Wepaly oldalar we milli nyanlar

WEPALY ÝOLDAŞLAR WE MILLI NYŞANLAR

«Türkmen ruhunyň iki ganaty — bu biziň nesilden-nesle geçirýän diri mirasymyzdyr. Wepaly bedewe we sadyk alabaýa bolan söýgi arkaly çagalaryň ýüreginde eziz topragymyza bolan beýik söýgi döräýýär».

Her bir sapak — bu diňe bir bilim bermek däl, eýsem geljegi gurmakdyr. Şu gün biz Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyzyň kitaplarynyň sahypalaryny açyp, Watanymyzyň esasy gymmatlyklarynyň dörän asyrlarynyň jümmüşine syýahata çykýarys. Şeýle nepis ahalteke bedewiniň we gorkusyz alabaýyň keşbi arkaly biz çagalar üçin milli ruhumyzyň hazynasyny açýarys.

Bu sapak rowaýatlaryň janlanýan, merdana dutaryň owazynyň ýaňlanýan we çaganyň öz elleri bilen ilkinji tumarlaryny ýasaýan şatlykly wakasyna öwrülmelidir. Goý, bu sapak siziň synpyňyzy ýylylyk, buýsanç we ruhubelentlik bilen doldursyn. Çagalara şeýle beýik medeniýetiň mirasgärleri bolmagyň hem belent mertebedigine, hem-de jogapkärli borçdugyna düşünmäge ýardam beriň.

MUGALLYMLAR ÜÇIN METODIKI BELLIK

1. Aktuallylygy we pedagogiki gymmaty Sapak Gahryman Arkadagymyzyň eserlerinde beýan edilen çuňňur watançylyk we medeni-taryhy materiallaryň esasynda işlenip düzüldidir. Kiçi mekdep ýaşyndaky (2–4-nji synplar) çagalarda gözgörtele-obrazyý düşünýänlik we dünýäni duýgy arkaly kabul etmek häsiýeti agdyklyk edýär. Nyşan haýwanlaryň (at we it) keşbi çagalar üçin ýakyn we düşnüklidir, bu bolsa watançylyk terbiýesini bermegiň prosesini tebigy, ýumşak we çuňňur şahsy häsiýete eýe edýär.

2. Metodiki aýratynlyklar we usullar Kiçi mekdep okuwçylarynyň ünsüni saklamak we terbiýeçilik täsirini ýokary derejede gazanmak üçin ssenariýada birnäçe pedagogiki

tehnologiýalar sazlaşykly utgaşdyrylýar:

• Interaktiw dilden žurnal: taryhyň we medeniýetiň «diri sahypalaryny» öwürýän ýaly täsir döredip, maglumatlaryň berlişini gurnamaga mümkinçilik berýär.

• Oýun tehnologiýalary (tapmaçalar, çalt sorag-jogaplar, bedenterbiýe minuty): fiziki we emosional dartgynlygy aýyrýar, ünsüň ýokary derejede jemlenmegini goldaýar.

• Toparlaýyn iş («Paýhasly söz»): nakyllary seljermekde logiki pikir ýöretmegi we öz garaýşyňy esaslandyrmagy ösdürýär.

• Art-tehnologiýa (Döredijilik ussahanasy): öz elleri bilen «alaja» tumaryny ýasamak inçe motorikany işjeňleşdirýär, estetik duýgyny ösdürýär we her bir çaga üçin üstünlikli netijäni üpjün edýär.

3. Sapagy taýýarlamak we geçirmek boýunça maslahatlar

• Synpyň bezegi: «edebi myhmanhana» atmosferasyny döretmäge synanyşyň. Tagtanyň ýa-da aýratyn stoluň merkezi ýerinde Milli Liderimiziň kitaplaryndan ybarat sergi ýerleşdirilmelidir. Synpy milli bezeg elementleri (haly önümleri, milli gap-gaçlar) bilen bezeläniňiz örän ýerlikli bolar.

