Фыдыбæстæ, дæуæй мæнæн зынаргъдæр, адджындæр нæ уыдис æмæ нæй

Темæ: «Фыдыбæстæ, дæуæй мæнæн зынаргъдæр, адджындæр нæ уыдис æмæ нæй».

Æз зæххыл фæзылдтæн алкæм,

Алы дард бæстыл фæдæн,-

Ир цы рухс дзæнæт у, ахæм

Нæй æгас бæсты цæрæн. ( Плиты Г.)

Ахуыргæнæджы

Абон махмæ ис стыр бæрæгбон. Дзурдзыстæм сæрыстыр æмæ буц кæмæй стæм, æрцæуæг адæмы дисы чи бафтауы йæ рæсугъддзинадæй, аргъауы бæстæ кæй хонынц, уыцы Ирыстоныл, нæ Фыдыбæстæйыл.

Ирыстон хъуыстгонд у йæ бæрзонд хæхтæй, йæ урсдзыкку æхсæрдзæнтæй, йæ дидинæфтыд быдыртæй, йæ сыгъдæг суадæттæй. Уæлдай кад скодтой Ирыстонæн йæ фæзминаг хъæбултæ. Ацы бæрæгбонæй мах ссардзыстæм Плиты Грисы, Токаты Алиханы, Цæрукъаты Алыксандры нæмттæ.

1-амонæг

Цы удвидар басгуыхт нæ дзырды фарн, уастæн!-

Мæ уарзт мын, мæ маст мын æнусты фæхаста.

Фыстой йæ сæрмæттæ, уæд скифтæ сæ фæттæй,

Сæ бæхты цæфхæдтæн сæ цъæхснаг цæхæртæй.

Йæ дардыл хæтæнтæ –Дон, Днепры гуылфæнтæ,

Йæ фарны кæлæнтæ –Донбеттырты сæнттæ. (Хъодзаты Æ.)

2 – амонæг.

Æвæрдтой йыл цъутта æрцæуæг хæддзутæ.

Цыфыддæр фыдгултæ: агуыр уа фыдгунтæ.

Рæхуыстой йæ арцæй, фæлвæрдтой йæ артæй.

Æхстой йæ мæнгардæй гадзрахаты фатæй.

Æппæрстой йæ хъоргъы – куыд баззайа рохы.

Йæ цот æй фыдохы ныууагътой – иу рохы.

Нæ басаст ирон дзырд – куырыхонæй номдзыд. ( Хъодзаты Æ.)

Сценæйыл фæзыны мадæлон æвзаджы ивгъуыд.

О, цæй дард æмæ зын фæндæгтыл фæцыдтæн… Цæй фæллад дæн.. фæлæ цы сты рыст æмæ фæллад, нæ адæмæн цы стыр хæзна бахъахъхъæдтон, уый раз! – Мадæлон æвзаг! Ирон æвзаг.

Мадæлон æвзаджы абон.

Мæй сабыр фæтулы æврæгъты хъæбысы,

Цæмæн у, цымæ æнкъард?

Кæд уый дæр мæ хуызæн йæ ивгъуыд фæмысы.

Фæлæ у йæ ивгъуыд дард..

Мадæлон æвзаджы ивгъуыд

Цæй æнкъард зарæг кæныс, мæ хо?

Мадæлон æвзаджы абон.

Хъæлдзæг зарæг мæ зæрдæ нæ агуры. Æз абоны мадæлон æвзаг дæн, æмæ мæ уавæр куыд у, мæ зарæг дæр афтæ нывæндын.

Мадæлон æвзаджы ивгъуыд.

Уæдæ æз дæ хистæр хо дæн, дæ ивгъуыд. Æз цы зындзинæдтæ бавзæрстон, уыдон дын хуыцау дæ цæсты кæронæй дæр макуы фенын кæнæд, фæлæ мæ ныфс никуы асаст… Ме ххуыс дæ кæд хъæуы, уæд табуафси.

Мадæлон æвзаджы абон.

Æцæгæй зæгъыс? Цы хсызгон мын у! Куыд рагæй бæллыдтæн дæуимæ фембæлынмæ! Цæмæй мæ ныфс бауадзай æмæ нæ абоны фæлтæрæн бамбарын кæнон:

У иу æвзаг дæр а дунейыл фаг,

Фæлæ нæ ивынц мады риу æндæры!... (Хаджеты Т)

Мадæлон æвзаджы ивгъуыд.

Уæдæ мæ фæдыл цу! Æрмæст дæ сæрыл бæрзонддæр схæц! Дæ базыртæ фæйнæрдæм аиваз. Æз дын бæллыц, зæрдæйы фæндон æмæ æцæгдзинад фенын кæнон æмæ уал уыдоны ныфсæй цæрæм, тох кæнæм! (фæцæуынц æмæ уынынц)

Сценкæ: Мад æмæ йæ гыццыл лæпу.

