Кылаас таһынан үлэҕэ оҕону сахалыы тыыҥҥа иитии

Антипина Сарра Валентиновна, учитель якутского языка и литературы.

МБОУ «Красноручейская основная общеобразовательная школа»

с. Кысыл Юрюйя, Хангаласский район Республики Саха (Якутия)

Кылаас таһынан үлэҕэ оҕону сахалыы тыыҥҥа иитии

Кэккэ сылларга оҕону иитиигэ төрөөбүт тылга, үгэстэргэ болҕомто суоҕуттан, саха норуота нация быhыытынан эстэр кутталлаах омуктар ахсааннарыгар киирэ сыспыта. Билигин саха норуота тылын-өһүн, субкультуратын үрдүк таһымҥа таһаарар.

«Төлкөҕүн төрүөх ыччаккыттан ыйыт, кэскилгин кэнчээри оҕоҕуттан көрүн» диэн норуот муудараhа мээнэҕэ этиллибэт. Үтүөнү-кэрэни өйдүүр, үйэлээҕи-кэскиллээҕи айар, үчүгэй сиэрдээх-майгылаах, сөптөөх толкуйдаах, ылыннарыылаах тыллаах-өстөөх эрэ киhи билиҥҥи олох проблемаларын этэҥҥэ туоруон сөп.

Ийэ тыла, төрүт культурата оҕоҕо айылҕа араас кистэлэҥин, дьон-сэргэ сиэрин-майгытын, уопсастыба олоҕун-силигин ордук толору быhаарар, норуот итэҕэлигэр ордук күүскэ сыhыарар.

Национальнай оскуола концепциятыгар сурулла сылдьар: «Ханнык баҕарар тыл уонна культура тыыннаах хаалар, салгыы сайдар кэскилэ, омук сир сирэйиттэн симэлийбэт суос-соҕотох мэктиэтэ – оҕону кыратыттан ыла, онтон оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии, үөрэтии буолар». Онон, оскуолаҕа оҕо бэйэтин омугун тылын, культуратын билэригэр олук ууруохтаахпыт, усулуобуйа тэрийиэхтээхпит.

Учуутал үөрэтэр предметигэр уруогунан эрэ муҥурданара тутах. Онон кылаас таhынан үлэ араас көрүҥүн былааннаахтык ыытара үлэтин ис хоhоонун байытар, сайыннарар, оҕо билиитин, интэриэhин үрдэтэр, кэҥэтэр, төрөөбүт тылга, дойдуга тапталы иитэр. Учуутал, төрөппүт, үөрэнээччи хардарыта сибээстэрин, үтүө сыhыаннарын олохтуурга көмөлөһөр.

Оскуолаҕа оҕо араас предмеккэ үөрэнэн билии ылар. Ону таhынан кылаас таhынан үлэҕэ – элективнай курска, куруhуокка эбии дьарыктанан саҥа үөрүйэҕи ылынар. Үөрэнээччи оскуола стендэтин ааҕан, музейга сылдьан эмиэ элбэх информация ылар. Интэриэhиргээбит тематын чинчийэн, дакылаат суруйан, араас научнай – практическай ааҕыыларга кыттар.

Оҕону сахалыы тыыҥҥа иитии икки хайысханан барар: теоретическай уонна практическай үөрэтии.

I. Теоретическай чааhа

Оскуолаҕаүөрэнэр предметтэр нөҥүө саха буоларын билинэр, билии ылар. Холобур, оҕо саха тыла, литература, төрүт культура, төрөөбүт кыраайым историята предмети үөрэтэн саха омуга буоларын билинэр, информация ылар.

Элективнай курска, куруhуокка дьарыктанар. Биhиги оскуолабытыгар «Уран тыл», «Тыл оhуора», «Уол оҕону аахтарыы», «Проектнай үлэ» элективнай курстар, «Үрүйэчээн» юнкорпост куруhуоктара үлэлииллэр. Оҕо манна дьарыктанан билиитин кэҥэтэр, дьоҕурун, талаанын арыйар.

Оскуола кыраайы үөрэтэр музейыгар сылдьар.

Оскуолабыт кыраайы үөрэтэр музейын салаата: нэhилиэк историята; оскуола историята; А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара; былыргы олоххо-дьаhахха туттуллубут маллар; оскуоланы бүтэрбит оҕолор тустарынан матырыйааллар; сэдэх булумньулар. Оҕо музейга сылдьан билэр-көрөр баҕата уhуктар.

