Сценарий урока «Аат тыл дойдутугар айан»

Темата: «Аат тыл дойдутугар айан»

Сыала-соруга:

1 аат тыл саҥа чааһын чиҥэтии

2 оҕолор толкуйдуур дьоҕурдарын сайыннарыы

3 үөрэнээччилэр коллектив быһыытынан сайдыыларын ситиһии

Үтүө күнүнэн! Бүнүҥҥү уруогу мин ыытыаҕым. Мин аатым Хоютанова Ульяна Афанасьевна Чымынаайы нэһилиэгэр саха тылын уонна литературатын учууталабын.

Оҕо, ийэ, эдьиий. Биһиги чугас дьоммут. Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга ким? Диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл туох? Диэн ыйытыыга хоруйдуур.

Ынах, куоска, эһэ. Араас предмети суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай аат дэнэр.

Кинигэ, остуол, трактор.

Ый, сулус, чаҕылҕан.

Олох, санаа, үөрүү

Өлүөнэ, Мирнэй, Дьааҥы. Ити бөлөхтөн биир чопчу предмети ааттыыр тыл анал аат дэнэр.

“Чүөчээски”, “Кэскил”, “Чолбон”.

Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы,айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна ким?, туох? диэн боппуруостарга хоруйдуур.

Аат тал –саҥа чааһа ким? Туох?

Бүгүн биһиги аат тыл дойдутун кэрийэ, күүлэйдии барыахпыт. Ол иннигэр бөлөҕүнэн арахсабыт уонна бөлөхтөр тус-туһунан аат толкуйдуугут, сорудахтарга сөпкө эппиэттээбит хамаандаҕа картачка түҥэтэн иһэбин, оонньуу түмүгэр ханнык хаммаанда элбэх карточкалаах ол хамаанда хотор.

Сып-сырдык сайыҥҥы күн, күп-күөх тыа быыһынан баран истэхпитинэ, сип-сибиэһэй салгын сирэйбитигэр сайа охсор. Сайыҥҥы чыычаахтар ырыалара-тойуктара ыраахха дылы тэлэһийэн иһиллэр. Аа-дьуо хааман иһэммит аат тылбыт алааһын аартыгар бу тиийэн кэллибит. Сибэккинэн симэммит алаас устун хааман, туруорбах балаҕан иннигэр кэллибит.

Аан таһыгар туран дьиэҕэ киириэхпит иннигэр тугу гыныахтаахпытый оҕолоор? (тоҥсуйабыт) маладьыастар, тоҥсуйуохтаахпыт. Ол курдук тоҥсуйбуппутугар балаҕан иһиттэн хоруй иһиллэр.

«Мин киммин, туохпун билэр буоллаххытына биирдэ ааны арыйабын»,- диэн. Чэ эрэ оҕолор ким миэхэ этиэҕэй аат тыл –саҥа чааһа тугу бэлиэтиирин уонна ханнык боппуруостарга эппиэттиирин

Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы,айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна ким?, туох? диэн боппуруостарга хоруйдуур.

Аат тыл үөрбүт ахан уонна дьиэтин аанын биһиги киирэрбитигэр тэлэччи арыйда.Дьиэҕэ киирэн баран дьиэлээх дьону кытта тугу гыныахтаахпытый? (дорооболоһобут). Арай киирбиппит аат тыл оҕонньор, араас сири-дойдуну кэрийэн, саҥа кэлэн балаҕанын иһин хомуна сылдьар эбит уонна биһиэхэ дьиэтин иһин хомуйарыгар көмөлөһүҥ диэбит. (аат тыл оҕонньорго көмөлөһөбүт дуу?)

Бастатан туран сандалы остуолун үрдүгэр аат тыллар ыһылла сыталларыттан паараласпыт аат тыллары, хомуйан таһаарыҥ?

( сир , дойду, кус, хаас , саҥа, иҥэ, күн, дьыл, тыл, өс.)

Аны туран аат тыл оҕонньор аҕыс долбуурдаах, ол долбуурдара түһүктэринэн арахсар эбит. Бу долбуурдарга тыллары сөпкө уурталааҥ диэбит. Санатыһыахха эрэ оҕолор ханнык түһүктэр баалларый? Ханнык боппуруоска хоруйдуулларый?

