Лексикон, фразеологон æмæ грамматикон синонимтæ

Ирон æвзаджы урок 9 къласы.

(Гом урок)

Темæ: Лексикон, фразеологон æмæ грамматикон синонимтæ.

Ныхасы сæр: Бинонты фарн.

Нысæнттæ: 1.Фæарфдæр кæнын скъоладзауты зонындзинæдтæсинонимты тыххæй;цæмæй сæ тексты æнцонæй зоной ссарын.

2.Синонимон рæнхъыты руаджы фæхъæздыгдæр æмæ фæаивдæр кæнын скъоладзауты ныхас.

3.Мадæлон æвзаджы бындурыл сывæллæты цымыдис кæнын бинонты кад æмæ фарн хъæхъхъæнынмæ.

Урочы хуыз: Ног зонындзинæдтæ базоныны æмæ бафидар кæныны урок.

Куысты хуызтæ: коллективон, индивидуалон.

Техникон мадзæлттæ: медиа проектор, презентаци, бæрæггæнæн сыфтæ

(карточкæтæ).

Урочы цыд

I. Орг. хай.

Ахуыргæнæг:

- Уæ бон хорз, сывæллæттæ æмæ нæм æгас цæут, нæ зынаргъ ахуыргæнджытæ!

- Сбадут. Уæхи урокмæ æрцæттæ кæнут.

Урочы мотиваци:

1 слайд. Арæх ис фехъусæн: «Иу бон дæр æнæ исты базонгæйæ ма арвит».

Рагон ирон æмбисонд та афтæ зæгъы: «Лæг бонæн дзырд куы нæ хъуса, уæд къуырма кæны».Цымæ цæмæн фæзæгъынц афтæ, æмæ цы хъуыды бавæрдтой ацы æмбисонды нæ фыдæлтæ?

1- аг скъоладзау :( Ныв : «Ныхас»)

Бæрæг у, нæ фыдæлтæ стыр аргъ кæй кодтой иудзинад æмæ зонындзинæдтæн. Æмæ куыннæ, кæд æмæ сæ иу цы бынат кодта, сæ уынаффæдон æмæ сæ тæрхондон цы ран. уыдис, уый сæрыстырæй хуыдтой Нарты Ныхас !

2- аг скъоладзау :

Афтæ мæм кæсы, цыма ацы æмбисондæй нæ фыдæлтæ сæ фæдонтæн ныууагътой.иудзинад æмæ зонындзинæдтæм бæллыны код .

Ах.-г: Уæдæ бавдæлæм, бацархайæм æмæ нæ фыдæлты æрвыстæг, нæ фыдæлты фæдзæхст сæххæст кæнæм æмæ зонындззинæдты фæндагыл ацæуæм, ахæцæм!

О-о, дзæгъæлы нæ загътон иумæ ацы æмхуызон дзыртæ: бавдæлæм-бацархайæм; фыдæлты æрвыстæг - фыдæлты фæдзæхст; ацæуæм-ахæцæм. Ацы дзырдтæн сæ нысаниуæг у хæстæг, хицæн кæнынц æрмæстдæрстилистикон ахуырстæй.

Фарст:Куыд хонæм ахæм дзырдтæ? Раст, синонимтæ, æмæ абон нæ ныхас уыдзæн синонимты тыххæй.

II. Хæдзармæ куыст сбæрæг кæнын.

Ах.-г: Ног æрмæгмæ рахизыны размæ нæ зæрдыл æрлæууын кæндзыстæм рацыд æрмæг. Ацы хъуыддаг бахæс кодтон æртæ ахуырдзауæн, уыдон бацæттæ кодтой презентаци. Байхъусæм сæм. Табуафси !

Чызджытæ: « Уæ бон хорз! ( Сæхи амонынц). Мах нæ презентации схуыдтам «Фаттæ æмæ мысантæ», ома фатты хуызы фæрстытæ уадздзыстæм, дзуаппытæй та хъуамæ мысантæм раст бахауæм .

