Сайдам «Бөлөх. Уол оҕону уус-ураннык ааҕыыга уһуйуу»

МБОУ “Красноручейская основная общеобразовательная школа”

“САЙДАМ” БӨЛӨХ

УОЛ ОҔОНУ УУС-УРАННЫК ААҔЫЫГА УҺУЙУУ

Салайааччы

Антипина Галина Гаврильевна,

нуучча тылын, литературатын учуутала

Кыһыл Үрүйэ, 2019 cыл

Уол оҕо ис туруга, айылҕата кыыс оҕоттон уратылаах. Кини техникаҕа хасыһарын, илиитинэн тутан-хабан оҥорорун ордорор. Мин нуучча тылын уонна литературатын учууталын быһыытынан саха уол оҕотун кинигэни ааҕарга хайдах интэриэс тардабын диэн өр толкуйдаан бараммын маннык толкуйга кэлбитим.

Бастатан туран, саха оҕотун төрөөбүт тылынан суруллубут интэриэһинэй кэпсээни ааҕан ис айылҕатын уһугуннарыахха наада.Элбэх кинигэни ааҕан ис хоһоонун кытта билсэн баран Н. Лугинов «Кустук» кэпсээнигэр тохтообутум. Тыа оҕото, сүрүннээн уолаттар дьиэлэригэр бары ыттаахтар. Онон бу кэпсээҥҥэ суруллар 6 көлүллэр ыттар олохторо-дьаһахтара кинилэри хайаан да интэриэһиргэтиэхтээхтэр этэ. Бу кэпсээнтэн саҕалаан 5 уол оҕону түмэн кыра бөлөх тэрийбиппит. Барыларын мунньан аат толкуйдаабыппыт уонна сайда – үүнэ турдуннар диэн “Сайдам” диэн ааты ылбыппыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ мустан саҥаттан саҥа хоһооннору, кэпсээннэри ааҕан барбыппыт. Оҕолорбун интэриэһиргэтээри аны кэпсээннэрбитин, хоһооннорбутун нойосуус үөрэтиэххэйиҥ диэн этии киллэрбитим. Оҕолор ылынан нойосуус үөрэтии саҕаламмыта. Хас мунньустуубут аайы хоһооннору, кэпсээннэри ырытан үлэбитин кэҥэтэн барбыппыт. Үлэбит иккис көрүҥүнэн аны ити үөрэппит хоһоонорбутун сценаҕа ааҕа үөрэтии буолар. Оскуола сценатыгар тутта-хапта үөрэнии элбэх бириэмэни ылбыта. Оҕолор ааҕар талааннара сылтан сыл тупсан испитэ. Аны бэйэбит эрэ испитигэр ааҕар соччо интэриэһинэйэ суох буолан барбыта. Онон иккис сыллара саҕаланыытыттан улуустааҕы араас ааҕыыларга кытыннаран барбытым. Бастакы сүрэхтэниилэрэ Тиит-Арыы оскуолатыгар буолбута. Манна улуустааҕы уолан ааҕыылара сыллата ыытыллар, ити күрэххэ кыттан 1 миэстэни ылан үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ. Итинтэн саҕалаан кинилэргэ сценаҕа ааҕыы интэриэһэ үөскээбитэ.

«Сайдам» бөлөххө дьарыктанан оҕолор кинигэ ааҕыыга интэриэстэрэ үөскээтэ. Оголору үксүн прозаическай айымньылартан быһа тардыылары ааҕыыга үөрэттим. Ол кинилэргэ кэпсээн ис хоһоонун өйдүүллэригэр улаханнык көмөлөһөр.. Төрөппүттэр оҕолоро бу бөлөххө дьарыктаммыттарыттан астыналлар. Оҕолоро кинигэҕэ кичэллээхтик сыһыаннаһар буоллулар дииллэр, нойосуус хоһоону түргэнник билэр буоллулар, араас оскуолаларга сылдьан элбэх доҕоттордоох уонна сценаҕа тутта-хапта үөрэннилэр. Салайааччы быһыытынан хас биирдии кэпсээнтэн быһа тардыыны оҕоҕо аахтара биэриэх иннинэ барытын ырытан, аттаран туруоран биэрэҕин. Оҕо бэйэтин кыаҕын, ааҕар сатабылын учуоттаан барытын хостон сааһылаан ааҕарыгар интэриэһинэй судургу текст оҥороҕун. Оҕо оччоҕуна эрэ ааҕарга чугас уонна ааҕыыны ылынымтыа буолар. Бастакы «Сайдам» бөлөххө сылдьыбыт оҕолор быйыл үөрэхтэрин бүтэрэн бардылар. Бөлөххө саҥа оҕолор кэллилэр. Саҥа былаан оҥостон бу оҕолору кытта үлэбитин саҕалаатыбыт.

Антипина Галина Гаврильевна, нуучча тылын уонна литературатын учуутала,

«Сайдам» бөлөх салайааччыта.

