Жизнь и творчества Манафа Шамхалова

Ц!ийи уьмур бадали женгнаъ гъахьир .

Манаф Шамхалович Шамхалов 1915-пи йисан 9-пи июнди Хив райондин Хив гъулаъ касиб хизандиъ бабкан гъахьну.Дербентдиъ педагогвалин техникумдин рабочий факультет ,хъасин областдин партийный мектеб ккудубк!ну .Думу комсомолин,партияйин жавабдар гъуллугъариъ гъилихну .Хив райондин «Октябрин хяд» газатдин редакторди гъилихну .

Шаирвалин рякъюъ сабпи гамар алдагъури , В.И.Лениндикан ,гъулариъ шулайи социалист дигиш`валарикан вуйи мугъан садпи шиърар 1941-пи йисан «Ц!ийи кюкйир» гъварчнаъ чап гъап!ну . Дидиъ айи бязи шиърарикан халкьдин мяълийир духьна. 1944-пи йисан удубч!ву «Ватан бадали,азадвал бадали» к!уру шиъраринна ихтилатарин гъварчнаъ совет халкьдин фашистарихъди жегнаъ ва далуйиъ зегьметнан фронтдиъ улупурайи игитвал адлу ап!ура.

Манаф Шамхаловдин Ватандин Аьхю дявдин кьяляхъна йисари вуйи яратмишариъ гъулан яшайишдин темайи аьхю йишв бисура . «Кюкдиъ айи колхоз», «Йиз гъахи гъулан ччвурнахъ» китабариъ мугъу совет деврин аку уьмрикан устадвалиинди кидибтна.

1958-1963 -пи йисари Манаф Шамхаловдин «Дюзмиш гъабши дере »романдин 1-пи ва 2-пи паяр чапдиан удуч!вну. Дидиъ Табасарандиъ колхозар тикмиш ап!ру читин вахтарикан кидибтна . Саб шак адарди ,думу роман совет деврин табасаран литературайин заан хъуркьувал вуди гьисаб ап!уз шулу.Чан деврин гъулаъ уьмур Манаф Шамхаловдин «Ихтилатар» (1961-пи йис ), «Дих ап!баз» (1965-пи йис )к!уру китабариъ улупна. Совет гьюкумат бадали гъуху женгарикан мугъу «Женгчйир» к!уру повестдиъ кидибтура.

Манаф Шамхаловдин «Хил алдабгъ», «Бахтавар гъашидар» (1956-пи йис) пьесйир табасаран халкьдин театрин сягьнайиин дивра.

Манаф Шамхалов СССР –ин писателарин Союздин член вуйи .

Табасаран халкьдин машгьур шаир ва писатель Манаф Шамхалович Шамхалов 1974 -пи йисан 59-йис яшнаъ ади уьмриан гъушну.

Манаф Шамхалов литературайин гьам табасаран поэзия ва литература ккунидари , гьамсана мектебариъ , заан урхбан заведенйириъ урхурайидари аьгъю ап!ура . Думу ирсну ихь тарихдин ккудубшу пайнакан ва ц!ийи уьмур бадали женгнаъ гъахьидарикан ачухъди кидибтура .

Исихъ М.Шамхаловдин сякьюдар шиърар чап ап!урача.

ФРОНТДИЗ

Гъярхьа,дустар,

Игитвалин майдандиз,

Ихь багьа вуй багъри

Ватан бадали .

Лап гаф тувну кьаби

Абйир –бабариз

Терг ап!урхьа

Душмнар уьмриз зарарлу.

Гъярхьа вари

Азадвалин , фронтдиз,

Ихь насларин пак

Кьисматар бадали ,

Душну вари игитарин

Жергейиз,

Гъитудархьа

Душмнар саркьан жан али.

Зиин шулу партияйин

Гаф гьарган :

«Азад Ватан гъалиб шулу»

К!урайи .

Инсаф адар гьич ,

Душмнариз агъдабан,

Зулум ,йихуб,

Гаш`вал халкьдиз туврайи.

Ихь ляхин ву гьарган

Дюзуб ,гьякь вуйиб,

Вари халкьар

Азадвализ хурайи .

Гьамус вахт ву

Ккидипуз душмандин диб,

Лап дюн`яйин

Девлетнак ц!а кипрайи.

ВАТАН

Увухъ хъавухъ

Рякъбар ,кьувват ,

Вува душмнариз аьламат .

Сагъ ибшри вухъ

Хъайи кьудрат ,

Жан дюн`яйин

Ваз –ригъ , Ватан !

Ахъну ,гьелбет,

Женгариъ ву

Гьякь бадали зурба,аьхю.

Гьарган уву гъалиб

Гъахьну,

Гъалибвалар хас вуй,

Ватан .

Ху шву яв ччвур ич

Юк!вариз ,

Гьарсаб шейът!ан

Вува аьзиз .

Аьжаб бина

Зегьметчйириз

Гъабхьундарин , азад

Ватан !

Ув`ин шад ву кьабир ,

Жигьил ,

Даршлубкьан ачухъди

Гевил.

Гъагдар ухьуз шад

Уьмрин шил

Сагъ ишри чиб,гъахи

Ватан!

Аьлхъюри –аьлхъюри

Бик!уз,

Ккунду йиз к!ваз

Увкан улхуз.

Яв ччвурнахъ лап

Жанра тувуз

Гьарган гьязур вуча ,

Ватан!

ДАГЪЛАР

Гюзел дагълар

Гъивган чвуз диф,

Ичв чюллериъ

Дабхъруки йиф.

Йифун к!анакк ахуз

Хъюгърай

Гъизилгюлин

Кюкйирра ихь.

