Урок якутской литературы «А. Е. Кулаковскай кыраhыабай кыыhа саха кыыhын идеала»

Предмет:Саха литературата

Учуутал:Слепцова И.С.

Кылааьа: 9 кылаас

Кунэ-дьыла:

Тема: А.Е.Кулаковскай кыраhыабай кыыhа – саха кыыhын идеала.

Сыала: 1. Кэрэни ейдуургэ уерэнии. Кыраhыабай кыыс уобараhын оцоруу.

Саха тылын баайын, дьуhуннуур-ойуулуур эгэлгэ ньымаларын чинчийии.

2. Υѳрэнээччи алтыhар, кэпсэтэр, ырытар дьо5урун сайыннарыы.

3. Кыыhы, дьахтары ере тутуу, убаастабылы ицэрии, кэрэ керуццэ, утуе майгыга умсугутуу.

Уруок тиибэ:сана теманы барыы

Туhаныллар матырыйаал: «Олоцхо кыыhа » уруhуй (Дьулуруйар Ньургун Боотур), дуоска5а «Красота спасет мир» сурук.

Уруок хаамыыта:

Тэрээhин . Уоскуйуу, э5эрдэлэhии, уруок сыала-соруга .

Аа5ыы мунуутэтэ. 3 мунуутэ устата В.Зайцев ньыматынан учебникка 297-298 сирэйгэ баар «Таптал-киhи истиц иэйиитэ» ыстатыйаны бары ботугураан аа5аллар.

Дьиэ5э улэни бэрэбиэркэлээhин.

Эрдэ бэриллибит «Саха кыыhа мин ейдебулбэр» толкуй суруктарын аахтаран истии.

Саха кыыhа кэрэ, утуе, сырдык санаалаах, ыраас майгылаах, куhа5ан дьаллыга суох буолуохтаах. ( Данилов Вова)

Уhун суhуохтаах, кыраhыабай, кене, барыны сатыыр буолуохтаах. Кыыс о5о – олохпут анала, орто дойдуга кэргэн тахсан, о5о теретееру, суеhуну куруелээри, олох олороору кэлэр. (Егорова Иза).

Хара харахтаах, кене быhыылаах кыраhыабай кыыс. Билицци олоххо сеп тубэhэр ейдеех, билиэн-керуен ба5алаах, спорду себулуур буолуохтаах. Кыыс о5о табахтыыра, арыгылыыра, маатыралыыра керерге-истэргэ олус куhа5ан. Дьицнээх сахабын дэнэр кыыс табахтыа, арыгылыа суохтаах, бэйэтин доруобуйатын харыстыахтаах. Кыргыттары Туйаарыма Куо дииллэр, сибэккигэ холууллар, ол иhин кыыс , мин санаабар, нарын, кыраhыабай буолуохтаах. (Капитонов Саша).

Саха кыыhа былыргыттан нарын, намчы, килбик. Кини ис киирбэх, ейдеех. Кыыс анала улаатан, ыал буолан, о5о теретуу. Барытыгар сыста5ас, бастыц хаhаайка буолуохтаах. (Капитонов Алеша)

Саха кыыhа, мин ейдебулбэр, кыраhыабай, майгыта-сигилитэ учугэй, уерэхтээх, куhа5ан дьаллыкка ылларбатах буолуохтаах. (Неустроева Зина)

Толкуй сурукка бары саха кыыhын нарын, кыраhыабай, кэрэ буолуохтаах диэн суруйбуккут. Итинтэн кестерунэн, кыыhы утуе ейдебулу кытта сибээстиир эбиккит. Кырдьык да5аны саха киhитэ кыыс барахсаны былыргыттан ырыа5а- хоhооццо хоhуйан, олоцхо5о туойан аатырта5а. Дэлэ5э:

Кыыс о5о барахсан-

Дьэдьэн курдук

Тэтэрэ умайда,

Толомон мацан кунум

Толбонун курдук

Туналыйан кеhуннэ,- диэхтэрэ дуо?! (Ойууну кердеруу).

Айымньыга киирии туhумэх.