Антипина Галина Гаврильевна методическай холбоһук тэрээһинигэр нуучча литературатыгар аналлаах литературнай салону салайан кэлбитэ. Учуутал быһыытынан эдэр учууталларга баай опытын үллэстэр, сүбэлиир. Кини уруоктарыгар киһи үтүө быһыыта, сиэрдээх буолуута бастакы миэстэҕэ турар, олоҕу кытта ыкса ситимниир дьоҕурдаах. Онон уруоктара сонун, хатыламмат буолааччылар.

Кини үөрэнээччи тылын сайыннарарга «Развитие монологической речи» диэн методическай теманан үлэлээбитэ. Оҕо ситимнээн саҥарар дьоҕура оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр ситэ сайдыбакка хаалыан сөп. Галина Гаврильевна ону сайыннарар сыалтан, 2010 сыллаахха «Сайдам» диэн уолаттар түмсүүлэрин тэрийбитэ. Кини дьарыгар уолаттары уус-уран тылы өйдүү үөрэнэллэригэр, айымньы ис хоһоонугар киирэн, сөптөөх интонациянан ааҕан истээччигэ тиэрдэргэ уһуйбута.

Галина Гаврильевна олоҕу көрүүтэ, билиитэ, ону тэҥэ уус-уран тылы кытта дьаныардаах үлэтэ саҕаламмыта. Ол курдук, айымньы хас биирдии тылын уус-уран суолтата,этии тутулун, тылын наарданыыта – барыта санаа, иэйии чуолкайдык, күүстээхтик этиллиитигэр туһуламмыта. Кини айымньылаах үлэтин саха суруйааччыларын айымньыларыттан композиция таҥан саҕалаабыта. Ол курдук, Н.А.Лугинов «Кустук» сэһэниттэн биэс ыт уобараһын, хатыламмат майгытын-сигилитин арыйар сюжеты наардаабыта. Сүрүн санааны этэр тылы күүскэ саҥарыыттан, тохтууртан саҕалаан ааҕыы кистэлэҥэр дьарыктаабыта. Кытталларыгар таҥастарын, атрибуттарын бэлэмнээбиттэрэ, ыт мэтириэттэрин уруһуйдаппыта. Онтон репертуардара кэҥээн барбыта. Василий Босиков «Президент» диэн Саха Республикатын бастакы президенигэр М.Е.Николаевка хоһоонун дьоһуннаахтык аахпыттара. Нуучча литературатын биллэр поэта М.Ю.Лермонтов хоһооннорун сахалыы тылбааһын истээччилэргэ тиэрдибиттэрэ.

Ол түмүгэр, “Сайдам” ансамбль араас уус-уран ааҕыы күрэҕэр миэстэлэспиттэрэ, «Хаҥалас сулусчааннара» конкурска лауреат үрдүк аатын ылбыттара. Уолаттар сценаҕа холкутук тутта, дьон болҕомтотун тардар курдук саҥара-иҥэрэ үөрэммиттэрэ.

Оҕону духуобунас эйгэтигэр сыһыарарга, сиэрдээх быһыыга-майгыга иитэргэ, кэрэҕэ дьулуһарга литература оруола улахан. Оҕо уус-уран айымньы сүрүн санаатын, ис номоҕун бэйэтигэр иҥэриннэҕинэ, суруйааччы өйүн-санаатын, иэйиитин өйдүүр кыахтанар. Галина Гаврильевна уол оҕо ис уйулҕатын уһугуннаран, улуу дьон олорбут олохторун, үйэлээх үлэлэрин холобур оҥорон киһи быһыытынан сайыннарбыта. Хоһоонноохтук ааҕа үөрэммит оҕо тыла-өһө сайдар, толкуйдуур дьоҕура тобуллар, дьону кытта сатаан алтыһар, олоххо миэстэтин булар.

Антипина С.В,

гуманитарнай холбоһук салайааччыта,

Кыһыл Үрүйэ сүрүн уопсай үөрэхтээһин оскуолата.

Оҕолор, төрөппүттэр ахтыылара

«Сайдам» бөлөххө 4 сыл дьарыктаммытым. Манна сценаҕа Галина Гаврильевна артыыстар курдук туттарга-хаптарга үөрэппитэ. Ааҕар хоһооннорбут, кэпсээннэрбит геройдарын туһунан элбэҕи кэпсиирэ. Бэйэтэ аан маҥнай ааҕан көрдөрөрө. Биирдии бэйэбитин кытта маҥнай тус туһунан дьарыктыыра, уун-утары олордон нойосуус үөрэттэрэрэ, ол эрэ кэнниттэн бу хоһоону хайдах ааҕыахтаахпытын үөрэтэрэ. Хас биирдии ааҕыыбыт барыта туспа таҥастаах, маллаах-саллаах буолааччы. Манна төрөппүттэрбит көмөлөһөллөрө.

Бу бөлөҕүнэн Тиит –Арыыга, II Дьөппөҥҥө, Покровскайга, I Дьөппөҥҥө, Хачыкаакка, Дьокуускай куоракка араас ааҕыы күрэхтэригэр кыттыбыппыт.

