Онтохонуудай орон нютагаар аяншалга

Гаршаг

Оролто …….. .... ……………………………………………………………..3

“Онтохонуудай орон нютагаар аяншалга”

1.1. Үхибүүдэй буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар нааданай удха шанар ………5

1.2.Проект “Онтохонуудай орон нютагаар аяншалга” ..............................…6

Тобшолол …………………………………………………………………….9

Хэрэглэгдэhэн литература ……………………………………………………10

Оролто

Манай орон гүрэндэ, илангаяа Буряад Уласта ниитэ ажабайдалай болон политикын хубилалтанууд арадай өөрын үндэhэн мэдэрэл hэргылгэдэ ехэ хубитаяа оруулжа байна. Түрэл хэлэеэ үзэхэ, арадайнгаа еhо заншал мэдэхэ гэжэ хүн зоной hонирхол үргэдхэгдэжэ, олон гэртэхин үхибүүдээ түрэл хэлэндэнь hургаха hанаатай тэгүүлдэг болоо. Тиимэhээ зоной энэ hанаа хэрэгынь хүгжөөхэ хэрэгтэй.

Мүнөө сагай байгаалиин, хүн зоной ажабайдалай хэмжээнэй муудалгаhаа, гэртэхинэй архи тамхинhаа болон бусадшье шалтагаанhаа боложо, эрэмдэг бэетэй үхибүүдэй тоо үсөөрхэгүйнь ехэл харамтай бшуу. Шэбэртын дунда hургуулида иимэ үхибүүд баhал бии.

Шэбэртэ нютагта буряад хэлэ хүгжөөлгын талаар ехэ ажал ябуулагдажа байдаг. Жэл бүхэндэ октябрь hарада буряад хэлэнэй үдэртэ зорюулагдан, нютагаархидай дунда мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ, зоной анхарал хандуулагдадаг. hургуулииншье үхибүүдэй дунда элдэб мүрысөөнүүд боложо, үхибүүн бүхэн хабаадаха аргатай байдаг. Харин эрэмдэг бэетэй үхибүүднай ехэнхи ушарта хабаадангүй үлэшэдэг ушартайбди. Эдэ үхибүүд бусад үхибүүдтэ оробол, олон талаараа гээгдэнги хүгжэлтэтэй аад, түргэн эсэдэгшье, hамааршадагшье, гомдодогшье. Тиимэhээ хүшэр байдалда оруулхагүйн тула иимэ үхибүүдтэ тааруу ажал ябуулха шухала болоно.

Тухайламжа (гипотеза): эхин классай эрэмдэг бэетэй үхибүүдые буряад хэлэ үзэлгын талаар нааданда оруулбал, тэдэнэй аман хэлэлгын, ухаан бодолой, анхаралай хүгжэлтэдэ туhа хүргэгдэхэ.

Проектын зорилго: эхин классай үхибүүдые уран зохеолдо анхарал хандуулха, буряад үгэнүүдэй нөөсэ дээшэлүүлхэ, зүжэг нааданай ажал ябуулгада hонирхол hэргээхэ, үхибүүд болон гэртэхинэй хамтын зохеолгын холбоо харилсаа байгуулха.

Проектын хүлеэгдэхэ үрэ дүнгүүд:

үхибүүд буряад арадай онтохонуудые мэдэхэ болохо; ород-буряад словарь хэрэглэн, оршуулгын шадабаритай болохо;

үхибүүдэй зохеохы абьяас хүгжэхэ;

үхибүүдэй хани харилсаанай дадал байгуулагдаха;

диалог, монолог, хүгжэмдэ тааруулан, нюур шарай, гар, хүл болон бэеэ үхибүүд барижа hураха;

үхибүүд бэе бэеынгээ hанаан бодол хүндэлжэ hураха;

гэртэхин үхибүүдээрээ хамтын ажалда оролсожо, hургуулиин ажал ябуулгада hонирхолтой боложо, эдэбхитэй болохо.

буряад хэлэнэй хүгжэлтын болон дэмжэлгын ажал үргэдхэхэ;

буряад хэлээр hонирхоhон зоной тоо олошорхо.

Ажалай бодото удха (практическая значимость работы): буряад арад нигүүлэсхы сэдьхэлтэй арад зон гээшэ, тиимэhээ тус ажал ябуулагдахада, эдэбхитэй боложо, анхаралаа хандуулан, эрэмдэг бэетэй үхибүүдтэ аша туhатай байха.

Үхибүүдэй буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар нааданай удха шанар

Росси гүрэн - олон яhатанай ажаhуудаг орон. Ород хэлэн гүрэнэй хэлэн гэжэ тоологдодогшье hаань, арад бүхэн өөрынгөө хэлэ алдаагүй. Хэлэн бүхэн шухала, тиимэhээ хэлэеэ алдажа болохогүй. Минии түрэл хэлэн – буряад хэлэн. Хэлэеэ мэдэhэндээ би омогтойб гэжэ өөрыгөө hанадагби. Юундэб гэхэдэ, мүнөөнэй сагта олон хүнүүд түрэл хэлэеэ алданхай, үшөө тиихэдэ буряад хэлэ үзэхэ, мэдэхэ гээшэеэ үлүүдэ тоолодог зон дайралдадаг.

Арад бүхэнэй хуби заяан хэлэнтэйгээ холбоотой[5]. Энэ тон зүб. Түрэл хэлэнэймнай хуби заяан хүн бүхэнhөө дулдыдана гэжэ нэмэхээр.

