Dogan tobra gymy matlyklary

DOGAN TOBRA GYMY MATLYKLARY

«Suw — bir damja altyn, ýer — bir halta altyn. Arassa suwuň her damjasynda we saçagymyzdaky her bir gyzyl çörekde mähriban Watanymyzyň giň göwünli ýüregi urýar».

SAPAGYŇ METODIKI NAGIWATORY

Ikinji bölümimizde biz wepadarlyk nyşanlaryndan durmuşyň esaslaryna — gadymy zamanlardan bäri ata-babalarymyz tarapyndan iň uly mukaddeslik hökmünde hormatlanan suwa we çörege tarap täsin bir geçişi amala aşyrýarys. Bu sapaklarymyzdaky wezipämiz — çagalara diňe bir Türkmenistanyň geografiýasy ýa-da oba hojalygy barada gürrüň bermek däl, eýsem, olarda mähriban topragymyza bolan çuňňur minnetdarlyk duýgusyny, gallaçylaryň we melioratorlaryň alyjanpaz zähmetine bolan hormaty terbiýelemekdir.

Okuwçylar bilen bilelikde biz asyrlaryň jümmüşine nazar aýlarys: meşhur «ak bugdaýyň» syrlaryna göz ýetireris, ata-babalarymyzyň çölde kärizler we sardobalar arkaly suwy nähili aýawly ýygnandygyny öwreneris, hatda hakyky ylmy tejribäni hem geçireris.

Goý, bu sapak çagalar üçin açyşlaryň baýramçylygyna öwrülsün, onda arassa suwuň her bir owurdynyň we çöregyň her bir owuntygynyň olar üçin aýratyn, mukaddes gymmaty bolsun. Bu sapagy taýýarlamakda size döredijilik üstünliklerini we kalbyňyzyň ýylylygyny arzuw edýäris!

MUGALLYMLAR ÜÇIN METODIKI BELLIK

1.Derwaýyslygy we pedagogik gymmatlygy

Bölümiň materialy Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyzyň «Suw — ýaşaýyş we bolçulyk çeşmesi» atly zähmetine, şeýle hem onuň başlangyjy bilen neşir edilen «Türkmen saçagy» atly gollanmasyna daýanýar. Dünýäde howanyň üýtgemeginiň we ekologiýa aýawly çemeleşmegiň zerurlygynyň ýokary bolan döwründe, bu temalar örän uly terbiýeçilik ähmiýetine eýedir. Amaly işler we myhmansöýerlik däplerini öwrenmek arkaly kiçi ýaşly mekdep okuwçylarynda ekologik medeniýetiň esaslary, tygşytlylyk duýgusy we adam zähmetine bolan çuňňur hormat kemala getirilýär.

2. Metodiki aýratynlyklar we esasy usullar

Sapagyň dinamikasyny üpjün etmek we çuňňur terbiýeçilik täsirine ýetmek üçin bu bölümimizde okuw-terbiýeçilik işiniň aşakdaky işjeň usullary ulanylýar:

• Barlag-sapak (eksperiment bilen): Süzgüç modeliniň kömegi bilen suwy arassalamak boýunça tejribe okuwçylary «ýaş ekologlara» öwürýär. Bu usul barlag endiklerini ösdürýär, logiki netije çykarmagy öwredýär we suwy arassa saklamagyň nädereje kyn prosesdigini görkezip, suw serişdeleriniň gymmatyny äşgär edýär.

• Teatrlaşdyrylan syýahat-sapak: Tamdyryň maddy görnüşine (maketiňe) wirtual ekskursiýa we çöregiň döreýşi barada goşgulary çeper okamak, milli däp-dessurlar bilen göni ýakyndan tanyşmaga mümkinçilik berip, bilimi özleşdiriş prosesini emosional taýdan baýlaşdyrýar.

• Döredijilik modelirlemesi («Çörekdäki nagyşlar»): Çekiçiň yzyny ýada salýan nagyşlary çekmek, inçe motorikany we simmetriýa duýgusyny ösdürýär, şol bir wagtyň özünde çagalary türkmen çöreňçileriniň estetikasyny we amaly sungatyny tanyşdyrýar.