Манна дьарыктанан, хоһоону нойосуус үчүгэйдик түргэнник өйдүүргэ, сценаҕа тахсан туттарга-хаптарга үөрэммиппит. Өйгө үөрэтэн, өйгө тутар дьоҕурбутун сайыннарбыппыт.

Галина Гаврильевнаҕа улаханнык махтанабын биһигини дьарыктаабыккар уонна «Сайдам» өссө үүнэ-сайда турарыгар баҕарабын.

Айтал Барашков

«Сайдам» бөлөххө 2 сыл дьарыктаммытым. Манна элбэх хоһооннору, кэпсээннэри үөрэппиппит. Мин ордук Н. Лугинов «Кустук» кэпсээнтэн быһа тардыыны, В Босиков «Президент» диэн хоһоону ааҕарбын сөбүлүүр этим.

Элбэх конкурстарга, ааҕыыларга кыттыбыппыт. Куруутун миэстэлэһэн кэлэр этибит. Ол үөрүүлээх этэ. Табаарыстарбын кытта сылдьар наһаа үчүгэй этэ. Бу бөлөххө сылдьан хоһоону дорҕоонноохтук ааҕарга, ис хоһоонун өйдүүргэ үөрэммитим. Сценаҕа тутта-хапта үөрэммитим, элбэх хоһоону нойосуус үөрэппитим билигин атын оскуолаҕа үөрэнэрбэр көмөлөһөр. Галина Гаврильевнаҕа махталбын тириэрдэбин.

Прокопьев Костя,

Покровскай куорат №1 оскуола

8 кылааһын үөрэнээччитэ.

Мин «Сайдам» куруһуокка икки сыл дьарыктаммытым Салайааччыбыт Антипина Галина Гаврильевна этэ. Биһиги манна 5 уол буолан сылдьыбыппыт: Лыткин Слава, Барашков Айтал, Ипполитов Гена, Прокопьев Костя уонна мин. Куруһуокпутугар биһигини Галина Гаврильевна айымньыны ис хоһоонноохтук ааҕарга, хас биирдии тыл ис хоһоонун өйдүүргэ, дьон иннигэр хайдах тутта-хапта сылдьарга, санаабытын сааһылыырга үөрэппитэ.

Ханнык даҕаны таһымнаах күрэхтэргэ бардахпытына биһиги «Сайдаммыт» куруутун бириистээх миэстэҕэ тиксээччи.

Мин манна дьарыктаммыппыттан элбэҕи туһанным. Ол курдук. санаабын сатаан этэргэ, кэрэни кэрэхсииргэ, сыалбын-сорукпун таба туруорунарга, алҕаһа суох саҥарарга, дьону кытары алтыһарга үөрэммитим.

Бу үөруйэхтэри инники олохпор олус туһалаах буолуохтара диэн күүскэ эрэнэбин. Билигин атын оскуолаҕа үөрэнэбин, ол да буоллар «Сайдаммын» ахтабын, өрүүтүн саныыбын.

Макаров Арсен

Дьокуускай куорат, №7 оскуола

9 кылааһын үөрэнээччитэ

Мин «Сайдам» бөлөххө 6-с кылаастан дьарыктаммытым. Бөлөххө барыта уолаттар этибит. Литература уруогар мин саамай ыарырҕатарым хоһоону нойосуус үөрэтии этэ. Хоһоон тыллара өйбөр киирэн биэрбэт этилэр. Онтон бу бөлөххө дьарыктаныахпыттан ыла хоһоону, ону таһынан кэпсээнтэн быһа тардыылары син түргэнник үөрэтэр буолбутум. Саамай сөбүлээн аахпыт кэпсээним «Кустук». Мин бу кэпсээҥҥэ бэриэтчит Баһырҕас диэн ыт уобараһын арыйан аахпытым.

Галина Гаврильевна хоһоону нойосуус үөрэтэрбитигэр дьиэҕитигэр үөрэтэн кэлээриҥ диэн кэбиспэт этэ, бэйэтэ олох утары олорон тэбис тэҥҥэ үөрэтэрэ, ол иһин хайдах эрэ түргэнник үөрэтэр этибит. Сценаҕа сырайбытын хайдах туттуохтаахпытын, илиибит-атахпыт хайдах хамсыахтааҕын көрдөрөрө уонна ирдиирэ.

Бу бөлөххө дьарыктанан олох сааппакка холкутук сценаҕа ааҕар буолбутум. «Сайдам» бөлөх өссө үүнэ-сайда турдун!

Ипполитов Гена,

Автодоржнай колледж 1 курсун студена.

Дьокуускай куорат.