төрүт ким? Туох? Алмаас

Араарыы кимнэ? Туохта? алмааста

Сыһыарыы кимиэхэ? Туохха? алмааска

Туохтуу кими? Тугу? алмааһы

Таһаарыы кимтэн? Туохтан? алмаастан

Туттуу киминэн? Тугунан? алмааһынан

Холбуу кимниин? Туохтуун? алмаастыын

Тэҥнии кимнээҕэр? Туохтааҕар? алмаастааҕар

Т кыыл мас от орон

А кыылла маста отто оронно

С кыылга маска окко ороҥҥо

Туох кыылы маһы оту орону

Таһ кыылтан мастан оттон оронтон

Тут кыылынан маһынан отунан оронунан

Х кыыллыын мастыын оттуун ороннуун

Тэҥ кыыллааҕар мастааҕар оттоо5ор ороннооҕор

Ат – аттар

Хатыҥ-хатыҥнар

Үйэ –үйэлэр

Бу тыллар туох уратылаахтарый?

Аат тыл биир уонна элбэх ахсааннаах.

Элбэх ахсааҥҥа турар аат тыл предмет элбэҕин бэлиэтиир.

Маны таһынан чааскылара, луоскулара, олоппоһо, саһааннанан турар маһа элбэҕэ сүрдээх эбит, ону сааһылыырга бу тылларга –лар элбэх ахсаан сыһыарыытын туруоран биэрэбит.

1 бөлөх: бөрө -лөр, таба-лар, сулус-тар , биэ-лэр, оҕо-лор, аан-нар, батах-тар.

2 бөлөх; мас-тар, балык-тар, кус-тар, сарай-дар, күн-нэр, иһит-тэр, ынах-тар,

Маладьыастар, ол курдук биһиги предмиэт элбэҕин бэлиэтиирбитигэр биирдиилээн аахпахха, -лар элбэх ахсаан сыһыарыытынан этиэхпитин сөп эбит.

Аны холбуйатын арыйбыппытыгар аат тыллар атын саҥа чаастарын кытары буккуллан хаалбыттар эбит, ону бэриллибит тыллартан булан устуҥ.

1 бөлөх

Мастар, хара , сибэкки, барбатаҕа, кус, биэстэр, табалар, оҕолор, ол онно, биһиги, кэлээри, айылҕа, дорообо, Коля, эһиги.

2 бөлөх;

Тураллар,хатыҥнар, хаардар, чуумпу, маҥан, алтыалар, бу, кинилэр,Сережа, олоппостор, ылаллар, паарталар, турума, сон,уу.

Аат тыл өйдөөх баҕайы оҕолор диэн сөхпүт, махтаммыт уонна биирдиилээн киниэхэ күүлэйдии кэлбит үөрэнээччилэр аат тылларга этиилэри толкуйдаатаххытына ааным аһыллар диэбит.

(Остуол, массыына, ручка, кинигэ, хатыҥ, айылҕа, оҕо, дьиэ, ).

Аат тыл оҕонньор дьиэтин хомуйсубуппутугар улаханнык махтаммыт, үөрбүт-көппүт уонна аат тыллары киниэхэ сирэйинэн араарарбытыгар көрдөспүт.

Предмет кимиэнэ, туох киэнэ буларын көрдөрөр аат тыл тардыылаах аат дэнэр. ол курдук бэриллибит аат тыллары сирэйинэн араарыҥ.

Кус, эһэ, оҕо, күн

Биир 1с кустарым эһэм эмим уолум

2с кустарыҥ эһэҥ эмиҥ уолуҥ

3с кустара эһэтэ эмэ уола

Элбэх 1с кустарбыт эһэбит эмпит уолбут

2с кустаргыт эһэҕит эмкит уолгут

3с кустараэһэлэрээмтэрэуоллара

Чэ уонна аат тыл оҕонньорго махтаныаххайыҥ, биһигини балаҕаныгар ыалдьыттаппытын иһин уонна манан уруокпут түмүктэнэр, көрсүөххэ дылы!

Бэс-Дьарааhын аатынан Чымнаайы орто оскуолата

Уруок хаамыыта

«Аат тыл дойдутугар айан»

Автор: Хоютанова Ульяна Афанасьевна

Чымнаайы

2015-2016г.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/348094-scenarij-uroka-aat-tyl-dojdutugar-ajan