• «Altyn düzgünleri» toparlaýyn düzmek: Çöregi aýawly saklamak baradaky düzgünleri ara alyp maslahatlaşmak we kesgitlemek, çagalara milli mukaddesliklerimizi gorap saklamakda öz goşantlarynyň ähmiýetini duýmaga kömek edýär we şahsyýetiň gymmatlyklar ulgamyny ösdürýär.

3. Sapaklara taýýarlyk görmek we olary geçirmek boýunça maslahatlar

Sapagyň ýokary hilli geçmegini üpjün etmek we tehniki howpsuzlyk düzgünlerine eýermek üçin aşakdaky ugurlara üns bermegiňizi maslahat berýäris:

• Eksperimental bölege taýýarlyk («Suw» temasy): Zerur bolan esbaplary öňünden taýýarlap goýuň: her topar (parta) üçin iki sany arassa bulgur, hünji, süzgüç materiallary (kagyz süzgüçler ýa-da pagta diskleri), ýuwulan çäge we ownadylan işjeňleşdirilen kömür (aktiwirlenen kömür). Suw bilen çäge ýa-da toprak garylan suwy taýýarlap goýuň.Wajyp: Süzgüç prosesiniň wagtyny dogry hasaplamak we mümkin bolan tehniki kynçylyklary öňünden bilmek üçin, sapak başlamazdan ozal tejribäni özüňiz geçirip görüň.

• «Saçak» atmosferasyny döretmek («Çörek» temasy): Temanyň jümmüşine çuňňur aralaşmak üçin synpa bugdaý sünbüllerini ýa-da täze bişen çörek getiriň. Çöregiň ysy çagalary dessine gerekli emosional ýagdaýa sazlaýar we çöregiň mukaddesligini nygtaýar. Hökman çekiçi — nagyş salmak üçin ulanylýan gadymy gurallary görkeziň ýa-da onuň şekilini görkeziň, bu çöreňçiniň zähmeti bilen sungatyň arasyndaky baglanyşygy aýdyň görkezer.

• Tehniki howpsuzlyk: Suwy süzmek boýunça tejribe geçirilende, çagalara berk tabşyryk bermek zerurdyr: tejribäniň dowamynda arassalanan suw içmek üçin niýetlenmändir. Süzgüç prosesiniň diňe bir mehaniki häsiýete eýedigini we onuň suw serişdelerini arassalamagyň ýörelgelerini görkezmek üçin niýetlenendigini, iýmit üçin ulanylmaýandygyny çagalara düşündiriň.

4. Garaşylýan netijeler

Ikinji bölümi öwrenmegiň ahyrynda okuwçylar aşakdaky netijelere ýeterler:

• Bilmek:

  • Türkmenistanyň meşhur «ak bugdaýyň» watanydygyny tassyklaýan Änew tapyndysynyň taryhy ähmiýetini.

  • Suw ýygnamak (kärizler, sardobalar) we çörek bişirmek (tamdyr) üçin niýetlenen däp-dessur desgalarynyň maksadyny we gurluşyny.

  • Çöregi iň uly mukaddeslik hökmünde hormatlamak bilen bagly esasy halk düzgünlerini we däplerini.

• Başarmak:

  • Ýasama süzgüji ulanyp, suwuň iň ýönekeý mehaniki arassalaýşyny amala aşyrmagy.

• • Gündelik durmuşda suwa we çörege aýawly çemeleşmek endiklerini ulanmagy.

• Görkezmek:

  • Gallaçylaryň, melioratorlaryň we jemgyýetçilik nygmatlaryny döredýän ähli adamlaryň gündelik zähmetine çuňňur hormat goýmagy.

  • Ýurdumyzyň baý taryhy mirasyna buýsanmak duýgusyny we myhmansöýerlik milli däplerine aýawly çemeleşmegi.

1-nji TEMA: «SUW — BIR DAMJA ALTYN» (Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Suw – ýaşaýyşyň we bolçulygyň çeşmesi» atly kitabynyň sahypalary boýunça)

SAPAGYŇ METODIKI PASPORTY

• Geçiriliş tertibi: Interaktiw tejribe we eksperiment elementleri bolan barlag-sapak.

