«Төрөөбүт тыл сүмэтигэр тапталы «Куолу» араатардар күрэстэрин нөҥүө иҥэрии»

«Төрөөбүт тыл сүмэтигэр тапталы

«Куолу» араатардар күрэстэрин нөҥүө иҥэрии»

Лариса Ивановна Антоева,

Александра Ильинична Захарова,

Александра Афанасьевна Захарова,

Евдокия Павловна Павлова

Э.К. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатын

алын сүhүөх учууталлара

Аныгы олох тэтимнээхтик сайдан иһэр. Бу сайдыы тэтимин кытта тэҥҥэ хардыылаан, оҕо эмиэ үүнэн, сайдан иһиэхтээх. Олох-дьаһах тутула уларыйар кэмигэр тобуллаҕас толкуйдаах, санаатын сатаан этэр, төрөөбүт тылын баайын толору туһанар буоллаҕына эрэ толлугаһа суох иннин диэки барар, бэйэтигэр эрэллээх киһи үүнэн тахсыахтаах. Билигин сахабыт тыла сүтэр кутталламмыта биһигини, үөрэх эйгэтин үлэһиттэрин, олус долгутар, инники кэскилигэр санаарҕатар. Аныгы информатизация, глобализация үйэтигэр оҕо бэйэтин төрөөбүт тылынан саҥарар, толкуйдуур буоллаҕына эрэ бигэ туруктаах, омук быһыытынан бэйэтин өйдүүр уонна ытыктыыр кэскиллээх буолар.

Саха тылын уруоктарыгар оҕо табатык суруйарга, ааҕыы уруоктарыгар айымньылары ааҕан ис хоһоонун ырытарга уонна өйдөөбүтүн, истибитин кэпсииргэ үөрэнэрэ биллэр. Ол эрэн, кылгас бириэмэлээх уруоктарга оҕо элбэхтик саҥарарыгар, тылын саппааһа байарыгар, санаатын толору этэригэр, айарыгар, тылын чочуйарыгар бириэмэ тиийбэт. Саха тылын чааһа сыл аайы аҕыйаан иһэрэ бу кыһалҕаны өссө дириҥэтэр уонна алын кылаас учууталларын иннигэр саҥа ыйытыылары туруорар.

Ол иһин, саха тылын уонна ааҕыы уруоктарын таһынан оҕо тылын байытыыга, чочуйууга араас көрүҥнээх дьарыктары киллэрэр оҕоҕо улахан көмөлөөх, инники сайдарыгар тирэхтээх. Үөрэнээччи төрөөбүт тыл имигэһин, баайын, ойуулуур күүһэ дэлэгэйин, үтүө майгы-сигили тыла хайдах курдук киэнин, элбэҕин өйдүөхтээх, сүрэҕэр-быарыгар инэриэхтээх. Тыл сүмэтин иҥэрии - дириҥ ис хоһоонноох уонна ыарахан үлэ.

Маны ситиһэр наадаттан биһиги, Э.К. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатын алын сүһүөх учууталлара, оскуолабытыгар араас үлэлэри ыытабыт. Олортон биирдэстэрэ — «Куолу» (ораторство) күрэhэ. Бу күрэҕи биһиги оскуолаҕа тэрийэн ыыппыппыт үтүө түмүктэрдээх буолан, үлэбит опыта улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕаммыта.

«Куолу» күрэх сүрүн сыалынан оҕоҕо төрөөбүт тылга тапталы иҥэрии, кини тылын уус-уран, этигэн өттүн сайыннарыы буолар.

Күрэх маннык соруктары толорор:

• Үөрэнээччилэр бэйэлэрин санааларын дьону-сэргэни итэҕэтэр гына, төрөөбүт тылларынан хомоҕойдук этэ үөрэнэллэригэр эйгэни тэрийии.

• Санааны сааһылаан этэргэ, тыл культуратыгар уһуйуу.

• Оҕо дьоҥҥо тылы этэр дьоҕурун, толлубакка саҥарарын сайыннарыы.