Мад. Мæ къонайыл,нæма бафынæй дæ?

Лæппу. Нана, хуыссæг мæм æввахс нæ цæуы, цалынмæ та мын Алолайы зарæг нæ акæнай, уæдмæ.

Мад. Худинаг, ныр стыр лæг дæ!

Лæппу. Нана, æмæ нæ куы ничи уыны?

Мад.(зары « Алолайы зарæг»)

Мадæлон æвзаджы ивгъуыд.

Уыныс, ирон мад йæ сабийæн иронау зары. Цин кæн æмæ зар, уæдæ дарддæр цом.

Сценкæ: Зæронд лæг æмæ сабитæ.

(Дада бады, хъисын фæндыр йæ къухты, йæ алыварс сабитæ бадынц.)

Сабитæ. Дада, ацæгъд та ма нын.

(Дада цæгъды хъисын фæндырæй)

Дада. Ныр та ма мын, мæ хуртæ, сымах радзурут , куыд бахъахъхъæдтат ирон æвзаг, уый тыххæй.

Сабитæ: Мах дын нæ уарзон Ирыстон æмæ куырыхон хистæрты тыххæй радзурдзыстæм.

Алы адæмтæн дæр се хсæн ис курдиатджын, цытджын, номдзыд, разагъды лæгтæ, кæцытæмæвæццæгæн, хæццæ кæны Хуыцауы комытæф. Уыдон æгæрон уарзтæй уарзынц сæ ныййарæг зæхх, сæ мадæлонæвзаг, сææмтуг адæмыæмæ стыр аргъ кæнынц иннæ адæмыхæттытæн дæр. Уыцы хъуыддагæй Хуыцауæй арфæгонд фесты ирон адæм.

2013 азы Ирыстон бæрæг кæны ахæм цытджын адæмы юбилей.

Плиты Грис – 100 азы; Токаты Алихан – 120 азы; Цæрукъаты Алыксандр – 95 азы.

Уыдон сты нæ адæмы сагъæсты дзæнгæрджытæ. Ирон адæмы цардмæ,ирон адæмы фарнмæ, ирон адæмы бæллиццаг фидæнмæ уыдон бахастой стыр æвæрæнтæ, стыр хуынтæ. Уыдон сты Къостайы æцæг фæдонтæ, райгуырæн зæххмæ уарзондзинады æвдисæнтæ, адæймаджы удварны æмæ аивадон курдиаты бæрзондыл хæцджытæ,нæ адæмы хæрзгæнджытæ, рухстауджытæ, зынгзæрдæ ирон фысджытæ.

1 – амонæг Плиты Грис.

Плиты Грисы чи нæ зыдта, ахæм нæй. Иутæ йæ зыдтой курдиаджын поэтæй, иннæтæ – куырыхон драматургæй, æртыккæгтæ – дæсны тæлмацгæнæгæй. Се'ппæтæн дæр уыди хион. Уарзон адæймаг, алкæй зæрдæмæ дæр фæндаг ссардта.

2- амонæг

Æрыгон нæу, нæма дæр у зæронд

Ирон инæлар, йе'стъолы цур бады,

Йæ разы та – бæхы сæфтæгæй конд

Хуымæтæджы æртхутæгдон цæфхадыл. (Æртхутæгдон)

1 –амонæг

Грис æрмæст «Авд цухъхъайы куы ныффыстаид, уæддæр ирон адæмы зæрдæты баззадаид ирон поэзийы зæрингуырдæй.

2 – амонæг

Арф Куырттаты комы дуарыл

Саргъæй хъæугæрон æрхиз,-

Къулыл иу ныллæг хæдзары

Ауыгъд авд цухъхъайы ис. (Авд цухъхъайы)

1 – амонæг

Царддæттæг уæлмонц поэзии. Цас тых, цас хъару йæм ис, æвæдза!Куыд бирæ хæрзты бацæуы адæймагæн, куыд ын саив кæны йе'рвылбоны æгъуыз цард.

2 –амонæг

Грис у ирон поэзийы инæлар. Ирон адæмæй тæккæ бæрзонддæр рындзмæ чи схызти, уыдоны фарсмæ лæууы сæрыстырæй. Уый сарæзта стыр поэзийы гæнах.