• Maksatly auditoriýa: 2–4-nji synp okuwçylary.

• Eýýarlyk:

  • Edebiýat binýady: Gahryman Arkadagymyzyň «Suw – ýaşaýyşyň we bolçulygyň çeşmesi» atly kitaby.

  • Görkezme materiallary: Türkmenistanyň fiziki kartasy (Garagum sährasyna, Amyderýa we Garagum derýasyna ünsi jemlemek bilen); gadymy suw ýygnanýan desgalaryň (sardobalar, kärizler) suratlandyrmalary we shemalary.

  • Paýlanyş materiallary (tejribeler üçin):

    • Arassa bulgurlar (her topar üçin 2 sany);

    • Hünjiler we kagyz süzgüçler (ýa-da pagta diskleri);

    • Derýa çägesi, ownadylan işjeňleşdirilen kömür (aktiwirlenen kömür);

    • Pipetkalar, çemçejikler;

    • Tejribe üçin hapalanan suw (suwuň we topraklaryň garyndysy).

Sapagyň maksatlary:

• Bilim beriş (ösdüriji komponenti bilen bilelikde): Okuwçylary Gahryman Arkadagymyzyň suw baradaky kitabyndaky maglumatlar bilen tanyşdyrmak; Türkmenistanda suw serişdeleriniň gymmaty, gurak şertlerde suwdan peýdalanmagyň taryhy (kärizler, sardobalar) barada düşünje bermek; suwuň häsiýetleri bilen tejribede tanyşdyrmak. Bilim almaga höwesini, barlag endiklerini, suwy arassalamak boýunça ýönekeý tejribeleri geçirmek arkaly analiz etmegi we netije çykarmagy öwretmek.

• Terbiýeçilik: Gündelik durmuşda suwa aýawly çemeleşmegi, melioratorlaryň we sährany özleşdiren ata-babalarymyzyň zähmetine hormat goýmagy terbiýelemek.

SAPAGYŇ GIDIŞI

1. Guramaçylyk pursady we temany düşündiriş

Mugallym: Şu gün biz jemleýji gollanmamyzyň ikinji bölümini — «Dogan topragyň baýlyklary» bölümini açýarys. Türkmen halkynyň paýhasly nakylyna gulak asyň: «Suw — bir damja altyn, ýer — bir halta altyn, at — ýigidiň ganaty». Siz nähili pikir edýärsiňiz, çagalar, näme üçin halkymyz gadymy zamanlardan bäri suwy gymmat bahaly altyna deňeýär? (Mugallym çagalaryň jogaplaryny diňleýär we olary sebitimiz üçin suw serişdeleriniň ähmiýetine düşünmäge gönükdirýär).

Çagalardan garaşylýan jogaplar: ýurdumyzyň uly bölegi Garagum sährasydyr; sährada suwsyz hiç bir ösümlik ösüp bilmez; suw adamlara, haýwanlara we ähli janly-jandara ýaşaýyş berýär.

Mugallym: Siz örän dogry aýtdyňyz. Gahryman Arkadagymyz «Suw – ýaşaýyşyň we bolçulygyň çeşmesi» atly kitabynda biziň bereketli topragymyzda arassa suwuň her damjasynyň hemişe altyna deňelendigini nygtaýar. Şu gün biz ata-babalarymyzyň sährada suwy nähili usullar bilen gazanandygyny we gorandygyny öwreneris, şeýle hem özümiz hakyky «ekologik ekspertizany» geçireris.

2. Birinji sahypa: «Ata-babalaryň paýhasy we beýik derýalar»

Mugallym: Okuwçylar, geliň, ýurdumyzyň fiziki kartasyna nazar aýlalyň. Onuň çäginiň köp bölegi haýsy reňk bilen boýalan? Dogry, sary reňk bilen — bu uç-gyraksyz Garagum çöllügi. Ýöne serediň, olaryň içinden nähili janlandyryjy «arteriýalar» — derýalar we kanallar geçýär. Watanymyzyň iň suwly we şanly derýasynyň adyny aýdyp bilersiňizmi? (Okuwçylar jogap berýärler: Amyderýa).

