Желдің пайда болуы

Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Ауа райы және климаттық өзгерістер

Мектеп:

Күні:Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып: 7 Қатысқандар: Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Желдің пайда болуы

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу

мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

О6. Оқылым стратегияларын қолдану: комментарий жасайды, іріктеп оқиды, зерттеп оқиды.

ӘТН1. Жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін ескере отырып, үндестік заңына сәйкес орфографиялық нормаға сай жазады.

Сабақтың мақсаты

Барлық оқушылар орындай алады:

Мәтінді іріктеп оқи алады. Жалғаулар мен шылауларды ажыратуда қиналады.

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

Мәтінді іріктеп оқиды, зерттеп оқуда қиналады. Жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін білгенімен, орфографиялық нормаға сай жазуда қателіктер жібереді.

Кейбір оқушылар орындай алады:

Мәтінді іріктеп, зерттеп оқиды, комментарий жасайды. Жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін ескере отырып, үндестік заңына сәйкес орфографиялық нормаға сай жазады.

Тілдік мақсаттар

Оқушылар орындай алады:

Мәтінді іріктеп, зерттеп оқиды, комментарий жасайды. Жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін ескере отырып, үндестік заңына сәйкес орфографиялық нормаға сай жазады.

Пəнге қатысты сөздік қор мен терминдер: жел,атмосфера, қысым, тұсбағар, бараметр, желбағар,термометр, бриз, муссон.

Диалогтер мен жазу үшін қолданылатын тіркестер:ауадағы газ, зиянды жел, жылы жел, маусымдық жел,ауа қысымы.

Талқылауға арналған сұрақтар:

Жел дегеніміз не?

Желдің қандай түрлерін білесіңдер?

Желдің соғуына жер бетіндегі температураның қаншалықты әсері болуы мүмкін?

Бағалау критерийі

О6

Мәтін мазмұнын іріктеп оқиды.

Мәтінді зерттеп оқиды, комментарий жасайды

ӘТН 1

Жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін табады.

Үндестік заңына сәйкес орфографиялық нормаға сай жазады.

Құндылықтарға баулу

Оқушыларды табиғатты аялауға баулу.

Пəнаралық байланыс

Жаратылыстану

Тақырып бойынша алдыңғы білім

Желдің пайда болуын біледі. Ауа үнемі қозғалыста болып, бір жерден екінші жерге ауысып отыратындығынан хабардар.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған жаттығу түрлері

Ресурстар

Сабақтың басы

3-5мин

Оқушылармен амандасу, түгелдеу.

«Бір-біріне сәттілік тілеу» арқылы ынтымақтастық атмосферасын құрады.

Үндестік, жалғау, шылаулы сөздер жазылған кеспе қағаздар арқылы 3 топқа бірігеді.

Үндестік заңы дегеніміз не?

Жалғау дегеніміз не және оның түрлерін ата

Шылаулар жайлы не білеміз? деген сұрақтарға жауап беру арқылы топ аттарын қорғайды.

Кеспе қағаздар

Сабақтың ортасы

15 мин

10 мин

Мәтінді оқудың үш сатылы стратегиясы

Мәтінді сыни тұрғыдан оқу дағдысы үш сатыдан тұрады.

1. іріктеу

2. зерттеу

3. коментарий

Әрбір сатыны жеке-жеке қарастырып шығамыз.

1-ші саты. Іріктеу – берілген нақты тапсырмаларға байланысты керекті мәліметті іріктеп оқиды.

1. Желдің жылдамдығы мен бағытын анықтау жолдары;

2. Тропиктік ауа массасының келуі;

3. Дауылдың тұруы;

2-ші саты. Зерттеу.

1. Не себепті батыстан келетін ауа ағындары республикаға түсетін жауын-шашынның көбін әкеледі?

2. Теңіздер мен ірі көлдерде неліктен дауылдар кейде құйын аралас сұрапыл толқынды су қозғалысын туғызады.

3. Неліктен жел жоғары қысым аймағынан төменгі қысым

аймағына қарай соғады.

3-ші саты. Коментарий. Пікір айтады.

«Желдің пайда болуы» мәтінмен жұмыс

Желдің пайда болуы ауа қысымымен тікелей байланысты. Ал қысымның әртүрлі болып келуі жер бетінің әркелкі жылынуы, жердің төсеніш қабаттарының алуан түрлілігі, т.б себептерге байланысты. Желдің соғуы жер бедері мен атмосфералық қысымның таралуына қарай жоғары қысым аймағынан төменгі қысым аймағына қарай соғады.

