Марий тиште кече (День марийской письменности)

Марий тиште кече

Цель: марий йылмын шочмо да вияҥме корныж нерген умылтарымаш.

Задаче-влак:

1. Марий калыкын ожнысо возымо историйже. Икымше марий книган савыкталтмыж дене палдараш, марий сылнымутын шочмыж нерген шинчымашым келгемдаш.

2. Мут поянлыкым пойдараш да йалмым лывырташ.

3. Шочмо калыкын историйже дене кугешнаш, марий сылнымутан произведенийлам лудаш кумылаҥдаш.

Туныктымо ресурс: марий тӱран вургем выставке, проектор.

Мероприятий эртарыме радам

Поро кече лийже пагалыме уна-влак.

Поро кече лийже пӱтынь марий калыклан.

Ме, йоча-влак

Кумужъял тӱҥ школын

Туҥалтыш класслаште тунемына,

Марла мураш йӧратена,

Марий мутым аклена,

Куаналын, йывырталын кушкына.

Туныктышо. Эше ик гана поро кече лийже шергакан йоча-влак, пагалыме уна-влак! Теле тылзын луымшо кечынже, республикна Марий тиште кечым палемда. Рушлаже «День марийской письменности» маналтеш. Меат тиде пайремым моткоч вучена. Садлан таче пайрем касым Марий тиште кечылан пӧлеклена. Пайремыштына мурена, куштена, сылнымутан произведений-влакым колыштына. Марий калыкын акрет годсо илышыж дене палыме лийына.

Сай илет, кутырет, марий калык?

Да перкан мо киндет, кочкышет?

Улат патыр – Онар гаяк тале?

Шоҥгыеҥым жапла мо шочшет?

Ожсылак мо шуктет мер йӱлатым?

Да поян вургемет ош тӱслан?

Чиян тӱр дене мучко тӱрлалтын?

Кумалат мо тугак пӱртӱслан?

Кожлаштет тугак шуко мо янлык?

Да шудан, ужарга олыкет?

Ырыкта шӱм-чонетым поянлык?

Ий гыч ийыш тӱла вольыкет?

Родо гай пагалет пошкудетым?

Курым наре кужу ӱмырет?

Пагалет шем мончам, ош кудетым?

Мурен эркын, шоктет шӱвырет?

Аралет сылне шочмо йылметым?

Тукымет марий мутым акла?

Пайремлет веселан пайреметым?

Акылет кочывӱд деч сакла?

Илыштат, кутырет, марий калык?

Молан верчын кугун ойгырет?

Ончылнет вуча илыш касалык?

Шийын-шӧртньын йолга шӱдырет?

Толеш мемнан дек угычын,

Элнажын пайремна.

Тудлан ме луктын шӱм гычын,

Мурынам пӧлеклена. (Муро «Марий Эл»)

Ожно марий калыкын шке возымо тамгаже, знакше лийын. Нуным ме тӱр семын палена. Тувырышто тиште пале-влакым тӱрлымӧ. Тиде- кече. Тудо порылыкым, у илышым ончыкта, чыла осал деч арала. Йӱксӧ – йӧратымаш ден ӱшаным, чон арулыкын да моторлыкын символжо.

Имне тиште – пашам йӧратымаш, суаплык. Тумо – тазалыкым арала, чон пеҥгылыкым ончыкта.

Тиштым куэ кумыжышто, пу оҥаште, шерева тояште кӱзӧ дене пӱчкеден луктыныт. Тыге марий калык шке илышыж нерген ваш – ваш увертарен.

Калыкын усталыкшым куштымаште ужаш лиеш (тошто марий куштымаш)

Кызытсе марла возымаш 18 – ше курымышто шочын. Негызым марий семинарист – влак полшымо дене митрополит Вениамин Пуцек – Григорович ыштен. 1775-ше ий 10–шо декабрьыште Санкт-Петербургысо кевытышке «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» икымше марла книгам ужалаш лукмо.

Вениамин Пуцек-Григорович шкеже руш лийын гынат, марий калыкын йылмыжлан вияҥаш туҥалтышым ыштен.

А марий литературлан туҥалтышым ыштен марий калыкын уста поэтше Сергей Григорьевич Чавайн. 1905 –ше ийыште Озаҥ оласе учительский семинарийыште тунеммыж годым икымше сылнымутан «Ото» почеламутым возен. Тудым 45 йылмышке кусарыме.

Сергей Григорьевич Чавайн. «Ото»

Ик тымык ото уло мемнан элыште,

Шога тудо ото кугу ер серыште.