Mugallym: Dogry, Amyderýa — bu halkymyzyň ýaşaýyş nyşanydyr. Ýöne gadymy döwürlerde, uly derýalardan uzakda ýerleşen ýerlerde ata-babalarymyz suwy tapmak we saklamak üçin haýran galdyryjy inženerçilik zehinini görkezipdirler. Olar täsin gidrotehniki desgalary döredipdirler:

• Kärizler — bu ussatlyk bilen gazylan ýerasty galereýalardyr. Olar Köpetdagyň eteklerinden suwy göni ilatly ýerlere getiripdirler. Suwuň ýoluňy ýeriň aşagyndan geçmegi netijesinde, suw salkyn galypdyr, ýakyp duran gün bolsa ony bugardyp bilmändir.

• Sardobalar — bu suw howdanlarynyň üstüne gurlan beýik daş kümmetlerdir. Olar çäge tupanlaryndan we yssydan ygtybarly gorag bolup, suwy iň yssy tomusda hem täze we içimlige ýaramly saklapdyrlar.

Mugallym: Bu desgalar — diňe bir daş däl, olar halkymyzyň paýhasynyň ýadygärlikleridir. Ata-babalarymyz her damja suwuň gadyryny bilmegi başarypdyrlar, şu gün biz hem olardan bu beýik tygşytlylyk sungatyny öwrenýäris.

Metodiki maslahat:

• Görkezme ünsi: Kärizler barada gürrüň edilende, çagalara suwuň daglardan meýdanlara nähili «ýeriň aşagyndan» gidýändigini aýdyň görmekleri üçin, tagtada ýeriň kesiginiň shemasyny çekip bilersiňiz. Bu olara gadymy ussalaryň inženerçilik logikasyna has gowy düşünmäge kömek eder.

3. Amaly barlaghana: «Arassa damja» (Eksperimental bölüm)

Mugallym: Şu gün biz hakyky ekolog-alymlara öwrülýäris. Geliň, barlaghanamyza arassalanmaly suwuň gelendigini göz öňüne getireliň. Biziň wezipämiz — tebigatda suwuň nähili arassalanýandygy baradaky bilimi ulanyp, oňa ozalky arassalygyny gaýtaryp bermekdir.

Tejribe: «Iň ýönekeý süzgüji döretmek» (Çagalar mugallymyň ýolbaşçylygynda jübüt bolup işleýärler)

Tejribäniň gidişi:

1. Taýýarlyk: Hünjini (woronkany) boş bulgura ýerleşdiriň.

2. Süzgüç: Hünjä kagyz süzgüç ýa-da pagta diski ýerleşdiriň.

3. Arassalaýjy gatlak: Üstüne inçe gatlak arassa çäge döküň we onuň üstüne ownadylan aktiwirlenen kömür tabletkasyny goýuň.

4. Proses: Hapalanan suwy (toprak bilen garylan) seresaplylyk we haýal bilen hünjä guýuň.

5. Synag: Süzgüjiň gatlaklarynyň içinden geçip, aşaky bulgura arassa suwuň damjalarynyň nähili damýandygyny yzarlaň.

Çagalaryň netijesi: Çäge we kömür hapanyň bölejiklerini saklap, suwy arassalaýar. «Biz suwa arassalygy gaýtaryp bermegiň nädereje kyn işdigini görýäris. Bu diýildigi, adamlar we tebigat üçin suwuň hemişe ýaramly galmagy üçin, biz derýalarymyzy we çeşmelerimizi hapalanmakdan goramalydyrys».

Mugallym üçin möhüm ýatlatma: Tejribe başlamazdan ozal hökman nygtap geçiň: «Okuwçylar, tejribämiziň dowamynda alnan suw diňe mehaniki taýdan arassalandy. Ol daşyndan seredeniňde arassa görünýär, ýöne ony içmek bolmaz!»

Metodiki maslahat:

• Deňeşdirme: Çagalardan şeýle sorag beriň: «Siziň pikiriňizçe, suw tebigatda ýeriň aşagyndaky daşlaryň we çägäniň gatlaklaryndan geçende näme bolýar?» Bu olara tebigatyň iň kämil süzgüçdigine we biziň şu gün onuň işleýiş ýörelgesini gaýtalandygymyza düşünmäge kömek eder.