Оскуола кыраайы үөрэтэр темалаах стендэлэрин көрөр-истэр.

Оскуоланы бүтэрбит оҕолор; урукку комсомолецтар туhунан матырыйаал; Хаҥалас сирэ-уота; С.А.Егоров – саха бастакы профессиональнай скульптора; саха тылын кабинетын матырыйаалларын о.д.а. көрөн билиитин хаҥатар.

Төрөөбүт дойдутун историятын, дьонун-сэргэтин, саха омугун туhунан чинчийэр, ырытар.

Төрөөбүт дойдуну үөрэтии үтүө ааттаах өбүгэ дьону үөрэтииттэн саҕаланар диэн санаанан салайтаран, нэhилиэкпит ааспыт историятын үөрэтэбит, чулуу дьонун туhунан матырыйааллары хомуйабыт, нэhилиэк ырыаhыттарын, олоҥхоhуттарын, дойду, күөл топонимын дьонтон ыйыталаhан билэбит, ол түмүгүнэн дакылааттары суруйабыт.

Кыраайы үөрэтэр темалаах дакылааттар:

«Кыhыл Үрүйэ гидронимнара».

«Кыhыл Үрүйэ топонимиката».

«Кыһыл Үрүйэ топонимын ураты бэлиэтэ».

«Булуус – туристическай база».

«Булууска экологическай туризм сайдыыта».

«Булуус – уникальнай күөл».

«С.А.Егоров – саха бастакы профессиональнай скульптора».

«С.А.Егоров сэрии тематыгар анаабыт үлэтин суолтата».

«С.А.Егоров сахалыы тыыннаах үлэлэрэ».

Түмүктүүр тэрээhин – ыам ыйыгар буолар. Сыл аайы биhиги оскуолабытыгар «Оскуола иhинэн ааҕыылар» буолаллар. Онно оҕолор бары кыттан, темаларын булуналлар. Оҕолор салгыы чинчийэн-ырытан бараннар, араас таhымнаах ааҕыыларга, научнай конференцияларга кытталлар. Ону тэҥэ биhиги биир дойдулаахпыт, саха бастакы профессиональнай скульптора С.А.Егоров кэриэhигэр 1 сыл көтө-көтө «Егоровскай ааҕыылар» үрдүк таhымҥа ыытыллаллар.

II. Практическай чааhа

1). Оскуолаҕа буолар тэрээhиннэргэ оҕо сахалыы ыллыыр, үҥкүүлүүр, хоhоон ааҕар, сценкалары көрдөрөр. Сценаҕа холкутук туттарга үөрэнэр. Оҕо айар дьоҕурун сайыннарар, талаанын арыйар.

2) Оҕо фольклор куруhуогар үлэтэ.

Мин фольклор куруhуогун салайабын. Манна оҕолор хомуска оонньуу үөрэнэллэр, норуот ырыатын, оhуокайын туhунан билсэллэр. Ону толорорго үөрэнэллэр. Оҕолор куруhуокка ылбыт сатабылларын, төрүт культура уруогар ылбыт билиилэрин кэҥэтэн, хас чиэппэр аайы сахалыы тэрээhиҥҥэ кытталлар.

3) Чиэппэр аайы сахалыы тэрээhиннэргэ кыттар. Сахалыы тэрээhини оскуолабытыгар үhүс сылын иилээн-саҕалаан ыытабын. Бу тэрээhиҥҥэ оҕолор, учууталлар, төрөппүттэр сахалыы таҥастаах буолабыт. Тэрээhин анал тематынан кылаастарынан сахалыы үҥкүү, ырыа, сценка, фольклорнай нүөмэрдэр бэлэмнэнэллэр. Ол кэнниттэн хас биирдии тэрээhин оhуокайынан түмүктэнэр.

Сахалыы тэрээhини темаларынан наардаан ыытабын:

Хомуhуннаах саха хомуhа

Оhуокай

Саха аhа – доруобуйа тутула

Төрөөбүт дойдум – мин кэскилим

Саха – айылҕаттан ырыаhыт. Норуот ырыата

Саха үҥкүүтүн күнэ

Хаар – саха киhитин дууhата

Төрөөбүт тылым – мин кэскилим

Олоҥхо – саха норуотун киэн туттуута.

Ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа

Байанай ыйа

Таҥха ыйа

4) Түмүктүүр тэрээhин - оскуола ыhыаҕар саха төрүт үгэhин көрдөрөр.

Оскуолабытыгар сыл көтө-көтө оҕо ыhыаҕа буолааччы. Оҕо бэйэтин омук быhыытынан билиниитэ, сайдыыта ыhыах бырааhынньыгын нөҥүө барар. Ол курдук, ыhыах – саха норуотун ытык, дириҥ силистээх-мутуктаах, улахан суолталаах национальнай бырааhынньыга. Ыhыах – бу үрдүкү айыыларга уонна сир-дойду иччилэригэр үҥүү, сүгүрүйүү, көрдөhүү буолар. Сахалар кыстыкпытын этэҥҥэ туораатыбыт диэн от-мас көҕөрөн, айылҕабыт уhуктубутун кэннэ айыыларга анаан, «саҥа дьылбыт» диэн ааттаан үөрэн-көтөн ыhыах сиэрин-туомун толоробут. Ыhыахха уhун кыhын кэнниттэн саха киhитэ сайыны көрсөр, үрдүк айыылартан, Үрүҥ Аар Тойонтон, күүс-сэниэ ылар алгыhын толорор.

Ыhыаҕы үрдүк таhымҥа ыытарга оскуолаҕа оҕолору кытта сылы быhа тиhиктээх үлэ барар. Ол курдук, үлэ балаҕан ыйтан, үөрэх саҕалныытыттан саҕаланар.

Түмүк

- теорияны уонна практиканы дьүөрэлээн үөрэтии оҕону сайыннарыыга быдан табыгастаах.

- оҕо теорияны билэн, практикаҕа үөрүйэҕин туттара быдан судургу.

- оскуолаҕа ыытыллар тэрээһиннэр оҕону саха омук быһыытынан иитэргэ олук уураллар.

- оҕо инники олоҕор бу ыытыллар үлэлэр улахан туһалаах буолуохтара.

Төрөөбүт тылбытын, культурабытын таптаан, харыстаан, сайыннаран истэхпитинэ, чахчы үрдүк культуралаах, чөл туруктаах, мындыр өйдөөх, бары өттүнэн киэҥ сайдыылаах туспа омук быhыытынан биллэн-көстөн иhиэхпит.

Сахабыт тылын, культуратын бараммат барҕа баайа, айар тылын алыба саха оҕотун дууhатын байытар, кэрэни кэрэхсиир, өйүн сытыылыыр, сымнаҕас аhыныгас санаалыыр, уус-ураннык кэпсиир, суруйар уонна айар дьоҕурун сайыннарар. Cахалыы тыыҥҥа иитиллибит оҕо оскуолаҕа чэпчэкитик үөрэнэр, оҕолору кытта тапсар, бодоруhар, бэйэтин наадатын быhаарсар. Бу барыта оҕо бэйэтин «Мин - киhибин» диэн сананарыгар кыах биэрэр, бэйэтигэр эрэли үөскэтэр. Наука да этэринэн, төрөөбүт тылын баhылаабыт эрэ киhи инники өттүгэр сайдар кэскиллээх.

Туhаныллыбыт литература:

Оконешникова А.П. Норуот уйулҕата – иитэр үлэ тирэҕэ. Дьокуускай; 1996 сыл.

Петрова Т.И. Саха тыла – ийэ тыл. Национальнай оскуоланы ойуур Фонда. «Ийэ тыл» общественнай түмсүү. Дьокуускай; 1999 сыл.

Саха Республикатыгар национальнай оскуоланы саҥардан сайыннарыы концепциятын 10 сыла (1991 - 2001). Концепция: суола уонна суолтата. Национальнай оскуоланы өйүүр Фонда. Дьокуускай; 2001 сыл.

Төрөөбүт тыл уонна литература. № 1 (21) 2011 с. тохсунньу – кулун тутар. Саха тылын уонна литературатын учууталыгар аналлаах сылга түөртэ тахсар научнай-методическай сурунаал.

Төрөөбүт тыл уонна литература. № 2 (22) 2011 с. муус устар – бэс ыйа. Саха тылын уонна литературатын учууталыгар аналлаах сылга түөртэ тахсар научнай-методическай сурунаал.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/305261-kylaas-taynan-ljeje-oonu-sahalyy-tyya-i