Онтон, о5олоор, эhиги санаа5ытыгар кэрэ диэн тугуй, туох ейдебулуй?

Ыраас, сырдык, олус учугэй, наhаа учугэй, мощнай, кыраhыабай, ча5ылхай, дьикти… Музей, театр, зоопарк, айыл5а, омук сирэ…

Сепке этэ5ит. Онтон саха бастакы суруйааччыта ексекулээх Елексей «кэрэ» ейдебулунэн дириц санааны этэр. Билэ5ит кыыс-дьахтар проблематын аан бастакынан кетехпут суруйааччынан А.Е.Кулаковскай буоларын. 1910 с. суруйбут «Кырасыабай кыыс» хоhооно киhи бол5омтотун тардар.

Саца тема.

(тэтэрээккэ улэ). Учебникка баар хоhоону аа5ыы, быhаарыылаах аа5ыы, истэ олорон уруhуйдааhын.

Айымньыны аа5а олорон туох уобарас кестубутун уруhуйунан тиэрдии.

Уобараhы оцоруу, хоhоон тылын-еhун ырытыы.Кинигэнэн улэ.

Автор кыыhы ханнык таптал аатынан ыцырарый?

Алайаана, лаглардыыр, эйэ5эстэй ньэцкэрдиир, ньургустуура барахсан.

Хоhоон тутула:

кыыс тас керуцэ.

Кыыhы тэцнээhин.

Суолтата, тула дьайыыта.

Угус омук утуетэ.

Кыыhы хоhуйар метафора, эпитет, тэцнэбил текстэн булуц.

(О5олор булан этэллэр).

-Керербут курдук, Кулаковскай кыыhа ацардас тас керуцунэн эрэ кэрэ буолбатах эбит. Кини ессе ейдеех бэрдэ, майгылаах мааныта, ыксаласпыт киhи ыраас санааланар.

Айымньыны аа5ан мин харахпар маннык уобарас кеhуннэ диэн бэйэ5ит уруhуйгутун кемускээц.

Хоhоону аа5а, истэ олорон миэхэ кыраhыабай кыыс дьуhунэ кеhуннэ, ону уруhуйдаатым. (Флегонтов Максим).

Онтон мин харахпар кыыс хатыц уобараhа буолан кеhуннэ. Саха дьоно кэрэ кыыhы хатыцца холууллар. (Гоголев Витя).

Мин 3 кыыс уобараhын кердердум. Бастакы уонна иккис кыыс теhе да кыраhыабайдарын иhин куhа5ан дьаллыкка ылларбыттар. Онтон уhус кыыс Кулаковскай суруйарыныы, ис-тас мессуенэ ыраас, кэрэ. (Капитонов Алеша).

О5олоор, Алеша уруhуйун бол5ойон керуе5уц. Уhус кыыhын кини то5о эрэ тегуруччу сурааhынынан буелээбит. То5о? Кини манан саха кэрэ кыыhын тас кирдээх, куhа5ан дьаллыктартан арацаччылаабыт. Маладьыас, ураты уруhуй тахсыбыт. Хоhооццо этиллэринэн,кыраhыабай кыыс Суду Айыылар «суус уйэ тухары суппэт бэлэх» диэн сумэн Орто дойдуга анаабыт ураты айыылара буолар.

Тумук.

Кулаковскай бу айымньытынан кыыс кэрэ ейдебулгэ тэцнэhэрин хоhуйар. Ол эбэтэр киhи кэрэни ейдуур буолуо5уттан олх сал5анар. Биир биллиилээх суруйааччы «Красота спасет мир» диэбиттээх. Киhи оло5о, ейе-санаата сааhын тухары Кэрэни ейдуехтээх уонна онно дьулуhуохтаах. Киhи кэрэни сыаналыыр эрэ буолла5ына, олохпут сайдар, тупсар кыахтаах.

(Уруокка учугэйдик улэлээбит о5олорго сыана туруоруу).

8 . Дьиэ5э улэ.

- Хоhоонтон омуннаан, техтеруйэн, ханалытан этиини булан тэтэрээккэ сурунуу.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/83242-urok-jakutskoj-literatury-aekulakovskaj-kyrah