Тарихта өшпес ізін қалдырған ұлы ғалым

Тарихта өшпес ізін қалдырған ұлы ғалым.

«Сүйер ұлың болса, Сен де сүй.

Сүйінерге жарар ол»

(Абай).

Талантты ғалым, публицист, әдебиет зерттеуші, саяхатшы-географ, Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің тұңғыш өкілдерінің бірі. Оның қысқа да жарқын өмірі, жан-жақты зерттеулік қызметі, философия, этнография, тарих, экономика, құқыұ, география, ауыз әдебиеті, әдебиет теориясы, тағы басқа жайындағы ғылыми зерттеулері, пікірлері қай кезде болмасын өзінің құндылығымен жарқырай берері сөзсіз. Қазақ халқының рухани

Ізденістерінің жарқын көрінісі бола отырып, қоғамдық ойсана, пікір-тұжырымдардың биіктей өркендеуіне ерекше ықпал етті.

Шоқан Уәлиханов 1835 жылы басшылық округінің орталығында орналасқан Құсмұрында дүниеге келді.

Шоқанда ерте жастан бастап, ішкі бейне дүниесі көріне бастады. Ол халық ортасында болып, олардың әңгімелерін тыңдағанды жақсы көрді.

Бірінші білімін Шоқан Құшмурындағы қазақ ауыл мектебінен алды. Бұл жерде ол араб тілінде оқу, жазуды үйреніп, шығыс тілдерін оқыды, қарындашпен сурет салды. Оның әкесі атақты аға сұлтан Шыңғыс - Орта жүз хан Аблайдың ұрпағы – басында Аманғарағайда бас сұлтаны болып, кейін Көкшетауда қызмет істеді. Өзінің әкесінің алдынғы қатардағы орыс интелегнттерімен байланысы, жас Шоқан үшін өте маңызды болды. Шоқан ауылында көптеген орыс ғалымдары болатын.

Бізге офицер Ладыженскийдің Шоқанға арнап жазған хаты түсті. Бұл хатында Ладыженский Шоқанды қазақ халқының поэзиясын, аңыз бен хикаяларын, архитерктура ескерткіштерін зерттеуді ұсынды. Осы сұрақтың мәдени маңызын жақсы түсінген әкесі, күшті ақындар мен айтыскерлерді шақырып, сауатты ұлының көмегімен қазақ өлеңдер мен хикаяларды жазып, оны Омск қаласына Ладыженскийге жібереді. Сөйтіп, белгілі қазақ ақындардың ортасында болған жас Шоқанда өз хақының тарихына, халық поэзиясына деген қызығушылық ерте оянды.

1847 жылы Шоқан 12 жасқа толғанда, оны әкесі Омск қаласының кадет корпусына орналастырды, ол кезде бұл оқу мекеме ең үздік болып саналды. Бұл мектепте көптеген білімді адамдар оқыды.

Кадет корпусында Шоқан тарих, география мен шығыс филологиясынан талаптарын көрсете біліп, өзіне оқытушылардың назарын аударды. Екінші курстан бастап Шоқан мен оқытушылар арасында жақын қарым-қатынас құрайды.

Шоқан Шығыс поэзиясымен шұғылданды. Шығыс поэзиясына деген сүйіспеншілікті ол өлерге дейін сақтады, деп еске алады жолдастары. Кадет корпусында оқып жүргенде халқына қызмет етуді жоспарлаған.

Кадет корпусының ақырғы курстарында ол өз елінің зерттеуін бастаған. Сол кезден бастап ол қазақ фальклорын жаза бастап, Торғай мен Ишим дала тарихының топографиясымен шұғылданып, Орталық Қазақстан ескерткіштерінің архитектура суреттері мен өлшеу мөлшерін жүргізген. Олар туралы 1852 жылмен аталған Шоқанның көптеген суреттері мен сызбалары айтады.

Жас Шоқанға, оның шығармашылық іс-әрекетіне И.Н.Березиннің еңбектері себеп болды.

1853 жылы Шоқан кадет корпусын бітіріп, сібірдегі казак әскерінің алтыншы кавалериялық полкіне белгіленді. Жас және білімді офицер, қарапайым халықтың өмірін жақсы білетін Шоқан, басшылардың назарын өзіне аударып, бір жылдың ішінде Батыс Сібірдің генерал-губернатор адьютант қызметіне ие болды.

1854 жылы ол Илийск өлкесінің Ресейге қосылу жобасын құрастыруға қатысты және Гутковский мен Перемышельскиймен қоса, Алатау өлкесі мен қазақтардың Үлкен жүзін басқару прициптерін құрастырды.

1857 жылдың жазында Валиханов тағы да Алатау қырғыздарына барды. Бұл сапарында ол қырғыздармен жақын танысып, өмірі мен қырғыз халқының тұрмысымен тығыз

танысып, олардың тарихын, этнография мен поэзиясын оқып білді. Шоқан белгілі қырғыз халқының «Манас» поэмасымен алғаш танысты, одан бірінші ғылыми жазу жазып, жартылай орыс тіліне аударды. Ол шығыс халқының тарихын жазды, көп уақытын мұрағатта өткізді, өте маңызды материалды жинаумен болды.

Валиханов еуропа және шығыс тілдерін жақсы білді. Бұл оған материалдарды тұпнұсқасында оқып, білімін нығайтуға көмегін тигізеді.

Бірінші саяхаттың ғылыми нәтижесі жас Шоқанның келесі жұмыстарынан білуге болады: «Иссык-Кул сапарының күнделігі», «Қазақтардың Үлкен ордасының тарихы аңызы мен хикая» очеркі және «Қырғыздар туралы жазбалары».Бұл Шоқанның 21 жасында жазған бірініш еңбек туындылары.

1857 жылы 27ақпанда Шоқанды Орыс георгафиялық қоғам мүшесі болып тағайындалды. Өзінің ең жоғары ғылыми даңқын ол Қашғар экспедициясы нәтижесінде құрды. Шығыс Туркестанның тарихи қиын уақытында жасаған бұл ерлік ғылыми зерттеуші ретінде оны бүкілхалықтық белгілі етті.

Валихановтың қысқа өмірбаяны Петербургте өткізген кезеңі болды. Петербургке шақыру қағазын ол Қашғардан келген мезетте алды, бірақ астанаға баруға оның денсаулығы жарамады. Ол Петрбергкке 1860 жылы наурыз айында келіп, саясат, қоғам және ғылыми өмірге кірісіп кетті.

Өзінің ең маңызды жұмыстарын Валиханов шет тілдер Министрлігінің Азиат депортаментіндегі мектепте түрк тілдерінің оқытушысы болды.

Петербургте Шоқан белгілі қоғам қайраткерілері және алдыңғы қатардағы жауынгерлер, жазушылар, көптеген белгілі ғалымдармен жақындасты. Орыс ғалымдармен жалдастығы оның шығармашылық өмірбаянын нәтижелі етті.

Шоқан Уәлиханов бізідің отандық ғылым үшін өте маңызды. Қырғыз даласында, Ресей мен Қытай шекарасында, дарынды қырғыз сұлтаны Шоқан Уәлиханов қайтыс болды. Ол 30 жаста ғана еді.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/210407-tarihta-shpes-izin-aldyran-ly-alym