• Төрөөбүт тыл баайын, кэрэтин өйдүүргэ, сыаналыырга үөрэтии.

• Күрэх хаамыыта уонна түһүмэхтэрэ:

«Куолу» күрэс хас даҕаны түһүмэҕинэн ыытыллар, оҕо үөрэнэр таһымын, саҥарар дьоҕурун кэҥэтэн биэрэр:

1. Кылаас иһинэн түһүмэх: Бастаан хас биирдии кылааска ыытыллар. Манна оҕолор бастакы тыл этиитин күүһүн холоноллор. Оҕо барыта кыттар.

2. Оскуолаҕа түһүмэх: Алын сүhүөх үөрэнээччилэрэ оскуола таһымнаах күрэххэ кытталлар. Бу түһүмэх оҕолорго атын дьон иннигэр саҥарар уопуту биэрэр.

3. Улууска түһүмэх: Бу түhүмэххэ уолаттар эрэ кытталлар. Манна оҕолор улуус атын оскуолаларын оҕолорун кытта күүстэрин холоһоллор.

4. Өрөспүүбүлүкэҕэ түһүмэх: Улуустартан, куораттан баҕалаах уолаттар бары кытталлар. Бу оҕолорго араатар быһыытынан саамай үрдүк чыпчаал буолар.

Күрэх үс сүрүн түһүмэхтэн турар, хас биирдиитэ оҕо тылын араас өттүн сайыннарарга туһуланар:

1. Бастакы түһүмэх – талан ылбыт тиэмэҕэ сахалыы тыл этии.

Бу түһүмэххэ оҕолорго тиэмэлэр эрдэ бэриллэллэр. Холобурдар:

«Оскуоланы тоҕо "иккис дьиэм" диибитий?»

«Кинигэ - киһи үтүө сүбэһитэ»

«Булт - саха төрүт дьарыга».

Тыл этии ис хоһооно оҕо бэйэтин толкуйугар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр буолуохтаах. Сыана быһыытыгар тыл уустаан-ураннаан этиллиитэ, ис хоһооно сиһилии арыллыыта, тыл этиитин ырааһа, дьон болҕомтотун тардыыта, дьону итэҕэтиитэ ирдэнэр.

1. Иккис түһүмэх – сомоҕо домохтортон билиэт талан миэстэтигэр тута этии толкуйдааһын.

Холобур: «Айыына биэһи ылан атаҕа сири билбэт буолла». Оҕо сомоҕо домох ис хоһоонун таба өйдөөн, тустаах кэпсэтиигэ сөпкө туттара сыаналанар. Бу түһүмэх оҕо түргэнник толкуйдуур, тыл баайын сатаан туһанар дьоҕурун сайыннарар.

1. Үһүс түһүмэх – программаҕа киирбит эргэрбит, сэдэх тыллары талан ылан быһаарыы.

Холобур: "Көмүлүөк – былыргы саха оһоҕо", "Сыгынах – силистии охтубут мас", "Дал – сүөhүнү хаайан аhатар күрүө". Бу түһүмэх оҕолор тылдьыт баайын билэригэр уонна саха тылын уратыларын, кини историятын дириҥник өйдүүрүгэр көмөлөһөр.

Күрэххэ бэлэмнэнии биир эрэ күн буолбакка, сылы эргиччи ыытыллар. Уруокка этап быһыытынан киллэрэбит, уруогу таһынан дьарыктарга араас көрүҥүнэн ыытабыт, оонньотобут, күрэхтэһиннэрэбит. Маннык дьарыктартан оҕо күннээҕи олоҕор туттар тыла-өһө байан, ордук кэрэ, сытыы, этигэн буолар. Онон биһиги, Э.К. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатын алын сүһүөх учууталлара, оҕолорбутун кыра саастарыттан төрөөбүт тылларын таптыырга, сиэр-майгы өттүнэн энкилэ суох буоларга иитэбит, үөрэтэбит. Төрөөбүт тылы харыстааһын, кини баайын кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдии - биһиги сүрүн ытык иэспит.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/648453-trbt-tyl-smjetigjer-taptaly-kuolu-araata