөйләмтеленүстерүнеңаерылгысызөлешебулып тора. Буэштәмиңа “Мәгариф” нәшриятычыгарган “Җырлапбиепуйныйбыз” дигән компакт дискларданторганаудиоязмафонограммаларыҗыентыгызурярдәмгәкилә. “Куш кулым”, “Шома бас”, “Чума үрдәк, чума каз”, “Кәрия-Зәкәрия” җырлы –биюлеуеннарынбалаларбикяратыпбашкаралар.

Телнең нечкәлекләрен, тирәнлеген өйрәнүдә табышмакларның әһәмиятеис-киткечзур. Сөйләмтеленүстерүшөгыльләрендәтабышмакларданфайдалануныаеручауңышлыдиптабам.

Мәкаль һәм әйтемнәрне зурлар, мәктәпкә хәзерлек төркемнәре балаларының сөйләмтелләренкамилләштерүдәкуллану минем өченуңай нәтиҗәләр бирә.

Халыкавызиҗатыәсәрләреннәнбаларгаиңякынһәмаларярататорганы – әки-ятләр. Халыкәкиятләре – сөйләмтеленүстерүдә бай материал булыписәпләнә. Хәрәкәтләрнең, герой сүзләренеңбилгелебертәртиптәкабатланыпкилүебалаларныәсәрләрбеләнтанышупроцессынҗанлыһәмкызыклыитепалыпбарыргаярдәм итә. Мәсәлән, “Тарталар, тарталар, тартыпчыгараалмыйлар…”, “Баралар, баралар, ниһаять, барыпҗитәләр…” һ.б.ш. Мондыйкабатлануларбалаларныңтеленшомартырга, әкиятнеңөзекләренүзлектәнсөйләргәтеләүтеләгеуятыргаярдәмитә. Әкиятләрнесөйләмтеленүстерүбарышындатөрлечәкулланам. Баштааудиоязмалардатыңлыйбыз, булганнарынинтерактивтактадакарыйбыз, сәхнәләштерәбез. Балаларәкиятләрнеяхшыүзләштергәч, аерымөзекләренхәтердәнсөйлиләр, шулайук “Буниндиәкияттән?” уенынкулланам. Мәсәлән, интерактивтактадаәкияттән сюжет, өзеккуям, бала әкиятнеңисемен әйтә, өзекне сөйли. Шушыукалымныәкиятгеройларына карата да кулланам. Балалар герой, персонажларныңхарактерын, үз-үзенничектотышынсөйли, ниндиәкияттәникәнлегенәйтә. Ешкынааларүзләре дә әкиятләрне үзләренчә дәвам итә яки яңа әкиятләриҗатитәалалар. Балалариҗатынһәрвакытхупларга, иҗатларын һәрьяклап үстерүдә ярдәм итәргә кирәк. Буалымнарбалаларныңсөйләмтелләренүстерүгәзурэтәргечясый.

Халыкуеннарынуйнау, бәйрәмнәроештыру да тел өйрәнүнеңзурчарасыбулып тора.

Балаларбакчаларындателдәнсөйләмүстерүэшләрепрограмманыңбарлыкбүлекләрендәдәуңышлысайланганәдәбиәсәрһәмхалыкавызиҗатыүрнәкләреашабирелергәтиеш. Балаларныүзләренеңфикерләрен, кичерешһәмхисләренсөйләпбирерлекитепәдәбителгә өйрәтү аларның һәръяклап үсүләренә дә ярдәм итә. Мәктәпкәчә яшьтәге бала үзсүзләребеләндөрес, ачык, төгәлһәмаңлаешлыитепсөйләпбирәһәмсүзләрнедөресаңлап, урынлыитеп оста кулланаалгандагынабелемүзләштерелгәнбулыпсанала.

Тел – кешеләрнең иңмөһимаралашу-аңлашукоралы. Телдәнсөйләмгәөйрәнү, белемһәмтәрбияалу, дөньяны танып-белү, иҗатитүэшләре – барысы да тел ярдәмендәгенәтормышкаашырыла.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/60752-razvitie-rechi-v-rannem-vozraste-cherez-narod