Желдің басты сипаты: оның жылдамдығы мен бағыты. Желдің соғу жылдамдығы әр аймақта әртүрлі болады. Желдің соғу жылдамдығы метр секундпен (м/сек) өлшенеді, ал желдің күшін балл арқылы анықтайды. Желсіз тымық кезде жел жылдамдығы

о балл болады. Егер жел күші 20 м/сек. тен асып кетсе, дауылды жел болады.

Қазақстан аумағы қоңыржай климаттық белдеудің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Батыстағы Атлант мұхитынан келетін ауа теңіздік қоңыржай ауа деп аталады. Бұл ауа Қазақстанға жеткенше өте ұзақ жолдан өтіп, ылғалының көп мөлшерінен айырылады. Солай бола тұрса да, батыстан келетін ауа ағындары республикаға түсетін жауын-шашынның көбін әкеледі.

Тропиктік ауа массасыҚазақстанға Орта Азия мен Иран аймағынан келеді. Континенттік тропиктік ауаны «Иран ауасы» деп те атайды. Бұл ауаның келуі жазда байқалады.

Жыл маусымдарына байланысты ауа массалары бірде солтүстікке, бірде оңтүстікке ауысып отырады. Жер бетінде климат жағдайларының қалыптасуына ауа массалары үлкен әсер етеді.

Ауа массалары.Ауа массасының қалыптасқан орнына қарай артикалық(Оңтүстік жарты шарда-антарктикалық), қоңыржай, тропиктік, экваторлық болып, негізгі 4 түрге бөлінеді. Бұлардың өзі теңіздік және құрлықтық болып екіге бөлінеді.

Артикалық ауа массасы–Артика үстінде қалыптасатын ауа массасы. Артикалық ауа массасының температурасы төмен, ылғалдылығы аз,ауа райы ашық келеді.

Қоңыржай ауа массасыматериктің орта ендіктерінде қалыптасады.

Қазақстан аумағы қоңыржай климматтық белдеудің оңтүстік бөлігінде орналасқан.

Дауылдар-жылдамдығы 30-50м/ сек-қа дейінгі аса қатты сұрапыл желдер. Олар көбінесе тропиктік циклондар құрамында кездеседі. Теңіздер мен ірі көлдерде (мысалы Қазақстандағы алакөл желі) дауылдар кейде құйын аралас сұрапыл толқынды су қозғалысын туғызады.

Желдің маңызы.Желдің маңызы өте зор. Ерте кезде адамдар желдің күшін пайдаланып, желкенді кемелермен саяхатқа шыққан. Жел- сарқылмайтын қуат көзі. Желдің күшін жел диірмендерге пайдаланған. Жел су айналымына қатысады. Мұхит ағыстарын қалыптастырады.

Желдің зиянды әрекеттері.Құрлықта және теңіздер мен мұхиттардағы дауылдар апат әкеледі. Су деңгейі көтеріліп, су тасқыны болады.Су топырақтың құнарлы бөлігін ұшырып, тоздырады. Электр желілерін үзіп, ағаштарды құлатады.

Әдеби тіл нормалары бойынша «Кестені толтыр» стратегиясымен жұмыс жүргізу.

Оқушылар топпен жұмыс жасайды. Мәтін беріледі. Мәтін бойынша арнайы кестені толтырады.

Картаға қарап тұрып, біз ге желдің батыстан соқатынын көреміз. Алай да, біз бүкіл шешімді немесе жауапты таулармен жер қыртыстарына теңей салатынымыз тағы бар. Қарап тұрсақ оның бәрі жаңсақ пікір. Себебі, жер бетінде ешнәрсе өздігінен пайда бола салмайды. Жел қалай пайда болады? Өйткені, жел атаулы бір немесе екі күннің еншісіндегі дүние емес. Күні-түні далада жүрсекте, үйде жүрсекте жел атаулының жақын екенін сезінеміз. Біз өмір сүріп жатқан жер оңтүстік, солтүстік, шығыс, батыс болып бөлінеді.

Желде су сияқты, яғни кез келген толмай тұрған ортаға барып жиналады. Сол сияғты жел де ауа қысымы жоғары жерден ауа қысымы төмен жерге қарай соғады. Жердің үнемі айналып тұратынын ескерсек, онда жел де өздігінен осы тартылыс қа бағынатынын ескеріңіз.

1Б А4 С 7

2А А5 А 8

3С А6 Б 9

Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Сүйіспеншілік пен достық

Мектеп:Қаратөбе жалпы орта білім беретін мектебі

Күні:18.05.2017 Мұғалімнің аты-жөні: Сандыбаев Балқыбек

Сынып: 7 Қатысқандар: Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Дос таңдай білу

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу

мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

Т/А 3 Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсінеді, ұсынылған ақпарат бойынша факті мен көзқарасты ажырата біледі. Ж5. Оқылым мен тыңдалым материалдары бойынша тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстыра отырып, жинақы мәтін жазады.