4. Bedenterbiýe minuty «Ýagyş we çeşmejik»

Mugallym: Okuwçylar, biz barlaghanada ýadawsyz işledik. Geliň, biraz dynalalyň we suwuň tebigatda nähili syýahat edýändigini göz öňüne getireliň. (Mugallym el çarpyp ritm berýär, çagalar hereketleri gaýtalaýarlar):

• «Bir damja, iki damja» — çagalar ýagyşyň ilkinji damjalarynyň düşýänini ylhamlandyryp, ýerinde haýal bökdürýärler.

• «Ýagyş ýagyp başlady» — çagalar depgini çaltlandyrýarlar we şowhunly ýagyşy görkezip, çalt-çalt el çarpýarlar.

• «Çeşmejik akyp gitdi» — çagalar ellerinden tutup, «ýylan» görnüşinde partalaryň daşyndan seresaply aýlanyp, öz ýerlerine «akyp» gelýärler.

Mugallym: Ine, indi «çeşmejigimiz» ýene-de bileleşdi. Geliň, şol damjalaryň arassa we topragymyz üçin peýdaly galmagy üçin, nähili düzgünleri berjaý etmelidigimizi ýada salalyň.

Mugallym üçin maslahat:

• Emosional ýagdaý: Bedenterbiýe minutuny şadyýan we artistik derejede geçiriň — bu çagalaryň keýpini göterer we olara «janly suw» obrazyny has gowy ýatda saklamaga kömek eder.

2-nji TEMA: «ÇÖREK — SAÇAGYMYZYŇ MUKADDES HAZYNASY» («Türkmen saçagy» atly gollanmanyň sahypalary boýunça)

SAPAGYŇ METODIKI PASPORTY

• Geçiriliş tertibi: Sahnalaşdyrma we amaly döredijilik elementleri bilen däp-dessur çörek bişirilýän ýere syýahat-sapak.

• Maksatly auditoriýa: 2–4-nji synp okuwçylary.

• Eýýarlyk:

  • Edebiýat binýady: «Türkmen saçagy» atly gollanma.

• • Görkezme materiallary: Gadymy palçykdan ýasalan tamdyryň şekili ýa-da maddy görnüşi (maketi); bugdaý sünbülleri («ak bugdaýyň» nyşany); hamyra nagyş salmak üçin ulanylýan hakyky çekiç (ýa-da onuň ýokary hilli suraty/çyzgysy).

  • Paýlanyş materiallary: «Çörekdäki nagyşlar» atly döredijilik maşky üçin kagyz we galamlar/flomasterler.

Sapagyň maksatlary:

• Bilim beriş (ösdüriji komponenti bilen bilelikde): Okuwçylary «Türkmen saçagy» atly gollanmada beýan edilen türkmen halkynyň iýmit medeniýeti we myhmansöýerlik däpleri bilen tanyşdyrmak; «ak bugdaýyň» taryhyny (Änewdäki tapyndy) we gallaçynyň zähmetiniň ähmiýetini gürrüň bermek. Çagalarda estetiki duýgusyny, inçe motorikany (çekiç nagyşlaryny modelirlemek arkaly) we öz ýurdunyň taryhy ýagdaýyna düşünmek hem-de oňa goşulyşmak başarnygyny ösdürmek.

• Terbiýeçilik: Çagalarda çöregi iň uly milli mukaddeslik hökmünde keramatly, aýawly çemeleşmegi kemala getirmek; çörek bişirijileriň (çörekçileriň) zähmetine hormat goýmagy we ata-babalarymyzyň taryhy mirasyna buýsanmagy terbiýelemek.

SAPAGYŇ GIDIŞI

1. Giriş söhbetdeşligi: «Ak bugdaýyň watany»

Mugallym: Okuwçylar, Türkmenistanyň meşhur ak bugdaýyň taryhy watanydygyny bilýärsiňizmi? Änew ýerinde arheologlar ýaşy bäş müň ýyldan hem aşýan «ak bugdaýyň» dänelerini tapdylar! Şol gadymy döwürlerden bäri biziň topragymyzda çörek mukaddes önüm hökmünde hormatlanýar.