1 – амонæг

Зæххыл рæсугъд цæрынæн фидар

Дыууæ стыр ныфсы ис лæгæн:

Фыдыбæстæ æмæ сæрибар,-

Циу цард æнæ сымах ? – Ингæн…

2 – амонæг

Адæймаг æм хъусынæй не фсæды, афтæ æгæрон æмæ арф сты йæ зонындзинæдтæ, афтæ рæсугъд æмæ нывæфтыд у йæ ныхас,- зæрдæ йæ æлутонæн нуазы. Грисæн йæ цард у сгуыхт , егъау бавæрæн скодтæ литературæмæ…

1 –амонæг

Фыдыбæстæйы сæрвæлтау хæсты кæрæй-кæронмæ фæцис, бирæ хæрзиуджытæ йын радтой. Фæлæ хæстон сабыр царды дæр баззад тохгæнæгæй, уымæн æмæ поэтæн удæнцой цард никуы вæййы.

Токаты Алихан

Мæнмæ цыкурайы фæрдыг ныр ис.

Æдзух вæййы мæнмæ æппæт, цы курон.

Уый нæу зæххон, уæларвонтæй у – хурон,

Дзæбæх кæны фыдниз, уый зоны рисс.

Токаты Алихан ацы уац куы ныффыста, уæд ыл 25 азы дæр æххæст нæма

цыди.Фæлæ цыма фондзыссæдзаздзыд куырыхон лæг уыд, уыйау ахадыдта

йæ ныхас. Афтæ ахады абон дæр.

Алихан уыди æвæджиау стыр курдиаты хицау, йæ адæмы иузæрдион хъæбул, æхсарджын революционер. 25 аздзыдæй йæ цард нывондæн æрхаста сæрибары сæрвæлтау, адæмы амондæн. Уый уыди 1920азы.

Токаты Алихан райгуырд 1895азы Хохы Дæргъæвсы мæгуыр зæхкусæджы хæдзары. Ахуыр кодта хъæуы скъолайы, Бакуйы денджызон училищейы, Бетъырбухы Нывгæнджыты Академи. Уым райдыдта революцион куыст. Ирыстонмæ куы рбаздæхт, уæд зæрдагæй архайын райдыдта революцион змæлды.

Поэты фæндыд сæрибарæй улæфын. Йæ хъарутæ иууылдæр сфæлдыстадон куыстæн снывонд кæнын. Фæлæ йын уымæн фадат нæ уыди: йæ алыварс адæм хъизæмар кодтой, стонг æмæ бæгънæгæй сæфтмæ цыдысты.Алихан йæ хуыздæр уацмысты æвдыста хæххон адæмы уæззау царды нывтæ,тох кодта уыдоны сæрибарыл.

Цæрукъаты Алыксандр

Ирыстоны адæмон поэт Цæрукъаты Алыксандрæн у йæ нæуæдз фондз азы

юбилей. Джыккайты Шамил дзы афтæ зæгъы: «Алы стъалыйæн дæр ис йæхи

фæндаг. И сын дунейы сконды йæхи нысан.Ис ын йæхи бынат космосон

гормонийы. Афтæ у йæ хъысмæт æмæ йæ нывы конд æцæг поэтæн дæр.

Цæвиттойнаг у Цæрукъаты Алыксандры хъысмæт . Поэт цыд йе стыр нысан-

мæ æфцæгмæ цæуæгау – уæзбынæй, йæ алыварсмæ лæмбынæг кæсгæйæ,

хъуыдытæ кæнгæйæ. Цас уæлдæр цыд, уыйас кодта куырыхондæр, йæ

миддуне та фæскъæвда арвау ирдæй-ирддæр».

Дзæвгар чингуытæ рацыд Цæрукъаты Алыксандрæн. Уыдонæн сæ фылдæр сты налхъуыт-налмасы къæрттытау: «Арвæрдын», «Лирикæ»,

«Фыдæй фыртмæ», «Зæрдæйы фæндæгтæ», «Сагъæс».

Райгуырæн бæстæ… Йæ ном мыггагмæ æрдхæрæнæн баззайæд, дæу æппæты фыццаг мады номимæ чи абарста, дæу мады номы бæрзæндмæ чи систа!

Фыды уæзæг… Æнусты арфæйаг, æнусты хъæбулы фидар æнцой, не скаст, нæ сомыгæнæн! Дæ дон, дæ хус къæбæр дæр уæлдай ад кæнынц. Дæ хур иннæ хуртæй хъармдæр тавы. Дæ уæлдæф дæр сыгъдæгдæр у. Нæ хистæртæы зарæг дæр дзы рæсугъддæрæй хъуысы.

Фыды къона – фыды уæзæг… Дæуыл фæдзæхсæм нæхи, нæ райгуырдæй нæ базæрондмæ. Дæ рухс, дæ уарзондзинад нæ сайынц сæхимæ кæддæриддæр. Нæ дард балцы дæр дæуыл у нæ тыхст, нæ сагъæс. Цал ранæй дыл сæмбæлынц, цал ранæй фехъусыс дæ хъæбулты зæрдæбын ныхæстæ:

- Мæ цин, мæ хъыг, мæ сагъæстæ…

Дæуыл сты, фыды уæзæг…

Адæмы хъысмæт баст у æвзаджы хъысмæтимæ. «Адæмы æвзаг куы фесæфа, уæд адæм дæр нал уыдзысты,»- фыста Константин Ушинский.