Сабақтың мақсаты

Барлық оқушылар орындай алады:

Тыңдалған мәтін мазмұнын түсінеді,факті мен көзқарасты ажырата алмайды.

Оқылым және тыңдалым материалдарын түсінеді, мәтін жазады.

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсінеді, факті мен көзқарасты ажыратуда қателеседі.

Оқылым мен тыңдалым материалдары бойынша түсінеді, тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстыра мәтін жазуда қиналады.

Кейбір оқушылар орындай алады:

Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсінеді, ұсынылған ақпарат бойынша факті мен көзқарасты ажырата біледі.

Оқылым мен тыңдалым материалдары бойынша түсінеді, тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстыра мәтін жазады.

Тілдік мақсаттар

Оқушылар орындай алады:

Тыңдалған мәтін бойынша негізгі тұстарын түртіп алып, факті мен көзқарасты ажыратады.

Тыңдалған мәтінді талқылай алады.

Тыңдалған мәтін бойынша тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен алмастыра алады, жинақы мәтін жазады.

Пəнге қатысты сөздік қор мен терминдер:

Диалогтер мен жазу үшін қолданылатын тіркестер:

Талқылауға арналған сұрақтар:

Дос таңдай білесіңдер ме? Оған қандай талаптар қоясыңдар?

Досың барлық жағынан керемет болмаса, оны сол күйінде қабылдап, кемшіліктерін жоюға көмектесе аласыңдар ма?

Дос көңілі нәзік жіп тәрізді, досыңды ренжітпестен, кемшілігін қалай айтар едіңдер?

Не себепті …. деп ойлайсыз?

Ишара:қол сигналдары

Бағалау критерийі

Т/А 3 Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсінеді.

Ұсынылған ақпарат бойынша факті мен көзқарасты ажыратады.

Ж5. Тыңдалған мәтін бойынша тірек сөздерді табады. Сөз тіркестерін синонимдік қатармен алмастырады.

Жинақы мәтін жазады.

Құндылықтарға баулу

Оқушыларға достықтың қадір-қасиетін ұғындыру.

Пəнаралық байланыс

Өзін-өзі тану

Тақырып бойынша алдыңғы білім

Жалпы достық туралы біледі. Достық сезімнің нәзік жіп тәрізді үзіліп кетпеуі үшін, айналасындағы достармен дұрыс-қарым қатынас жасауға талпынады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған жаттығу түрлері

Ресурстар

Сабақтың басы

3-5мин

Оқушылармен амандасу, түгелдеу.

«Бір-біріне сәттілік тілеу» арқылы ынтымақтастық атмосферасын құрады.

«Түстер терапиясы» әдісі арқылы 3 топқа бірігеді.

Сары, жасыл, қызыл түсті жеміс суреттері

Сабақтың ортасы

15 мин

10 мин

Дос таңдай білу

Оқылым

1. Мәтіндерді оқып, онда берілген мәліметтерді кластер әдісімен түсіндіріңдер.

І

Ерте заманда әлем халықтары адамдарының бір-бірімен әдейілеп дос болуы үшін, достыққа алуан түрлі талаптар қойып, келісімшарттар ойлап тапқан. Мысалы, Аустралия аборигендері өздерінен үш мәрте бір затты сатып алған адамды ғана дос санап, сыйласады екен. Сақтар, яғни, біздің ата-бабаларымыз дос болу үшін, саусақтарынан қылышпен қан шығарып, бір ыдысқа біріктіріп, ант берген. Бұндай рәсімнен соң достықты ешкім де, ешнәрсе де айыра алмайды деп сенген. Үндістерде әйел мен еркек бір-бірімен дос бола алады екен. Достық шартын дүйім жұрттың алдында үш рет қайталап, ант қабылдаған. Жынысына мән берілмеген. Егер де дос болу антынан кейін, сол жігіт пен әйел отбасын құрса, ел «қан араласты» деп қарсылық білдірген. Кавказдықтарда дос болудың мынадай үш шарты болған екен: үлкендердің алдында ант қабылдауы; біраз жылдан кейін достықтары берік болуы үшін алтын жүзік салынған ыдысқа сүт құйып ішуі; тағы бірер жылдан кейін саусақтан қан шығарып, араластырған. Кейіннен бас киімдерін де алмастырып киетін болған.