Гьамус гъафиган

Хьадукар ,

Ачмиш шулу ук!ар ,

К!ажар .

Ац!ну шулу колхоз малар

Яв к!ак!ариъ , ягъли

Дагълар .

Ихь дагълариъ ажа гьарар ,

Гюзел ук!ар шулай хярар

Шад ап!урчва

Зегьметкешар ,

Я дашкюмур айи дагълар .

Кьиматлу ву яв булагъар ,

Ап!ури нахшрари

Мукьмар .

Яшайиш авуз бахтавар .

Я бул мяднар айи дагълар!

СНАЙПЕР АЬБДУЛЛАГЬ

Йиз дуст ,ич бай ,

Сагъул увуз –игитриз

Лап гьарурин юк!вар

Гизаф шад гъап!у.

Увкан гъахьну

Намуслу бай аьхириз

Табасаран халкьдин

Кьимат за гъап!у.

Сагъул увуз ,хъана

Сагъул лап к!ваан ,

Гьюрматлу дуст ,багьа

Вучуз яв кьимат .

Хътадат!ди улхурача

Гъи увкан ,

Варидариз мялум

Дубхьна яв сурат .

Рази гъахьну увкан

Хизан ,гъуландар ,

Уву дюрхну гьау

Гьякьлу фронтдиз .

Лап багьа ву ихь

Халкьариз яв гьунар ,

Вафалу дуст ,

Советарин Ватандиз .

Я йиф ,я мархь ,я кьюрд ,

Я хьад дарпиди ,

Ватандин бай ,

Зигураваки зегьмет .

К!ван лап дерин

Дамарар`ан вуз пиди:

Жюрэтлу бай хъажа

Ухьухъ ,даршлу дерд .

Дагъдин аслан ,

Фронтдиз юк!в ,уч!ру,

Ифи гъизмиш ,к!вак

Паплар ка ,хил рукьан .

Душмниз гъаних ,

Халкь бадали гьунарлу ,

Аьбдуллагь дуст ,уву

Гъярдар гьич к!ваълан .

Уву хъайи гьарсаб

Далда :рук ,гъун,гъюрж,

Гьунарлу дуст ,

Илт!ибк!унва гъалайиз .

Ихь Ватанди яв

Гардандиъ ибт!у бурж ,

Игитриси адабгъунва

Гъи к!улиз .

Варжна йиц!ур

Фашизмайин терс хуйир

Уву сари алдакунва,

Сагъул вуз !

Увкан нагъил

Ебхьурай кьаби абйир

Рюгьламиш ву,гьязур

Ву душмниз йивуз .

ОКТЯБРЬ

Николайин зулмин

Зунжур кьат! дап!ну,

Азад гъап!у йигъ ву ,

Юлдшар ,Октябрь

Дигиш дап!ну

Залумарин законар ,

Зегьметкешар шад

Гъап!унва ,Октябрь .

Муч!уваликк,

Аьзиятнакк халкь ккади-

Агъзур йисар гъушну

Зулмикк,Октябрь .

Залумарин рякъ ярхи

Шуз гъидритди ,

Зегьметкешар азад

Гъап!у ,Октябрь .

Накь сар жигьил

Помещикдин хул`ин алш ,

Гъи мектебдин юк!в

Ву думу ,Октябрь .

Малла ,кулак ,абхъну

Чпин фуниъ гаш,

Ич арай`ан терг

Духьнажа ,Октябрь .

Гьарсаб йишваъ

Багълар ,бахчйир итри а ,

Колхозчийин кьувват

Вуди ,Октябрь .

Мостовай `ан рукьан

Гьяйвнар гъюри а,

Гъулан к!ару перде

Дубгну,Октябрь .

Улигьгандин муч!у

Деврин лук! вуйир

Гьамус духьна

Ляхин аьгъю сар инсан .

Яв кьувватлу ,дамар

Вуйи партизан

Гъи колхоздин

Дестег духьна,Октябрь .

ХЬАДУКРА

Хьадукриин аьшкьлу

Вуди дуфнайи

Шад духьнаа

Уьлкейин девлет вари .

Вари к!ваан к!ваз

Женгнаъ ,фурс бадали ,

Шулу дамах чагъди

Ширин хьадукра .

Ачухъ гъахьну гьелбет

Уву гъафиган,

Дамар ,ифи уву вува

Ки дарман .

Гюзел девлетниин

Духьну лап гьяйран ,

Лап аьшкь кади шулу

Халкьар хьадукра .

Хут!лариан ,

Дагълариан ,чюллер`ан

Шад халкьарин сес

Хуш шулу ерхьруган .

Т!арамди к!ур

Шубарира багълар``ан,

Улхури рагру жакьвар

Шул хьадукра .

Лижар –лижар сивуъ

Марччар рякъюру .

Марччлихънин ушвт,

Балабнин сес ерхьуру .

Гьарсар касдиз ,

Гьелбет , му гьял хуш шулу ,

Яратмиш дап!найи

Багъ ву хьадукра .

Чру чюллериъ

Колхоздин чагъ малар ,

Хуб рякъюру

Тюмернаъди ихь гьяйвнар ,

Илхичйири йивур баяд

Ва мукьмар ,

Шулу ктарди саб

Дердра хьадукра .

Чру чюллер ажа

Вич!-вич! Гъадагъну,

Аьхюр –биц!ир бегьер

Гъадабгъбахъ хъюгъну .

Дагълар ,багълар

Чру либас алабхьну ,

Безетмишди шулу

Багьа хьадукра.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/383228-zhizn-i-tvorchestva-manafa-shamhalova