«Türkmen saçagy» atly gollanmada bellenilişi ýaly: halkymyzyň myhmansöýerligi hut saçakdan başlanýar, onuň töründe bolsa hemişe öýüň rysgal-berekediniň we parahatçylygynyň nyşany bolan gyzyl, yssy çörek ýatyr.

2.Tamdyrasyýahat: «Çöreknähilibişirilýär»

Mugallym:Gyzykly,eýsem,ene-mamalarymyz çöreginähili

bişiripdirler?Hemmezatdaňbilenbaşlanýaneken:hamyry ýugrup,hemmezadysöýgiwesabyrbilentaýýarlapdyrlar.Soňrategelekpalçykpeji ýakypdyrlar.Olnämediýlipatlandyrylýar? (Çagalarjogapberýärler:Tamdyr).

Mugallym: Örändogry. Çöregiňdiňebirtagamlydäl,eýsem,gözüňidokundyrar ýalybolmagy üçin, çöregiňmerkezindeussat ýöritemetaliňňeliagaç ştamplarbilentäsinnagyşlarysalýar.Okuwçylar,bumöhümguralyňady çekiçdir. (Mugallym çekiçguralyny ýa-daonuňsuratynygörkezýär).

Okuwçy (goşgyokaýar):

Tamdyrgyzyp,demirurýar,

Ene çörekbişirýär.

Sähraysy,tämizysy,

Türkmen çöreği bolýar.

Mukaddesdir çörek-çörek,

Ýere gaçyrmaly däl.

Jahan içre baýlyk şoldur,

Gadyr-gymmat bilgin, bil!

3. Döredijilik minuty: «Çörekdäki nagyşlar»

Mugallym: Okuwçylar, indi geliň, bir pursatlygyna ussat çörekçilere öwrüleliň. Her biriňiziň öňüňizde «geljekki çörek» bar (sary reňkli kagyz tegelekleri). Siziň wezipäňiz — flomasterleriň kömegi bilen onuň üstüne çekiçiň işini ýada salýan nagyşlary çekmekdir. Goý, olar gadymy nagyşlar bolsun: gün şöhlesi, sünbüller ýa-da nokatly nagyşlar. Çöregiňizi iň owadan hem-de göze ýakymly etmäge çalşyň! (Çagalar surat çekýärler, mugallym hatarlaryň arasyndan geçip, okuwçylary ruhlandyrýar).

4. Refleksiýa: «Saçagyň altyn düzgünleri»

Mugallym: Biziň çöregimiz taýýar we ol örän owadan! Ýöne däp-dessurlarymyzyň hakyky mirasdarlary bolmak üçin, Gahryman Arkadagymyzyň kitaplarynda ýatladýan çöregi hormatlamagyň «Altyn düzgünlerini» ýada salalyň:

• Birinji düzgün: Çöregi hiç haçan nagyşly ýüzi bilen aşak goýmaň — bu zähmete we çöregiň özüne hormatsyzlyk hökmünde görülýär.

• Ikinji düzgün: Çörek owuntyklaryny ýere zyňmaň. Eger çörek owuntygy ýere gaçsa, ony aýawlylyk bilen galdyryň. Bu biziň rysgal-berekedi sylap bilýändigimiziň nyşanydyr.

• Üçünji düzgün: Saçak başynda çöregi bölmezden ozal, hökman ýanyňyzda oturanlara parahatçylyk we bolçulyk arzuw ediň.

Mugallym: Şeýlelik bilen, şu günki syýahatymyz tamamlandy. Ýadyňyzda saklaň: suwuň her damjasynda we çöregiň her owuntygynda halkymyzyň ägirt uly zähmeti we paýhasy bar. Suwy goraň we çöregi sylaň!

Metodiki maslahat:

• Netije: Öý işi hökmünde çagalara bu düzgünleri ene-atalary ýa-da baba-mamalary bilen ara alyp maslahatlaşmagy teklip ediň — bu mekdep bilen maşgalany ýaş nesli terbiýelemek işinde birleşdirmegiň iň gowy ýoludyr.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/643550-dogan-tobra-gymy-matlyklary