• Sazly sazlaşyk: döredijilik işi wagtynda dutar sazy pes ses bilen, fon hökmünde ýaňlanyp, meditatiw we döredijilikli ýagdaýy döretmelidir. Bedenterbiýe minuty wagtynda sazy has gaty we dinamik edip bilersiňiz.

• «Alaja» ýüpleri bilen işlemek: okuw wagtyny guramaçylykly ownuk-uşak zatlara sarp etmezlik üçin, gerek bolan uzynlykda (takmynan 15–20 sm) gyzyl-ak ýüň ýüpleri öňünden kesiň we olary at şekillendirilen kagyz şablonlary bilen bilelikde bukjalar üçin taýýarlap goýuň.

4. Garaşylýan netijeler

Sapak tamamlanandan soň, okuwçylar aşakdakylary başarmalydyrlar:

• Bilmek: Gahryman Arkadagymyzyň bedewler we alabaýlar baradaky kitaplarynyň esasy mazmunyny; «alaja» düşünjesiniň manysyny; Ýanardagyň keşbiniň döwlet tugramyzda şekillendirilmeginiň sebäplerini.

• Başarmak: toparda işlemegi; paýlanyp berilýän materiallary aýawly ulanmagy; öz duýgularyny döredijilik arkaly beýan etmegi.

• Görkezmek: Türkmenistanyň medeni mirasyna bolan buýsanjy; haýwanlara bolan mähribanlygy we ynsanperwer garaýşy.

Temasy: «Milli miras: türkmen halkynyň wepaly ýoldaşlary» (Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Türkmen alabaýy», «Ahalteke bedewi – biziň buýsanjymyz we şöhratymyz», «Ganatly bedewler», «Atda wepa-da bar, sapa-da»,«Gadamy batlybedew» atly kitaplarynyň sahypalary boýunça.)

SAPAGYŇ METODIKI PASPORTY

• Geçiriliş görnüşi: Okuwdan daşary çäre — bäsleşigiň we döredijilik modelirlemeginiň elementleri bolan interaktiw dilden žurnal.

• Maksatly auditoriýa: 2–4-nji synp okuwçylary.

• Enjamlar:

• Gahryman Arkadagymyzyň eserleriniň sergisi;

• Ahalteke bedewleriniň we alabaý tohumly itleriň şekilleri düşürilen suratlar ýa-da prezentasiýa;

• Şadyýan türkmen saz guraly (dutar) sazlarynyň ýazgysy;

• Paýlanyp berilýän materiallar: toparlaýyn iş üçin nakyllaryň bölekleri salnan bukjalar;

• Döredijilik toplumy: tumarlary ýasamak üçin şablon-ýasamaçalar (bedewler) we gyzyl-ak reňkli «alaja» ýüpleri.

Sapagyň maksatlary:

• Bilim berijilik (ösüş düzümi bilen): Okuwçylary Gahryman Arkadagymyzyň ahalteke bedewlerine we alabaý itlerine bagyşlanan kitaplarynyň esasy mazmuny, pikirleri we wakalary bilen tanyşdyrmak; çagalaryň Türkmenistanyň bu milli nyşanlarynyň taryhy, gelip çykyşy we gaýtalanmajak aýratynlyklary baradaky bilimlerini giňeltmek we çuňlaşdyrmak; okuwçylaryň söz baýlygyny milli medeniýetimize degişli adalgalar bilen baýlaşdyrmak. Materialy öwrenmek prosesinde dilden baglanyşykly gürlemegi, çeper okaýyş endiklerini, logiki we obrazly pikir ýöretmegi, ýady, ünsi, inçe motorikany we çeperçilik işi prosesinde döredijilik hyýallaryny, şeýle hem toparlarda işlemek endiklerini ösdürmek.

• Terbiýeçilik: Milli däp-dessurlara, türkmen halkynyň taryhy we medeni mirasyna bolan çuňňur hormaty, Watana bolan söýgini terbiýelemek; haýwanlara bolan ynsanperwer, aýawly we jogapkärli garaýşy, mähribanlygy we duýgudaşlygy öwretmek.