Мин «Сайдам» бөлөххө 6 кылаастан дьарыктанан барбытым. Маҥнай Галина Гаврильевна “Риторика” куруһуогар мимика, жест туһунан кэпсээбитэ уонна ону хайдах туһанарга үөрэппитэ. Бу бөлөххө сценаҕа тутта-хапта сылдьарга, ааҕар хоһоонорбут геройдарын маҥнай үөрэтэн билсэрбит. Бу геройдары арыйарга таҥастарын-саптарын ырытарбыт уонна ааҕар хоһооннорбут наар киэргэтиилээх буолара. Ол курдук саамай сөбүлээн аахпыт уонна кыраһыабай быһа тардыы Николай Лугинов «Кустук» кэпсээнэ буолар. «Сайдам» бөлөххө сырыппытым миэхэ олус көмөлөстө дии саныыбын. Оскуолаттан уратыны, саҥаны биллим. Эһиги үөрэппикититтэн, кэпсээбиккититтэн мин кругозорум кэҥээтэ. Арааһынай күрэхтэргэ, ааҕыыларга кыттыбыппын билигин олус үчүгэйдик саныыбын.

Хоһооннору, кэпсээннэри нойосуус үөрэппитим билигин үөрэхпэр наһаа көмөлөһөр.

Нуучча улуу суруйааччыларын хоһооннорун сахалыы үөрэтэр наһаа интэриэһинэй этэ. Баҕарыам этэ өссө да «Сайдам» салгыы сайда турарыгар, элбэх оҕо итиннэ дьарыктанан, кыттан сайдарыгар.

Слава Лыткин, БГУЭП 1 курсун студена.

Мой сын, Лыткин Слава, занимался в группе «Сайдам» под руководством Галины Гаврильевны с 6 класса. Она сплотила мальчиков в одну группу, смогла увидеть в них «изюминку» и нашла к каждому ребенку индивидуальный подход. Мальчики очень старательно, иногда даже трепетно училито, чтобыло задано. Изучали те произведения, которых не было в учебной программе.Дети, в частности мой сын, очень заинтересовался переводом стихотворений русских классиков на якутский язык.

А как они готовились к различным конкурсам, чтениям?! Это для них отдельный мир, совершенно иная стихия и радость побед…

Я очень благодарна Галине Гаврильевне за ту чуткость и понимание которую она дала моему сыну. И в первую очередь требовательность, без нее не было бы ответственности, самостоятельности.

Хочу пожелать Галине Гаврильевне дальнейших творческих идей, замыслов и чтоб они воплощались в жизнь.

Боткинова Марина Ивановна, родитель

“Сайдам” бөлөх репертуарыттан

Н.А.Лугинов “Кустук” сэһэниттэн быһа тардыы

Туундара хабайар ортотугар хас биирдиилэрэ тус-туhунан майгылаах, дьылҕалаах эрээрилэр, туораттан көрүүгэ маарыннаhар мөрсүөннээх сэттэ дууhа токуччу туттаннар, сорохторо утуйа, сорохторо көннөрү нуктуу тоҥоннор, ибигирии сыталлар. Кинилэр сэттиэн ыт сэбэрэтэ сэбэрэлээхтэр. Ол иhин буолуо, күн ахсын бары сыарҕаҕа көлүллэн тус хоту сырсаахтыыллар.

Кустук аттыгар сэргэстэhэ көлүллэр Кырбый мааҕыттан сыппакка тус соҕуруу хайыhан олорор. Кини мээнэҕэ элэ-сала көтөрү сөбүлээбэт, барыларыттан тыйыс майгылаах. Эйэргэhэри-оонньоhору ылыныахтааҕар, ким да буоллун, чугаhаабакка барытыгар аhыытын килэс гыннаран кэбиhэр.

Хаҥас диэки Маҥан уонна Харас диэн дьоҕус соҕус, акаарытыҥы ыттар түүрүллэн баран утуйан буккураспыттар.

Оттон уҥа диэки Харабыл диэн мордьойбут күөрт ыт уонна албын Сырбай утуйбакка атахтарын салана сыталлар. Харабыл ис-иhиттэн киэҥ-холку көҕүстээх, туохтан да уолуhуйары-ыгылыйары билбэккэ, бэйэтэ-бэйэтигэр сылдьар. Бэл, бука бары айманар түбэлтэлэригэр кини кыттыбат. Атыны саныы сылдьарга дылы. Кырбый курдук быыппастан кыынньыбат, Сырбай курдук тойонун сирэйин-хараҕын кэтэhэн, элэ-сала көтөн эккэлээбэт.

Сэттистэрэ, бэриэтчик Баhырҕас, атыттар курдук сыаба суох, босхо сылдьар. Билигин тордох аанын аттыгар таба тэллэххэ түүрүллэн сытар. Өрүү итинник уратытык туталларын иhин ыттар бары кинини истэригэр абааhы көрөллөр.

Кустук оргууй туран көhүйбүт сиhин көннөрөн тыыллаҥнаан ылла. Үөhээ халлааны көрбүтэ сулустар көстөллөр, иhиллээбитэ – бөрөлөр улуйаллар. Кустук эмискэ төрөөбүт тайҕатын санаата. Оо, онно төhө эрэ үчүгэй буолла! Хас биирдии мас, бэл эргэ чөҥөчөк кытары, бэйэтэ туспа сыттаах. Ол кэрэ дьолоох дойду хабайар хаба ортотугар кыракый балаҕаҥҥа Охоноон оҕонньор суос соҕотоҕун олороохтоотоҕо. Ол күндү балаҕан ырааҕын санаатаххына – саллаҕын.