2- 4 слайдтæ. Презентаци «Фаттæ æмæ мысæнттæ»

Ах-г.: Бузныг, чызджытæ! Хъазыны хуызы нын нæ зæрдыл æрлæууын кодтат рацыд æрмæг.

5слайд. Зынæмбарæн дзырдтæ.

Нæ урочы сæмбæлдзыстæм зынæмбарæн дзырдтимæ æмæ сын сæ нысаниуæг равзарæм:

Аудын – мæт кæнын (заботиться)

Бархийæ – фæндонæй

Нывæфтыд–аив, (узорчатый)

Фæлгъауын–равдисын, (пробовать, показывать)

Фæлгъуыз - оттенок

6 слайд. Эпиграф.

Ах-г: Нæ урокæн эпиграфæнрайстам ирон зындгонд фыссæг Хуыгаты Сергейы ныхæстæ: «Не΄ взаг! æмæ йыл цы арф хъуыды нæй рафæлгъауæн æмæ йыл цы удæнкъарæн нæй равдисæн!»

Æцæгæйдæр, нæ мадæлон æвзагыл бирæ æнкъарæнтæ ис равдисæн, æрмæстдæр ыл дзур æмæ дзур! Нæ урочы кæрон та нæ эпиграфмæ раздæхдзыстæм æмæ мын зæгъдзыстут, разы стут фыссæджы хъуыдыимæ .

7 слайд. Кæддæр зындгонд уырыссаг фыссæг К.Паустовский фыста:

«Многие русские слова сами по себе излучают поэзию, подобно тому, как драгоценные камни излучают таинственный блеск ».

Ацы ныхæстæ æнæхъæнæй ахæссæн ис ирон æвзаджы синонимтæм дæр. Синонимты руаджы нæ ныхас кæны аивдæр, ирддæр, бæлвырддæр, æххæстдæр .

( Аивдæр, ирддæр, бæлвырддæр, æххæстдæр - сты синонимтæ)

8слайд.

III. Ног æрмæг.

Ах.- г: Ныффыссут абоны нымæц, къласы куыст æмæ урочы темæ:

«Лексикон, фразеологон æмæ грамматикон синонимтæ».

Нæ абоны урочы:1) фæарфдæр кæндзыстæм нæ зонындзинæдтæ

синонимты тыххæй, цæмæй сæ тексты

æнцонæй ссарын нæ бон уа , нæ ныхасы та

дзы раст пайда кæнæм;

2) базондзыстæм, синонимон рæнхъыты

руаджы куыд аивдæр æмæ ирддæр кæны нæ

ныхас;

3) мадæлон æвзаджы бындурыл сбæрæг

кæндзыстæм, куыд ахсджиаг хъуыддаг у

бинонты кад æмæ фарн бæрзонд кæнын.

Синонимтæ(бердз. – æмхуызон) сты сæ нысаниуджытæ æмхуызон кæнæ хæстæг кæмæн сты , ахæм дзырдтæ.

Чиныгимæ куыст. Байгом кæнут уæ чингуытæ 122 фарсы æмæ сæххæст кæнæм 1-аг фæлтæрæн : хъуыдыйæдты ссарын æмæ рафыссын синонимтæ, бамбарын сын кæнын сæ нысаниуджытæ. (Сбæрæг кæнын скъоладзауты куыст).

Ах-г: Синонимтæ арæх аразынц синонимон рæнхъытæ .Уыцы рæнхъытæ фæбæлвырдæр кæнынц архайд æмæ архайды фæлгъуызтæ. Синонимон рæнхъытæй дзурæджы ныхас фæирддæр æмæ фæтынгдæр вæййы.

1.Хæс: Фенæм,уый афтæ у, æви нæ «цæстуынгæ æрмæгыл».

Фæйнæгмæрацæуынц 4 ахуырдзауы, сæ къухты фыст дзырдтæ нывтимæ: згъорын, уайын, тæхын, лидзын.

Зæгъæм, мад йæ лæппуйы кæдæмдæр æрвиты æмæ йæ тагъд кæны. Куыд хъуамæ фезмæла лæппу, кæцы архайдæй хъуамæ райдайа, цæмæй фæтагъддæр уа? (Кълас æнæхъæнæй аразы раст вариант - (уайын, згъорын, лидзын, тæхын).