ÇÄRÄNIŇ GIDIŞY

1. Giriş-höweslendiriji tapgyr (Guramaçylyk pursady)

Mugallym: Eziz okuwçylar! Töweregiňize serediň. Şu gün biziň synpymyz täsin bir «edebi myhmanhana» öwrüldi. Biziň Watanymyz — gadymy medeniýetiň, owadan däp-dessurlaryň we beýik gymmatlyklaryň mekanydyr. Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedow ata-babalarymyzyň paýhasyny özünde jemleýän ajaýyp kitaplary döretdi.

Şu gün biz onuň kitaplarynyň sahypalary boýunça syýahata çykýarys. Olar näme barada? Muny meniň tapmaçalarymy çözseňiz bilersiňiz! Üns bilen diňläň:

1-nji tapmaça: Ýelden çaltlygy bilen geçer, Toýnagy yzygider saýrar. Ýeliň ugruna ýallary parlar, Eýeriň üstüne kimler çykar? Ýüňi atlas dek ýalpyldar... Bu kim özüňiz aýdyň? (At! Ahalteke bedewi!)

2-nji tapmaça:

Otar-goşuny gorap saklar,

Ýat kişini öýe goýmaz.

Göräýmäge gazaply, ullakan,

Eýesi bilen bolsa — juda mähriban.

Guýrugy we gulaklary — zňňyldy ýaly,

Ak döşli, gujurly ogul! (Alabaý!)

Mugallym: Aferin! Gahryman Arkadagymyz öz kitaplarynda ahalteke bedewiniň we wepaly alabaýyň türkmen halkynyň asyrlaryň dowamynda ýanynda bolan «iki ganaty» bolandygyny ýazýar. Şu gün biz olara näme üçin şeýle at dakylandygyny öwreneris.

2. Birinji sahypa: «Ahalteke bedewi — ganatly bedew»

Mugallym: Žurnalymyzyň Gahryman Arkadagymyzyň «Ahalteke bedewi – biziň buýsanjymyz we şöhratymyz», «Ganatly bedewler», «Atda wepa-da bar, sapa-da», «Gadamy batlybedew» atly kitaplaryna bagyşlanan birinji sahypasyny açýarys. Türkmen halky müňlerçe ýyllaryň dowamynda ahalteke bedewlerini aýawly ösdürip ýetişdiripdir we terbiýeläpdir. Bu diňe bir at däl, bu wepaly dostdur.

Kiçi söhbetdeşlik (Çagalara soraglar):

• Okuwçylar, ahalteke bedewi nähili görnüşde bolýar? Onuň nähili aýratynlyklary bar? (Çagalardan garaşylýan jogaplar: onuň boýny uzyn, aýaklary inçe, ýüňi gün şöhlesinde altyn ýa-da kümüş ýaly ýalpyldaýar).

• Siziň pikiriňizçe, at näme üçin «wepaly» diýip atlandyrylýar? (Çagalardan garaşylýan jogaplar: ol kyn günde hiç haçan ýalňyz goýmaýar, çölde halas edýär, eýesini sözsüz düşüniýär).

Mugallym: Dogry aýtdyňyz. Türkmen halky hemişe öz bedewlerini zergärçilik şaý-sepleri bilen bezeýär, olary gorap saklaýar. Bedewiň boýnunyň töweregine hökman gyzyl-ak reňkli ýüplerden örülen tumar daňypdyrlar. Onuň näme diýlip

atlandyrylýandygyny kim bilýär? (Jogap: Alaja).

«Üns berer ýaly maglumat» rubrikasy:

Gahryman Arkadagymyz öz eserlerinde Akhan atly rowaýaty bedew barada gürrüň berýär. Milli Liderimiziň hut özüniň terbiýelän bu ajaýyp ak bedewi özüniň nepisligi we täsin zehini bilen bütin dünýäde şöhrat gazandy — ol arka aýaklarynyň üstünde durup (dikilip), ep-esli aralygy geçip, dünýä rekordyny goýdy!

Bedenterbiýe minuty «Bedewler» (Dutaryň dinamiki sazy ýaňlanýar)

Mugallym: Indi bolsa geliň, Köpetdagyň eteklerinde ylgap barýan ýaş, güýçli bedewler bolandygymyzy göz öňüne getireliň!