Үгүс маарыннаhар күннэр курдук, эмиэ биир саҥа күн саҕаланна. Тойонноро Байбал сарсыардаттан силбиэтэнэн туруута бэрдэ суох билгэ буоларын билэр ыттар уку-суку сырсан истилэр.

Буочакка иккилии буолан көлүллэн, маҥнай Маҕаннаах Харас сиэлэн үҥүөхтэhэллэр. Онтон Кустук Кырбыйдыын сэргэстэhэ иhэллэр. Үhүс кэккэҕэ Харабыл Сырбайдыын сиэлэн кутуруктара күөрэҥниир. Оттон инники бэриэтчик диэн баhылыктара Баhырҕас бадыкыччыйар. Арай кини өрүү холку. Туох да буоллун-уолуйбат. Тоҕо диэтэххэ кини ыт тириитин кэтэ эрэ сылдьарга дылы, көннөрү ыт олоҕуттан, ыт кыhалҕатыттан быдан ыраах. Кини бэриэтчик буолан айаннаан иhэр хайысхаларын эрэ сөпкө тутуhуохтаах. Баhырҕас ол судургу соругун ким өйдөөбөтүн кини эрэ буолан билэрдии киэбирэ туттунар.

Бүгүн алыс ырааҕынан эргийдилэр. Урут бу эргин хонор сирдэригэр Байбал муҥ сатаатар чочумчаҕа тохтоон, тыын ыллара түспэккэ аhара көтүттэ. Көрдөххө бука бары сырсан иhэргэ дылылар эрээри, айаннара улам бытааран истэ. Аҕыс көстөн ордук сири эргийэн кэллилэр., аны даҕаны иннилэригэр түөрт-биэс көс сир нэлэhийэ сыттаҕа. Хайаабыт да иhин, ыттар кыахтара эстэн барда.

Оо! Дьэ ити! Хаарга батары анньыллыбыт тарыыр кыычыгырыы түhээтин кытары, буочак барыларын төттөрү тардан ыларга дылы гынна. Хайалара эрэ, арааhа Маҕаннаах Харас сордоохтор быhыылаах, субу иhэр алдьархайтан ыйылыы түстүлэр. Байбал кыыhыран, үөхсэ-үөхсэ өр баҕайы тугу эрэ хаhыста. Ыттар эрэйдээхтэр, уҥуох-уҥуохтара босхо баран, тимир сыап уот абытайынан курбуулуурун кэтэhэн тураахтаатылар. Байбал бүтээт, үөхсэн бабыгырыы-бабыгырыы, наарта баhыттан таhыырга аналлаах сыабы өрө кылыгыратан таhаарда.

Аан маҥнай, чугас буолан, Маҕаннаах Харас таhыллан сарыластылар, иhийбит туундараны аймаатылар. Онтон Харабыл бэйэтин өлүүтүн саҥата суох ылла…Ол иhин буолуо, көхсүн тыаhын истибит эрэ тардыах, хаста да бүтэҥитик «тиҥ-тиҥ» гынна. Онтон Кырбый синигэр түhэн, Байбал охсуутун аайы аhыытын килэппитинэн утары мордьооттоhон, ордук үгүстүк таhылынна быhыылаах. Кустук иэнэ уотунан аhыйда. Онтон буолуо, туундара бүттүүн халлаҥҥа тиийэ уотунан сандаарыммахтаата. Сулустар эмискэ босхо барбыттыы, туора-маары сырсыакаластылар. Сыап хаста даҕаны көхсүттэн эрийэ курбуулаан, уhугунан иhигэр тиийэ батарыта киирэргэ дылы гынна. Эмискэ сүhүөхтэрэ босхо баран, хаарга умса түстэ.

Сырбай, иччитэ киниэхэ ас биэрээри чугаhаабытыныы албыннаhан эккэлээн, кутуругунан куймаҥалыы сатаабыта туhалаабата быhыылаах, өлөр саҥата тахсан куhаҕан баҕайытык өрө сарылаата. Ытабыл-соҥобул, ый-хай бөҕө буолан баран, сыыйа намырыйан, ытаhа-ытаhа, баастарын саланнылар. Сырбай барыларыттан ордон хойукка диэри, санаан көрө-көрө, ыйылыы сытта.

Арыый уоскуйан, оhуо-хоhуо түhэн, айаннарын салҕаатылар. Кустук илин уҥа атаҕар дугуммакка балачча өр үс атах буолан истэ. Хайыахтарай, төhө да айманналлар, бу-күн ахсын кэриэтэ хатыланар кинилэр кыhалҕалара, кинилэр олохторо буолар. Иннилэригэр эмиэ маннык үгүс түгэн кэтэhэн эрдэҕэ. Көлүүр ытын олоҕо оннук. Туундара көхсө халлаан курдук киэҥ, онно сулустааҕар элбэх ыт төhөлөөх муҥу көрөрүн ким да ааҕан сиппэт.