ІІ Достық сезімнің нәзік жіп тәрізді үзіліп кетпеуі үшін, айналаңдағы достарыңды жөнімен таңдай біл. Имам Жафар-Садық мынадай бес адамды дос көруге болмайтынын айтып кеткен: 1) өтірікшімен дос болма, оның әрбір ісіне әрдайым сақ бол, себебі сені күтпеген жерде алдауы мүмкін. 2) ақымақпен достаспа, саған жақсылық жасағысы келсе де, мәселенің байыбына бармастан, жамандық жасап қоюы мүмкін. 3) сараңмен дос болма, сын сағатта дүние үшін сені тастап кетуі мүмкін. 4) қорқақпен достаспа, басыңа алмағайып күн туса, тайсақтап қашып кетуі мүмкін. 5) пасықпен достасушы болма, ол болмашы нәрсеге бола, сені жарға итеруі мүмкін. Ата-бабаларымыз досыңның ақылды болуын қалап: «Ақылды дұшпаннан қорықпа, ақымақ достан қорық», «Досың өзіңнен жақсырақ болсын» деген.

Надан адаммен дос болу ешқашан жақсылыққа апармайды, жолыңды оңғармайды, мінез-құлықты бұзады. Ал дұрыс дос таңдай білу жөнінде ислам ғалымдары мынадай ақыл кеңес айтады: 1. Досың ақылды болсын. 2. Досың адал әрі аңғарымды болсын. 3. Досың көркем мінезді болсын. 4. Досың ақпейіл әрі насихат беруші болсын. 5. Досың сырыңды және кемшілігіңді жасырушы болсын. (http://kazbilim-edu.kz/main/print)

Ойтүрткі

1. Дос таңдай білесіңдер ме? Оған қандай талаптар қоясыңдар?

2. Досың барлық жағынан керемет болмаса, оны сол күйінде қабылдап, кемшіліктерін жоюға көмектесе аласыңдар ма?

3. Дос көңілі нәзік жіп тәрізді, досыңды ренжітпестен, кемшілігін қалай айтар едіңдер?

70

Әдеби тіл нормалары

2. Төмендегі сөйлемдердің мазмұны негізінде құрамына шылау және еліктеу сөздерді қатыстырып қысқаша мәтін құрастырыңдар.

Достар ешқашан бір-бірін сатпауы тиіс. Достар материалдық құндылықтардан гөрі, рухани құндылықтарды жоғары бағалауы қажет. Достар бір-бірінің лайықты істерін көре біліп, бағалай білуі керек. Достар бір-бірінің кемшілігін көріп, түзетуге кеңес беріп, көмектесуі қажет. Достар бір-біріне жасаған жақсылығы үшін, қайырым күтпеу қажет. Достар көп жағдайда адалдығын сөзбен емес, ісімен дәлелдеу қажеттігін ұмытпауы тиіс.

Ізденімдік тапсырма 3. Ғаламтор, энциклопедия, газет-журнал, оқулықтардан достықтың түрлеріне қатысты мақал-мәтелдерді, қанатты сөздерді табыңдар. Олар қай халықтың мақал-мәтелі екенін, қанатты сөздердің авторы кім екенін көрсетіңдер.

Жазылым 4. Досқа тән қасиеттердің артықшылығы мен кемшілігі туралы өз ойларың мен идеяларыңды 2 минут ішінде жазып, «Жазбаша дөңгелек үстел» (Раундробин) тәсілі бойынша бір-біріңнің ойларыңды әрі қарай жалғастырып жазыңдар.

Тыңдалым және айтылым (15)

5. Мәтінді тыңдап, өз достарың туралы айтыңдар.

Үй тапсырмасы

6. Достық туралы мақал-мәтелдерді қатыстырып, сабақта қарастырған мәселеге байланысты достарыңа хат жазыңдар.

Сабақтың соңы

3-5минут

3-5минут

§30.Достаңдайбілу

Оқылым

1.Мәтіндердіоқып,ондаберілгенмәліметтердікластерәдісіментүсіндіріңдер.