1. Öňümize gujurly ädimläliň, dyzlarymyzy ýokary göterip ýöreýäris (nepis bedewler ýaly).

2. Ýerimizde ýeňil çapyp barýarys.

3. Başymyzy çepe, saga öwürýäris (Watanymyzyň giňişliklerine syn edýäris).

4. Durýarys, sesli deminiňizi alýarys. Aferin! Oturyň.

3. Ikinji sahypa: «Alabaý — wepaly goragçy»

Mugallym: Sahypany öwürýäris we Arkadagymyzyň «Türkmen alabaýy» kitabyny açýarys. Okuwçylar, alabaý dünýäde iň gadymy it tohumlarynyň biridir. Biziň topragymyzda arheologlar müňlerçe ýyllyk alabaýlaryň heýkeljiklerini tapdylar! Türkmen alabaýy — bu gorkusyzlygyň, güýjüň we wepadarlygyň nyşanydyr.

Mugallym (kitapdan uýgunlaşdyrylan gürrüňi okaýar): «Alabaý — täsin it. Ol hiç haçan sebäpsiz hüjüm etmez. Ýöne eger goýun sürüsine ýa-da eýesiniň öýüne bir ýyrtyjy howp saljak bolsa, alabaý dessine gorkusyz goragça öwrülýär. Ol çagalary goraýar, ýaşululara hormat goýýar we maşgala soňky demine çenli wepaly galýar».

Kiçi çekişme:

• Mugallym: Okuwçylar, siziň pikiriňizçe, alabaýa näme üçin «wepaly goragçy» diýilýär? Onuň wepadarlygy nähili ýagdaýlarda ýüze çykýar?

  • Çagalardan garaşylýan jogaplar: ol öýi goraýar, goýunlary möjeklerden goraýar, eýesini hiç haçan ýalňyz goýmaýar, kömege gelmäge hemişe taýýar.

• Mugallym: Dogry! Alabaý — bu diňe bir it däl, ol öz öýi we ýakynlary üçin jogapkärçiligi duýýan maşgalanyň hakyky agzasydyr.

«Paýhasly söz» interaktiw ýumuşy (Toparlaýyn iş)

Mugallym: Milli Liderimiziň eserlerinde köp sanly nakyllar jemlenendir. Partalaryňyzda nakyllaryň bölünen bölekleri salnan bukjalar bar. Siziň wezipäňiz toparlarda nakyllaryň başyny we ahyryny dogry birikdirmek, soňra bolsa onuň manysyny bütin synpa düşündirmekden ybarat. (Okuwçylar 4–5 adamdan ybarat toparlarda işleýärler. Her topar öz nakyl toplumyny alýar, ony düzýär we düşündiriş taýýarlaýar).

• 1-nji topar: «At — ýigidiň ganaty» nakyly.

Çagalaryň düşündirişi: At adam üçin hemişe ygtybarly daýanç, goldaw we her dürli aralyklary hem-de durmuş kynçylyklaryny ýeňip geçmäge kömek edýän wepaly kömekçi bolupdyr.

• 2-nji topar: «It — adamyň wepaly dosty» nakyly.

Çagalaryň düşündirişi: Alabaýyň wepadarlygy çyn ýürekden we hatarsyzdyr, bu it öz eýesine hiç haçan dönüklik etmez we hemişe öýüni goramaga çykar.

• 3-nji topar: «Gowy eýäniň aty-da dok, iti-da dok» nakyly.

Çagalaryň düşündirişi: Haýwanlar adama özleriniň wepadarlygy we söýgüsi bilen diňe olara bolan mähirli, çyn ýürekden we ünsli idegiň jogaby hökmünde garaýarlar.

Mugallym: Aferin, okuwçylar! Siz ýumşy gowy ýerine ýetirdiňiz we ideg etmegiň hem-de wepadarlygyň möhümdigini bize ýatladýan halk nakyllarynyň çuňňur manysyny dogry açyp görkezdiňiz.