Иван Михайлович Гоголев – Кындыл

“Мунньах” кэпсээниттэн быһа тардыы

1 чааһа

Урут манна «Кыhыл хахыйах» диэн кыра колхоз баара. Ол колхоhу эдэр эрдэҕинэ Буркун тэрийбитэ. Уонтан тахса сыл колхоhугар председателлээбитэ.

Кэнники колхозтар бөдөҥсүйбүттэрэ. Онтон «Кыhыл хахыйах» улахан колхоз уhук учаастагар кубулуйбута. Буркуну учаастак биригэдьииринэн анаабыттара.

Учаастак 4 кылаастаах оскуолатын саппыттара. Биригэдьиир мөккүhэн көрбүтүн, оройуон салалтата саҥардыбатаҕа. Оҕолорун кытта учаастак сорох ыаллара оройуон киинигэр көhүтэлээн барбыттара.

Уонча сыллааҕыта аны колхозтарын совхоз оҥорбуттара. Онон уhук учаастагы көhөрөр туhунан боппуруос турбута. Ол төрүөтүнэн сүөhүнү иитэргэ оттонор сирэ аҕыйаҕа буолбута.

Буркун учаастагы көhөрөөрү булгуччу утарсыбыта. Учаастак үлэhиттэрин уопсай мунньаҕар, бэркэ долгуйан, тыл эппитэ:

2 чааһа

- Киhи барыта төрүт буолуохтаах.

- Төрүт буоруттан тэйбит киhи силиhэ быстыбыт тиит кэриэтэ…

- Киhи дьоло төрүт буоруттан саҕаланар.

- Төрүт буору ытыктыыр, таптыыр, кинини харах харатын курдук харыстыыр үтүөнү үгэстэри умнарбыт сатаммат.

- Бу учаастак оннук куhаҕан, түҥкэтэх түбэ буолбатах.

- Манна биhиги маҥнайгы колхоhу тэрийбиппит, хас биир күрүө тоhоҕотун бэйэбит чэрдээх илиибитинэн анньыбыппыт.

- Барыбыт кэриэстиир хаан-уруу дьоннорбут уҥуохтара сыталлар. Хайдах ону барытын быраҕан бары көhөн хаалабыт?

- Төрүт буорбутун итинник чэпчэкитик быраҕа уонна умна охсорбут ыччаттарбытыгар даҕаны куhаҕан холобур буолаарай?

- Кэҕэ төрөөбүтүн уйата суох, ол да иhин кэҕэ оҕолоро иитиллибит уйаларыгар хаhан да эргиллибэттэр, кынаттанаат, бүтэhиктээхтик көтөн хаалаллар.

-Буркун дьон кини тылын сэҥээрэн истэллэриттэн санаата көтөҕүллүбүтэ уонна салгыы этэн барбыта.

- Дьиҥэр, бу учаастак сирин-уотун оҥордоххо, төһө баҕарар оту бэлэмниэххэ, элбэх сүөһүнү иитиэххэ сөп.

- Дьэ, онон төрүт буорбутуттан, дьон буолбут сирбититтэн арахсымыаҕыҥ!

- Маннык үтүө оттоох-мастаах, кэрэ-мааны айылҕалаах дойдуттан хайдах? -Буркун, ситэ эппэккэ, хараҕыттан уу-хаар баспыта уонна олорунан кэбиспитэ.

- Сотору кэминэн учаастагы саппыттара. Дууhаны аймыыр ыарахан тыллары эппиттэрэ. «Бу учаастак-түҥкэтэх түбэ, бу учаастак-уhуксир».

- Биhиги кэммитигэр биир да түҥкэтэх түбэ суох буолуохтаах, ханна баҕарар олох дэбилийэ оргуйуохтаах.

Куйуур

Саха ыалыгар буспут эбэтэр уолбут мунду диэн, дьэ чахчы, киhи иhэ көппөйөр, тотор-ханар аhылыга буолара. 1933 сыллаахха саас ааттаах куйуур буолбута. Аҕам миэхэ кыл хатаран, биир мунду, биир собо куйуурун киил маhынан куосталаан, бөҕө маҥкылаан оҥорон биэрбитэ. Бэйэтэ көрдөрө, үөрэтэ таарыйа аҕыйах күн куйуурдаспыта, анньыыбытын үчүгэйдик сытыылаан биэрэрэ. Дьол ол саас дьукаах уолбун кытта биhиги мунду бөҕөнү сыарҕалаах оҕуhунан таhа оонньообуппут.