І

Ертезамандаәлемхалықтарыадамдарыныңбір-біріменәдейілепдосболуыүшін,достыққаалуантүрліталаптарқойып,келісімшарттаройлаптапқан.Мысалы,Аустралияаборигендеріөздеріненүшмәртебірзаттысатыпалғанадамдығанадоссанап,сыйласадыекен.Сақтар,яғни,біздіңата-бабаларымыздосболуүшін,саусақтарынанқылышпенқаншығарып,бірыдысқабіріктіріп,антберген.Бұндайрәсімненсоңдостықтыешкімде,ешнәрседеайыраалмайдыдепсенген.Үндістердеәйелменеркекбір-бірімендосболааладыекен.Достықшартындүйімжұрттыңалдындаүшретқайталап,антқабылдаған.Жынысынамәнберілмеген.Егердедосболуантынанкейін,солжігітпенәйелотбасынқұрса,ел «қанараласты»депқарсылықбілдірген.Кавказдықтардадосболудыңмынадайүшшартыболғанекен:үлкендердіңалдындаантқабылдауы;біразжылданкейіндостықтарыберікболуыүшіналтынжүзіксалынғаныдысқасүтқұйыпішуі;тағыбірержылданкейінсаусақтанқаншығарып,араластырған.Кейінненбаскиімдеріндеалмастырыпкиетінболған.

ІІ

Достықсезімніңнәзікжіптәріздіүзіліпкетпеуіүшін,айналаңдағыдостарыңдыжөніментаңдайбіл.ИмамЖафар-Садықмынадайбесадамдыдоскөругеболмайтынынайтыпкеткен:

1)өтірікшімендосболма,оныңәрбірісінеәрдайымсақбол,себебісенікүтпегенжердеалдауымүмкін.

2)ақымақпендостаспа,сағанжақсылықжасағысыкелседе,мәселеніңбайыбынабармастан,жамандықжасапқоюымүмкін.

3)сараңмендосболма,сынсағаттадүниеүшінсенітастапкетуімүмкін.

4)қорқақпендостаспа,басыңаалмағайыпкүнтуса,тайсақтапқашыпкетуімүмкін.

5)пасықпендостасушыболма,олболмашынәрсегебола,сеніжарғаитеруімүмкін.

Ата-бабаларымыздосыңныңақылдыболуынқалап: «Ақылдыдұшпаннанқорықпа,ақымақдостанқорық», «Досыңөзіңненжақсырақболсын»деген.

Наданадаммендосболуешқашанжақсылыққаапармайды,жолыңдыоңғармайды,мінез-құлықтыбұзады.Алдұрысдостаңдайбілужөніндеисламғалымдарымынадайақылкеңесайтады:

1.Досыңақылдыболсын.

2.Досыңадаләріаңғарымдыболсын.

3. Досың көркем мінезді болсын.

4. Досың ақпейіл әрі насихат беруші болсын.

5. Досың сырыңды және кемшілігіңді жасырушы болсын.

(http://kazbilim-edu.kz/main/print)

Ойтүрткі

1. Дос таңдай білесіңдер ме? Оған қандай талаптар қоясыңдар?

2. Досың барлық жағынан керемет болмаса, оны сол күйінде қабылдап, кемшіліктерін жоюға көмектесе аласыңдар ма?

3. Дос көңілі нәзік жіп тәрізді, досыңды ренжітпестен, кемшілігін қалай айтар едіңдер?

70

Әдеби тіл нормалары

2. Төмендегі сөйлемдердің мазмұны негізінде құрамына шылау және еліктеу сөздерді қатыстырып қысқаша мәтін құрастырыңдар.

Достар ешқашан бір-бірін сатпауы тиіс. Достар материалдық құндылықтардан гөрі, рухани құндылықтарды жоғары бағалауы қажет. Достар бір-бірінің лайықты істерін көре біліп, бағалай білуі керек. Достар бір-бірінің кемшілігін көріп, түзетуге кеңес беріп, көмектесуі қажет. Достар бір-біріне жасаған жақсылығы үшін, қайырым күтпеу қажет. Достар көп жағдайда адалдығын сөзбен емес, ісімен дәлелдеу қажеттігін ұмытпауы тиіс.

Ізденімдік тапсырма

3. Ғаламтор, энциклопедия, газет-журнал, оқулықтардан достықтың түрлеріне қатысты мақал-мәтелдерді, қанатты сөздерді табыңдар. Олар қай халықтың мақал-мәтелі екенін, қанатты сөздердің авторы кім екенін көрсетіңдер.

Жазылым

4. Досқа тән қасиеттердің артықшылығы мен кемшілігі туралы өз ойларың мен идеяларыңды 2 минут ішінде жазып, «Жазбаша дөңгелек үстел» (Раундробин) тәсілі бойынша бір-біріңнің ойларыңды әрі қарай жалғастырып жазыңдар.

Тыңдалым және айтылым (15)

5. Мәтінді тыңдап, өз достарың туралы айтыңдар.

Үй тапсырмасы

6. Достық туралы мақал-мәтелдерді қатыстырып, сабақта қарастырған мәселеге байланысты достарыңа хат жазыңдар.

интербелсенді тақта

кеспе қағаздар

Сауалнама парақшасы