4. Döredijilik ussahanasy «Bedew üçin tumar»

Mugallym: Okuwçylar, Gahryman Arkadagymyzyň kitaplarynyň sahypalary boýunça eden syýahatlarymyzyň uzak wagtlap ýadyňyzda galmagy üçin, biz öz ellerimiz bilen ýadygärlik sowgat — bedewimiz üçin tumar ýasarys. Stollaryňyzda ahalteke bedewleriniň siluetleri we «alaja» (gyzyl we ak reňkli) ýüň ýüpler taýýarlanyldy. (Çagalar dutaryň haýal sazy astynda işlerini ýerine ýetirýärler. Mugallym zerurlyk bolanda şahsy kömek berýär).

Okuwçylar üçin görkezme:

1. Çeperçilik bezegi: Ahalteke bedewlerine mahsus bolan reňkleri (altynsow-bulany, çal, mele) ulanyp, bedewi galamlar bilen boýaň.

2. Tumary döretmek: Iki sany ýüpi (gyzyl we ak) ulanyp, kiçijik «alaja» örümini örüň.

3. Işi tamamlamak: Gadymy ussalaryň edişi ýaly, gorag tumary hökmünde «alaja» örümini bedewiňiziň boýnuna seresaplyk bilen ýelmäň.

Metodist üçin maslahatlar:

• Wagtyňyzy dogry düzgünleşdiriň: Eger okuw wagtyňyz çäkli bolsa, çagalara atyň reňkini öňünden saýlatmak maslahat berilýär, şonda pikirlenmäge wagt ýitirmersiňiz.

• Terbiýeçilik ugry: Döredijilik işi wagtynda çagalaryň ýanyna haýalja baryp, olara gysgaça soraglar berip bilersiňiz: «Seniň pikiriňçe, näme üçin hut gyzyl we ak reňkler goragly reňkler hasaplanýar?» — bu sapagyň mazmunyny has-da çuňlaşdyrar.

5. Sapagyň jemlemesi we özüňe syn bermek (dowamy)

(Taýýar bolan ähli işler Gahryman Arkadagymyzyň kitaplarynyň sergisiniň töweregine, magnitli tagta asylýar we umumy sergi döredilýär).

Mugallym: Serediň, nähili ajaýyp sergi döretdik! Siziň döredijiligiňiz arkaly kitaplaryň sahypalary janlandy. Geliň, iň gyzykly zatlary ýada salalyň we soraglara jogap bereýin.

Çalt sorag-jogap:

• Biz şu gün türkmen halkynyň haýsy iki wepaly ýoldaşy hakynda gürrüň etdik?

• Gahryman Arkadagymyzyň haýsy kitaplary olaryň taryhy we häsiýeti barada bilmäge kömek etdi?

• Näme üçin hut ahalteke bedewi Döwlet tugramyzda şekillendirilen? (Jogap: Tugradaky Ýanardag bedewi Watanymyzyň buýsanjyny, garaşsyzlygyny we çalt depginli ösüşini alamatlandyrýar).

• Türkmen alabaýy nähili häsiýetlere eýe?

«Alaja» özüňe syn bermek (Refleksiýa):

Mugallym: Okuwçylar, her bir partiňizde kiçijik «alaja» lentasy bar. Eger şu gün size gyzykly bolan bolsa, köp täze zatlary öwrenen bolsaňyz we halkymyzyň medeniýetinden buýsanýan bolsaňyz — onda öz lentaňyzy tagtamyzdaky umumy «Bilim agajymyza» dakyp bilersiňiz.

Mugallymyň jemleýji sözi: «Sapaga işjeň gatnaşandygyňyz üçin sag boluň! Unutmaň: Watana bolan söýgi onuň däp-dessurlaryna, tebigatyna we ahalteke bedewleri bilen alabaýlar ýaly wepaly dostlaryna bolan hormatdan başlanýar. Öýe baranyňyzda şu gün öwrenen zatlaryňyz barada ata-eneňize hökman gürrüň beriň. Şeýle beýik medeniýetiň mirasgärleri bolmak — her birimiz üçin uly mertebedir!»

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/643549-wepaly-oldalar-we-milli-nyanlar