Тушто ладыра деч ладыра пушенге кушкеш.

Тушто мотор деч мотор саска шочеш.

Тушто, ужар лышташ лоҥгаште, шӱшпык мура,

Тудо ото гыч ерышке яндар памаш йога.

Тушто шудыжат ужаргырак,

Тушто пеледышыжат сылнырак.

Тудо отым мый йӧратем,

Тушто пушеҥге руышым мый вурсем.

Туныктышо:

Лектам пасуш, коеш йырваш торашке,

Мотор вер-шӧрым куанен ончем.

Чыла пеш лишыл: Вончо ден чодыраже

Мотор улат йӧратыме Марий кундем.

Муро «Шочмо вер» (Теве тумо, теве корно, теве курык, теве ер )

Марий мландына мастар еҥ – влаклан пеш поян. Шуко уста писатель, тале композитор, мастар сӱретче улыт. Марий калык ожнысек пашалан тале.

Меат школышто сайын тунемаш, туныктышын, ача-аван мутшым колышташ тыршена.

1-ше классыште тунемше Николаева Лилианна почеламутым ойла, муралтен-кушталтен ончыкта.

3-4 класс ӱдыр-влак кушталтен пуат.

Туныктышо:

Кӱкшӧ курык ӱмбак кыртмен кӱзымӧ семын,

О, мыняр вий пышталтын, тыршалтын мыняр.

Шочмо йылмын куатше да лывырге семже

Савыра кумылем. Могай тудо яндар!

Тачысе пайрем каснам Валентин Колумбын почеламутшо дене мучашлыме шуэш.

Йылме пеледышым пого-

Тудо вет ӱмырыштет

Шерге дечат шерге пого,

Эн кугу вий кидыштет.

Куш тумо гай пенгыдемын.

Лӱшкыжо шочмо йылмет

Кудыр лышташет-влак семын

Патырле вуй умбалнет.

Тумо лышташыже дене

Ош тӱня ден мутлана.

Йылмым монда гын айдеме,

Вожшо кузе илана?

Кодышт чечен кумылетым-

Шучкыжо огыл титак.

Йылмым мондет-калыкетым

Мондымо дене иктак.

Чынак, Шочмо йылмым тунеммаш- тиде пеш кугу паша. Айдеме ушакылын вийжым, эн келге шонымашыжым, эн волгыдо шинчымашыжым, эн яндар чон шижмашыжым йылме полшымо почеш мут дене раш огына ойло гын, чыла тидым вес еҥ-влак палыде кодыт.

Максим Горький туныктен: «Шочмо йылмым ава семын, музыка семын йӧраташ кӱлеш. Шке шонымым вес еҥлан раш почын пуаш кӱлмӧ годым сайын ойлен моштыман».

Марий ученый ден писатель-влак шочмо йылмылан теве могай шерге мутым пӧлекленыт. Валериан Михайлович Васильев, филологический наука доктор, каласен: «Йылме еҥын кӧ улмыжым ончыктен шога, йылме деч посна айдеме ок лий».

Гурий Гаврилович Кармазинын, йылмызе ученыйын, ойжо тыгай: «Тӱрлӧ марий тӱрлын ойла гынат, чыла марийлан йӧршеш ик йылме лийман».

Николай Тихонович Пенгитов, профессор, теве кузе туныкта: «Марий йылме-марий калыкын культурыжым ончыкыжат вияҥдыме пеш кӱлешан орудий, сандене марий йылмым, тудын законжым, поянлыкшым кажне еҥлан сайын шинчаш кӱлеш».

А ынде Тыныш Осыпын сугыньжым колыштса. Тудын мутшо тыге йоҥгалтеш: «Йӧратыза шочмо йылмым, тудым ӧрканыде тунемза! Тендан илышыштыда, кушмаш корныштыда шочмо йылме шке вержым налын шогыжо. Тудлан эре шӱман лийза».

Калык поэт Миклай Казаков мемнам ӱжеш: Шочмо йылмын вийже, сылнылыкше мемнан аван шӧржӧ дене пырля толыт. Кугу лиймекет, кеч-кушто иле, кеч –могай йылме дене ойло, но первый мутым, мурым нигунамат ит мондо, нуно тыйын илыш йолташет лийыт».

Муро (Яндар памаш гай шочмо йылме)

Туныктышо: Тыгеракын, пайрем касна мучашке лишеме. Таза, пиалан кодса. Пашада ушнен толжо. Мемнамат ида мондо.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/460739-marij-tishte-keche-den-marijskoj-pismennosti