Методическая статья «Оскуола5а өйтөн суруйууну тэрийии»

Оскуолаҕа өйтөн суруйууну тэрийии

Толордо: Лебедева Н.И., саха тылын, литературатын учуутала

Суругунан үлэ саамай уустук көрүҥүнэн, бэриллибит темаҕа үөрэнээччи бэйэтин билиитин, бэлэмин, өйүн-санаатын уонна олоххо сыһыанын көрдөрөр үлэтинэн өйтөн суруйуу буолар. «Өйтөн суруйуу – үөрэнээччи айымньыны ылыныытын таһымын, уратытын кэрэһэлиирин таһынан, ођо бэйэтин санаатын сатаан итэ5этиилээхтик сааһылаан сурук тылын таба туттан суруйар дьо5урун көрдөрөр өй –санаа, уйул5а үлэтэ»,- диэн суруйар филологическай наука доктора, профессор, методист Е.М.Поликарпова.

Аахпыттан суруйууну кытта тэҥниир буоллахха аахпыттан суруйууга бэлэм текст улахан суолтаны ылар, онтон өйтөн суруйууга хас биирдии үөрэнээччи бэйэтэ айар. Онон өйтөн суруйуу үөрэтэр, иитэр суолтата олус улахан.

Өйтөн суруйуу тулалыыр эйгэҕэ болҕомтолоох буоларга, билбити, аахпыты толкуйдаан, сыаналдаан көрөргө үөрэтэр. Сүрүн болҕомто өйтөн суруйуу тылыгар, ис хоһоонугар, тематын сөптөөхтүк арыйыытыгар ууруллуохтаах. Учуутал кыра кээмэйдээх өйтөн суруйууну тиһигин быспакка ыытарыгар кыһаллыахтаах, толкуй сурук суруллара улахан тирэх буолар. Өйтөн суруйууга толкуй сурук бастакы хардыы буолар дии саныыбын.

Норуот тылын уус-уран айымньытыгар туох барыта уран тылынан ойууланарын быһыытынан оҕолорго эмиэ ону тиэрдиэх тустаахпыт. Өйтөн суруйууга оҕолор хоһоонунан суруйан холонууларын бииһирэниллиэхтээх. Манна поэзия айымньыларыттан холобурдары көрдөрөбүн, ааҕан иһитиннэрэбин уонна бэйэлэрэ ааҕалларыгар сорудах быһыытынан биэрэбин. Оҕолору интэриэһиргэтэр уонна хоһоонунан суруйууну көҕүлүүр наадаҕа, бэриллибит айымньылары ааҕан, ис хоһоонунан суруйалларыгар дьиэтээҕи сорудах бэриллэр. Үөрэнээччи бэйэтин айар үлэтигэр өс хоһоону, бэргэн тыллары, сонун уобарстары, тэҥнэбиллэри туттубута хайҕаныахтаах.

Өйтөн суруйуу көрүҥэ элбэх:

- проблеманы ырытыы.

- уобараһы ырытыы,

- уобарастары тэҥнээн, түмэн көрүү,

- биир түгэни ырытыы,

- айымньыны кэлимник ырытыы,

- айымньыны атын айымньыга тэҥнээһин,

- историческай-литературнай проблемаҕа өйтөн суруйуу.

Суругунан үлэ хайдах суруллара киирии түһүмэхтэн олус тутулуктаах. Өйтөн суруйуу киириитин хайдах саҕаланар да үлэ оннук хайысханан сиэттэрэн барар. Ол иһин киирии тылга улахан болҕомтону ууруллуохтаах. Өйтөн суруйууга киирии түһүмэх тематтан тутулуктаах. Киирии түһүмэҕи маннык наардаан оҥоруохха сөп:

- суруйааччы олоҕун, айар үлэтин сырдатыы;

- айымньы суруллубут историятын арыйыы;

- историческай түгэни суруйуу;

- соһуччу түгэни ахтыы.

Үөрэнээччигэ өйтөн суруйуу туһунан үчүгэйдик билэр эрэ буоллаҕына сатаан суруйуон сөп. Онон өйтөн суруйууга бэлэмнэнии эрдэттэн барара ирдэниллэр. Υөрэнээччи ыарырҕатар тематыгар суруйарыгар хайдах бэлэмнэнэри ыйан, сүбэлээн, салайан биэрии наада. Оҕо бастаан темаҕа сыһыаннаан тугу билэрин чуолкайдыыр, түмэр, бэлиэтэнэр. Салгыы теманы арыйарга, сырдатарга туох наадатын, хантан булуохха сөбүн толкуйдуур. Темаҕа сыһыаннаах матырыйаалы кинигэттэн, хаһыаттан, сурунаалтан булан бэлиэтэниэн, айымньыттан цитаталыан, биллиилээх дьон этиитин, ох тыллары туһаныан сөп.

Дьэ онтон муспут матырыйаалын мунньан баран, бэрээдэктэнэр, наарданар: 1. Мунньуллубут матырыйаалтан теманы, сүрүн санааны арыйарга сыһыаннааҕын талан ылыллар.

2. Талан ылыллыбыт матырыйаалы былааннаан наарданар.

3. Туспа чаастарынан наардаммыт матырыйаалы сибээстээн, санаатын ситимнээн суруйарын толкуйданар. Ити курдук мунньан, хомуйан, сааһылаан өйтөн суруйуутун саҕалыыр.

Үөрэнээччи бэйэтин таһымынан сайыннын диэн хас биирдии оҕоҕо туһаайыылаах уерэх технологиятын (личностно-ориентированное обучение) туһанан өйтөн суруйууга үөрэтэбит. Билигин государственнай үөрэх стандарта о5о үөрэх дэгиттэр дьайыыларын инэриниэхтээх диэн соруга турар. Өйтөн суруйуу ньыматыгар үөрэнэн, о5о үөрэх дэгиттэр үөрүйэхтэрин (универсальные учебные умения) иҥэринэр.

Ити курдук, өйтөн суруйуу үөруйэ5ин баһылаата5ына, уерэнээччи тус санаатын этэр, уустаан-ураннаан суруйар, айымньыны ырытар, тэҥниир, оло5у ырыҥалыыр сатабыла сайдар. Өйтөн суруйууну учугэйдик былааннаан ыыттахха таһаарыылаах, түмүктээх үлэ тахсыан сөп.

Туһаныллыбыт литература.

Бугаев Н.И. Саха оскуолатыгар уус-уран литератураны үөрэтии туһунан санаалар.Дь-2000.

Брызгалова С.М., Романова С.Р. Из опыта обучения написанию сочинений. Я.-2003

Неустроев Н.Н., Поликарпова Е.М., Яковлева Т.И. 6 кылааска саха тылын, литературатын үөрэтии.Дь.-1993

Неустроев Н.Н., Ядрихинская А.Г. Ситимнээх саңаны сайыннарыы.Я.-1990

Попова М.А. Өйтөн суруйуу кистэлэңэ.

Поликарпова Е.М. Литература уруога-айар үлэ.Дь.-1997

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/492296-metodicheskaja-statja-oskuola5a-jtn-surujuu