9 слайд. Фæйнæгыл:

Ах.-г:Иртасынц лексикон, фразеологон æмæ грамматикон синонимтæ.

10 слайд. Ах –г: Лексикон синонимтæ вæййынц:

11 слайд. . Ах –г: Ис фразеологон синонимтæ дæр :

2.Хæс: Къордтæй куыст (карточкæтимæ):

Скъоладзаутæ дих кæнынц 3 къордыл æмæ карточкæты фыссынц фразеологон синонимтæн антонимтæ:

Фразеологон синонимтæн ныффыссут антонимтæ:

Удæй арт цæгъды-

Мæстæй марын -

Фарс хæцын -

Цинæй мæлы –

Цæст дарын –

Кæрæдзийы ратон-батон кæнынц –

Зæрдæ ныддур –

Зæрдæмæ цæуын –

Амонд хæссы -

Цух нæ уадзы –

Ах.- г:(Бæрæг кæны къордты куыст чи тагъддæр æрхаста раст дæнцæгтæ).

12 слайд . Ах. –г : Лексикон синонимтæй уæлдай ма ис грамматикон

синонимтæ:

1-аг скъоладзау:

Нæ ныхасы сæр у бинонты кад æмæ фарн.

Махæй алчи дæр рацыд бинонтæй, алкæй хæдзары дæр нæ ис йæхи домæнтæ, йæхи æгъдау, йæхи фæтк. Нæ фыдæлтæй нын баззад бинонты кад æмæ фарн цæсты гагуыйау хъахъхъæнын.

2-аг скъоладзау:

Æмæ кæд нырма мах æрыгæттæ стæм æмæ уыйас арф нæма хъуыды кæнæм бинонты кад æмæ фарныл, уæддæр архайæм нæ бинонты кад æмæ фарн бæрзонд кæныныл, æгад митæ кæнын та сæрмæ нæ хæссыныл бацархайдзыстæм..

13 –14 слайдтæ.

Ах.- г: Бакæсут фæйнæгмæ . Фӕйнӕгыл- нывтæ, къамтæ. Схуыдтам сæ «Фæрнджын бинонтæ».

«,Æнгом бинонтæ цард арынц, æнгом цуанонтæ саг марынц»-, афтæ зæгъы ирон æмбисонд. Ныртæккæ бакæндзыстæм иу куысты хуыз -синонимон рæнхъытæ сараздзыстæм æмæ уыдоны руаджы базондзыстæм , цавæр миниуджытæ райсиккат уемæ царды фæндæгтыл, цæмæй уат фæрнджын бинонтæ,цавæртæ та нæ.

15 слайд .«Кады нысæнттæ - Æгады нысæнттæ»

3.Хæс : ссарут ахæм синонимтæ, кæцытæ æвдисынц : иуæрдыгæй – кадджын бинонты миниуджытæ, иннæрдыгæй - æгад бинонты. . Сбæрæг кæнут синонимты хуызтæ.

Лæвæрд дзырдтæй спайда кæнут.

Уæздан, æдзæсгом, куыст-уарзон, мæт кæнын, нымайын, , нæ хатыр кæнын, нæ нымайын, цæст дарын, кæрæдзийы къухæй куыст исын, æнæуаг митæ, уæздан, уæлдай ныхас кæнын, дзæгъæл цæуын, къæбæрдæттон, кæрæдзи не΄мбарын, уазæгæн мидæмæ нæ зæгъын, кæрæдзимæ къух бадарын ,уæлдай ныхас кæнын

4. Хæс. Къордтæ кæрæдзийы куыстытæ сбæрæг кæнынц

16 слайд. IV. Физминутка.

V. Æрмæг бафидар кæнын

17 слайд.Текст«Æрдзы хъæбысы».

5. Хæс :Тексты хъуыдыйæдтæ синонимон рæнхъытæй баххæст кæнут:

Æрдзы хъæбысы.