Æрмæст ирон æвзагыл ис арф бамбарæн Иры хæхты урс ферттывд, æнусон Терчы зарæг, ирон фæндыры зæл, хæххон рæсугъд зæрдæ, къахфындзтыл сираг сагсур лæппуйы фæнд, ирон авдæны хуыссæг сабийы фын, дыргъбæлæсты сыфтæрты сыбар-сыбур, ног хуымгонд быдыры цин.

Адæймаг сабийы бонтæй фæстæмæ цы взагыл фæдзуры, уый фæхоны мадæлон. Уымæн æмæ йæ райсы йæ мады æхсыримæ, йæ мады фæлмæн ныхасимæ.

Æвзаг æрмæст ныхас кæныны фæрæз нæу, уый у адæмы цард, йæ диссаджы сфæлдыст, уым сты йæ тых æмæ йæ удыхъæд, йæ дунеæнкъарынад. Æнæ уыдон та нæй поэзии, философи, культурæ. Ис ахæм куырыхон ныхæстæ – «Адæм æмæ æвзæгтæ сты царды бæласæн йæ уидæгтæ æмæ йæ зæнг.

Ирон аивады æнæмæлгæ артдзæст у ирон театр, йæ райгуырдæй абонмæ зынаргъ у Иры дзыллæтæн. Алы ирон лæгæн дæр уарзон у æмæ йæ алчи дæр уарзы йæхирдыгонау. Уарзынц æй сывæллæттæ нæ гыццыл хæдахуыр артистæ дæр. Бакæсæм ма сæм.

Ирон фæндыры æрдхæрæны зæлтæ… Царды æнтъыснæгæй зæрдæйы тæгтæ уыдонмæ райхæлынц. Диссаг сты: уæнгрог, сæрыстыр æмæ уæлмонц кæнынц адæймаджы.

Фæлтæрæй-фæлтæрмæ æлутон мырты фæхастой хæдахуыр музыканттæ æмæ нæм æрхæццæ кодтой ирон музыкæйы зæлты уæздандзинад, фидауц, адæмы зæрдæйы æмбæхст монцтæ.

Дзурынц, зæгъæ, дам раздæр зæххыл хæхтæ нæ уыд. Сæ бынæтты уыд æнæкæрон цъæх быдыр.

Иубон нæ рагфыдæлтæ хъазæн фæзмæ рацыдысты. Топпæй, кардæй æмæ зондæй сæ арæхст фæлвæрдтой. Уыйфæстæ кæрæдзи цæнгтыл æрхæцыдысты æмæ райдыдтой нæртон симд кафын.

Уалынмæ кæцæйдæр æрбабырстой сау знæгтæ. Фæлæ уыдон сæ симд ныууадзын сæ сæрмæ не рхастой. Цæмæй сын фыдгулы бон мацы бауа, уый тыххæй къæдзæхтæ фестадысты. Знæгтæ сыл сæ ных ныссастой.

Ахæм кадджын æмæ бæрзонд æвæрд уыд нæ фыдæлтæм ирон кафт.

Абон уарзон у нæ кæстæр фæлтæрæн дæр.

1 амонæг

Ирон æвзаг! Мæ зынджы хай, мæ арт!

Æрттив. Æхсид æнусбонтæм æдасæй.

Дæ цæрайæ, дæ рухс æмæ дæ тавсæй

Цæрдзынæн æз æмæ хæрдзынæн ард.

2 амонæг.

Æрмæст Елхотмæ дæ кæмæндæр,

Мæнæн та - хуры уазмæ.

Мæ уды азæлы тæмæнтæй

Дæ алы мыр хъуытазау

1 амонæг

Кæмæндæр дæ æрмæст Елхотмæ,

Мæнæн – зæххы кæрæттæм.

Йæ ард хæрæн дæ хуры цотæн.

2 амонæг

Елхоты онг дæ ды кæмæндæр,

Мæнæн та Нарты бæстæм,

Сæрмæтты, аланты хæтæнтæм,

Уæнг арфæйаг сагъæстæ!

1 амонæг

Кæмæндæр дæ æрмæст Елхотмæ,

Мæнæн та дæ Парнасмæ

Мæнæн та - стъалытæн сæ кондмæ

Къостайы дзырды тавсмæ…

2 амонæг

…Кæмæндæр дæ æрмæст къæсæрмæ,

Мæнæн та дæ Хуыцаумæ!

Кæмæндæр дæ айдагъ изæрмæ

Мæнæн – тъымы-тъымамæ!

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/313740-fydybst-duj-mnn-zynargdr-addzhyndr-n