Куйуур диэн омос эрэ көрөргө судургу. Оттон дьинэр, уустук, мындыр үлэ. Аҥардас ойбон алларар даҕаны туспа. Уу ханан дириҥин эбэтэр, күөл хайа муннугар балык кыстаан сытарын билээри супту түhүү ойбон аллараллар. Анньыы уhугар уу биллэр буолбутун кэннэ ойбон түгэҕин чарааhатан биэрэллэр, ол кэннэ бэргэhэ саҕа сири көҥү саайан кэбиhэллэр. Оччоҕо уу тыас-уус бөҕө буолан төлө биэрэр. Ону кытта баар балык биирдэ ыhыллан тахсар. Элбэх буоллаҕына-үөрүү, суох буоллаҕына – хомолто.

Куйуур туhунан араас сонун кэпсээни кэпсиэххэ сөп. Биирдэ Кимка механизатор доҕорун кытта биир улахан күөлгэ куйуурдуу барбыт. Киhи элбэх да, ойбон аҕыйах үhү. Уолаттар дьону үтүктэн 5-6 саҥа ойбону алларан көрбүттэрэ да балык булбатахтар. Тэйиччи сиргэ бараннар саҥа ойбону алларбыттар. Арай 3-4 илим собото кытар гына түспүт. Уолаттар ойбоннорун көйө охсон, куйуурдарын түhэрбиттэрэ уулара алыс чычаас эбит.

Ону дьиктиргии турдахтарына, биир оҕонньор кэлэн, көрбөхтөөн баран этэр: «Оҕолор, бу ойбоҥҥутун миэхэ 2 куул собоҕо аҕалыҥ». Онуоха туран уолаттар эппиттэр: «Чэ 1 куул собоҕо биэрэбит, биhиги бу дойдуттан сотору көhөн барабыт»,- диэбиттэр. Уолаттар туран биэрэллэрин кытта оҕонньор бэйэтин уhун уктаах анньыытын аҕалан ойбонун эмиэ алларан биэрбит. Онно өйдөөбүттэрэ, ойбонноро хос түгэхтээх эбит. Оҕонньор ону тэhээтин кытта дьэ доҕоор, хаhан да көрбөтөх элбэх соболоро оргуйа түспүт. Уолаттар 2 кууллара начаас туола охсубут, оттон оҕонньорго өссө 4 куул собо тиксибит.

Кимка –механизатор күөл-күөл эҥин эгэлгэ дьиктилээх буоларын онно наhаа да сөхпүтүн бэл хойукка дылы кэпсиирэ. Кини онно билбитэ куйуур диэн бэрт судургу суол даҕаны олус уустугун, киhи иитиллибит да эбэтин кистэлэҥин билбэтин.

Куйуур диэн. Бу улахан кыраабыл эрэ саҕа уктаах, икки нэлэгэр тэриэлкэни кэккэлэтэ туппут саҕа куойалаах кыл тэрил төhөлөөх элбэх саханы өлөр өлүүттэн өрүhүйбүтэ, үрүҥ тыынын өллөйдөөбүтэ буолуой?

Парус

М.Ю.Лермонтов

Белеет парус одинокой

В тумане моря голубом!..

Что ищет он в стране далекой?

Что кинул он в краю родном?..

Играют волны-ветер свищет,

И мачта гнется и скрипит…

Увы! Он счастия не ищет

И не от счастия бежит!

Под ним струя светлей лазури,

Над ним луч солнца золотой…

А он, мятежный, просит бури,

Как будто в бурях есть покой!

Баарыс

М. Лермонтовтан

Семен Руфов тылбааьа

Туманнаах муора урсунугар

Тулаайах баарыс туртаҥныыр-

Тугу бырахта дойдутугар?

Тоҕо ыраата айанныыр?

Тыастаахтык имиллэр мачтата,

Тыал түүрэр үөмэх долгуну…

Суох! Кини дьолуттан куоппата,

Сонордуо да суоҕа ону!

Күөх уулаах күлүмүр көбүөхтүүр,

Күлэр-күн уоттаах туналы…

Харсаах муҥнаан хахсааты көрдүүр,

Хаһан уоскуйуохха дылы!

Тучи

М. Лермонтов

Тучки небесные, вечные странники!

Степью лазурною, цепью жемчужною

Мчитесь вы, будто как я же, изгнанники

С милого севера в сторону южную.

Кто же вас гонит; судьбы ли решение?

Зависть ли тайная? Злоба ль открытая?

Или на вас тяготит преступление?

Или друзей клевета ядовитая?

Нет, вам наскучили нивы бесплодные…

Чужды вам страсти и чужды страдания;

Вечно холодные, вечно свободные,

Нет у вас родины, нет вам изгнания.

Былыттар

М. Лермонтовтан

Иван Арбита тылбааһа

Устар тоҥ былыттар, сүгүллэн-түөрүллэн

Киэҥ куйаар үрдүнэн долгуһа-долгуһа

Көттүгүт, көстүгүт мин курдук үүрүллэн,

Хотугу кыраайтан соҕуруу дойдуга!

Бу туохтан куоттугут: туохтан, туох туһуттан?

Аналгыт маннык дуу? Буруйгут туох баарый?

Көстүбэт күнүүттэн, уор санаа уоҕуттан,

Холоонноох доҕоргут хобуттан буолаарай?