1. Æрдзы рæсугъддзинадмæ кæсгæйæ лæппутæ ныхъхъус …...сты , иу сыбыртт дæр сæ никæмæй …. 2. Сæ алфамблай мит хурмæ æрттывдтытæ кодта, хæхты цъуппытæ … калдтой. 3. Арв уыди цъæх –цъæхид. ….., иу мигъы гæбаз дæр ыл никуы уыд. 4. Зымæгон дымгæ рог кодта адæймаджы уæнгтæ , æмæ лæппутæ сæ риуты дзаг улæфыдысты сыгъдæг … уæлдæфæй. 5. Куыд раст бакодтой лæппутæ, сæ уарзон хæхтæм кæй æрбацыдысты! 6. Ахæм хъару, ахæм … сын æндæр ран чи раттаид!

18 слайд.Хъазт« Академик»

6.Хæс. 3 къордыл фæдих уыдзыстæм æмæ сбæрæг кæндзыстæм, чи нæ зондджындæр у. Лæвæрд дзырдтæм 5 минутмæ ссарут синонимтæ æмæ семæ цыбыр хъуыдыйæдтæ саразут. Чи тагъддæр æмæ фылдæр дæнцæгтæ æрхæсса, уымæн ратдзыстæм худ – символикон «Академикы худ». Нæ уазджытæ та нын феххуыс кæндзысты «Академик »-ы сбæрæг кæнынмæ.

Ныхъхъус - (ныссабыр, бамыр.)

Хъаруджын – тыхджын...

Рæсугъд – аив..

Хорз - дзæбæх..

Къона - хæдзар.

Згъоры –лидзы…

Фæллойуарзаг – кусаг..

19 слайд.Æмбисæндтæ.

7.Хæс :Æмбисæндты нысаниуæг бамбарын кæнын синонимон рæнхъыты руаджы.

1. Æвзаг дур дæр халы - (сæтты)

2. Адæймаджы аххостæ йе’ взагæй вæййынц.- (Йе΄ взаджы тыххæй).

3. Цыбырзонд адæймагæн даргъ æвзаг вæййы. ( дзæгъæлдзырд æмæ дам-думтæгæнаг вæййы.

4. Цалынмæ кард хастой, уæдмæ æвзаг хурх алыг кодта (зæрдæ скъахта) .

20 слайд .Эпиграф.Диссаджы арф хъуыдытæ æмæ куыд аив æвзагæй загъд æрцыдысты! Мемæ разы стут? Æмæ уæдæ нæ бон у зæгъын нæ эпиграфы фæстæ: «Не΄ взаг! æмæ йыл цы арф хъуыды нæй рафæлгъауæн æмæ йыл цы удæнкъарæн нæй равдисæн!»

21 слайд .VI. Хатдзæгтæ - Рефлекси:

Абон ныхас кодтам лексикæйы рæсугъддæр хай – синонимты тыххæй.

1. Цы базыдтат ногæй урочы?

2. Цавæртæ вæййынц синонимтæ? Цæмæй хицæн кæнынц?
3. Цы уæм фæкасти цымыдисаг?
4. Цавæр куысты хуызтæ уæм фæкастысты æнцондæр ?
5. Цавæр куысты хуызтæ уæм фæкастысты зындæр?

22 слайд. VII. Хæдзармæ куыст.

1. Ныффыссын сочинени –миниатюра « Мæ бинонты хуыздæр миниуæг».

2.Саразын синонимон рæнхъытæ ацы дзырдтæн.:

1. Æнæхатыр2. Хуымæтæг 3. Барвæндонæй

Ах.- г: Бузныг уе΄ппæтæн дæр! Абон цы зонындзинæдтæ райстат нæ урочы, уыдон уын царды æххуыс кæнæнт. Биинонтæй зынаргъдæр царды ницы ис, æмæ уе΄ппæты бинонтæ дæр фæрнæйдзаг уæнт!

Фæнды мæ, цæмæй уæхæдæг скæнат аргъ уæ куыстæн æмæ сæвæрат кæрæдзийæн бæрæггæнæнтæ.

23 слайд.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/380008-leksikon-frazeologon-m-grammatikon-sinonimt