Суох, куурбут хонууттан салтыгыт эһиги…

Билбэккит эрэйи, билбэккит имэҥи;

Тымныылар билбэккит уйаны-биһиги,

Көҥүллэр, көрбөккүт үүруллэр муҥ диэни.

Президент В. Босиков

Самнан биэрбэт

Саргылаах саҥалаах

Саҥа үйэҕэ үктэммит

Саха тыллаах дьон

Санаабытын түмэн,

Салайдаҕына кини эрэ

Салайыан сөп диэммит,

Огдолуйбат олохпутун

Кини эрэ оҥоруо диэммит

Эр санаанан эрэнэн тураммыт

Бэйэбит бастакы Президеммитинэн

Хаҥаластан төрүттээх

Хатан-эрэhэ киhибитин,

Дыгын-Дархан хаана

Дыыгыныыра буолаарай диэн

Дьылҕалаан

Сылыктаан билбиппит

Кырдьык:

Дьон олоҕун туhугар

Дьоhуннаахтык кыhанар,

Кэлэр кэрэ кэскили

Кэрэhэлээн билэр-көрөр

Кэнчээри ыччат аатыгар

Киэҥ ыраас толкуйдаах

Олох устатын

Уллунаҕынан кэмнээбит

Олох дириҥин

Олорон билбит

Уларыйбат-сүппэт

Улаҕалаах өйдөөх

Уhулуччулаах киhибитин

Саманан биэрбэт дьылҕалаах

Саха омук саарынын

Михаил Николаевы

Үлэлээбит үлэтин

Үлүннэрбэккэ эрэ

Үөрэ-сөҕө көрөммүт,

Үлэлиэ-хамсыа диэммит,

«Киэҥ кэтит Саха сирин

Саргылаа, салай» диэн

Санаабыт сырдыгын

Саҥа оҥороммут

Санныгар сүктэрбиппит.

П.Н.Тобуруокап. Арай.

1 оҕо

-Арай миэхэ биэрдиннэр

Аҕам аах биир тыһыынчаны,

Ылыам этэ биэстэ эстэр

Сааны уонна мотуорканы

2 оҕо

-Ылбаккын!

Сааһыҥ кыра,саа бобуулаах,

Моторкаҥ, доҕоор, эмиэ

Аҕа дьоҥҥо аналлаах.

1оҕо

-Оттон мин адьас кистээн

Ойуурга уура сылдьыам.

Уонна ырыых-ыраах күөлгэ тиийэн

Түүнүн эрэ ытыалыам.

2 оҕо

-Син биир онно даҕаны

Булчуттар тиийиэхтэрэ,

Арай бултаа,кускун аны

Сиигин дуу бэйэҥ эрэ?

3 оҕо

- Тыһыынча диэн кырата бэрт

Арай миэхэ түбэстин

Кыһыл көмүс самородок

Бачча буоллун.

Чэ, оҕолоор,быһата

Сылгы төбөтүн саҕа

Бары

-Оччоҕо?

3 оҕо

-Оччоҕо? Оччоҕуна атастарыам

Туттуом бары учугэйгэ

Бары

-Холобура?

3 оҕо

-Холобура

Бу өрүһү быһыттатыам

Оол-ол үрдүк сонуоктарга

Уу бөҕөнү ыыттарыам.

Баҕар саҥа оскуоланы

Бу томторго туттарыам.

Баҕар оҕо лааҕырдарын

Отут сиргэ астарыам.

4 оҕо

Көмүс буолан! Көмүс диэн

Сир аайытын дэлэгэй!

Алдан,Яна, Индигир_

Ааҕаҥҥын да сиппэккин!

Арай мин булбут буолуум

Сүүс киилэлээх алмааһы!

Аан дойдуга суох чулуу

Күлүмүрдэс күн тааһын!

2 оҕо

-Оннук таас,хата, чахчы

Түүн да бүтүн куораты

Сырал күммүт кэриэтэ

Сырдатан туруох этэ

Оннук таас кыһын эмиэ

Тула өттүн ититиэ

Көстүбэтэх дьикти кэрэ

Сибэккини үүннэриэ!

1 оҕо

-Оннук таас Саха сирин

Аан дойдуга аатырдыа

3 оҕо

-Оҕолоор! Дьэ оччоҕо
Бары бииргэ олорон
Ыйга көтүөх этибит

Ыйгахаамсыах этибит

1 оҕо

Оттон, Коля, эн бэйэҥ

Хайыаҥ этэй, алмааскын?

Герой буолан, киэбирэн

Умнарыҥ дуу атастаргын

4 оҕо

-Айдаарымаҥ акаарыны

Арааһынай ону маны

Мин булбут алмааспын

Ыраах сиргэ ыытыам этэ

Сэрии буолбатын туһугар

Оҕолорго көмөлөһөн.

“Сайдам” бөлөх хаартыскалара

“Сайдам” бөлөх ситиһиилэрэ

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/427314-sajdam-blh-uol-oonu-uus-urannyk-aayyga-u