Яажа үхибүүдые түрэл хэлэндээ дуратай болгохоб? Нэн түрүүн хэлэ үзэлгэдэнь туhа хүргэхэ хэрэгтэй. Харин ганса hургуули үзүүлхэ бэшэ, гэртээ, сүлөө сагтаа саг үргэлжэ, ном уншаха, шүлэг дуу сээжэлдэхэ, наадаха ехэ удхатай.

Үхибүүд гээшэмнай хэд бэ? Өөрын абари зантай, өөрын шадал зэргэтэй, өөрын hонирхолтой хүнүүд бшуу[4]. Үшөө тиихэдэ түрэл хэлэеэ мэдэхэ, сэгнэжэ шадаха Буряад Уласайнгаа ерээдүй эрхэтэд болоно ха юм даа.

Үхибүүн бүхэн наадаха дуратай. Нааданай удха шанар ехэ гүнзэгы. Наадахадаа, үхибүүд hонирхоно, анхаралаа хандуулна, шүүмжэлжэ hурана. Тиимэhээ наадан үхибүүнэй хэлэлгэ хүгжөөхэдэ ехэ тааруу байдаг[4]. Жэшээнь, би айлай гурбан хүбүүдэйаханииньби, дүүнэртэеэ сугтаа наадаха, тэдэнээ элдэб юумэндэ hургаха гээшые hайн мэдэхэб. Заахан үхибүүдые наадуулхадаа, журамда, дүримдэ hургахаhаа гадна, хамта сагаа үнгэргэхэ гээшэ баhал удхатай юм.

Илангаяа манай һургуулида эрэмдэг бэетэй үхибүүд олошорходонь, ехэ харамтай, тэдэ үхибүүд хайратай болоно. Бусад үхибүүдhээ гээгдэнги байдалда оруулхагүйн тула, буряад аман хэлэлгыень хүгжөөхэ талаар ямар ажал хэжэ болоно гээшэб гэхэдэ,нааданай арга хэрэглэхэдэ, ехэ тааруу гэжэ hанагдана. Тиигэжэ тус проект бэелүүлхэ hанаатайгаар ажал ябуулһан байнабди.

“Онтохонуудай орон нютагаар аяншалга”

Мүнөө сагай байгаалиин, хүн зоной ажабайдалай хэмжээнэй муудалгаhаа, гэртэхинэй архи тамхинhаа болон бусадшье шалтагаанhаа боложо, эрэмдэг бэетэй үхибүүдэй тоо үсөөрхэгүйнь ехэл харамтай бшуу. Шэбэртын дунда hургуулида иимэ үхибүүд баhал бии.

Шэбэртэ нютагтаа буряад хэлэ хүгжөөлгын талаар ехэ ажал ябуулагдажа байдаг. Жэл бүхэндэ октябрь hарада буряад хэлэнэй үдэртэ зорюулагдан, нютагаархидай дунда диктантын мүрысөөнүүд, нютагай эмхи зургаануудай бүлгэмүүдэй дунда «Буряад КВН», уран уншалгын, уран зохеолгын гэхэ мэтэ м/рысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. hургуулииншье үхибүүдэй дунда элдэб м/рысөөнүүд боложо, үхибүүн бүхэн хабаадаха аргатай байдаг – буряад дуунуудай, буряад шүлэгүүдэй, классуудай дунда буряад онтохонуудай инсценировка гэхэ мэтэ. Харин эрэмдэг бэетэй үхибүүднай ехэнхи ушарта хабаадангүй үлэшэдэг ушартайбди. Эдэ үхибүүд бусад үхибүүдтэ оробол, олон талаараа гээгдэнги хүгжэлтэтэй аад, түргэн эсэдэгшье, hамааршадагшье, гомдодогшье. Тиимэhээ хүшэр байдалда оруулхагүйн тула иимэ үхибүүдтэ тааруу ажал ябуулха шухала болоно. Нэн түрүүн үхибүүдэй hанажа абалгын ухаан бодол, анхаралыень hэргээжэ, аман хэлэлгыень хүгжөөхэ хэрэгтэй байна.

Онтохон хадаа үхибүүн бүхэнэй ажабайдалай гол шухала зүйл гээшэ. Арадай онтохонууд үхибүүдые hайн сэдьхэлтэй болгоно, амитан, хүн зондо зүбөөр хандажа hургана. Онтохонуудай геройнуудтай үхибүүд уулзахадаа, hонирхонгүй байхагүй. Тиихэдээ үхибүүн шэнэ юумэ мэдэхэ болоно[6].

Энэ проект зохеохын урда үхибүүдээр хөөрэлдөө үнгэргэжэ, онтохонуудта, тэрэ тоодо буряад онтохонуудта хэр ханданаб гэжэ элирүүлһэн байнабди. Тэрэ үхибүүднай онтохонуудые шагнаха дуратайбди гээ, харин буряадаар онтохонуудые шагнажа үзөөгүйбди, ойлгохогүйбди гэһэн харюу абаһан байнабди. Ямар онтохонууд эгээ һонирхолтойб гэжэ һураһамнай, амитад тухай онтохонууд гэжэ харюусаа. Хамтаран ажалаа ябуулаад, буряад хэлэн дээрэ онтохонуудые зүжэглэдэг болоё гэжэ дурадхаһамнай, баяраа мэдүүлһэн байна.

Тиимэhээ онтохонуудые зүжэглэлгын арга хэрэглэхэдэ, ехэ тааруу гэжэ hанагдана. Юундэб гэхэдэ, иимэ ажал үхибүүдэй сэдьхэл баярлуулха, хамтын ажалда хубитаяа оруулнаб гэжэ мэдэрхэдээ, бэеэ дээгүүр сэгнэхэ болоно. үшөө тиихэдэ ахамад классуудай hурагшад эхин классуудай hурагшадта туhалжа, хамтын ажал ябуулхада, эрэмдэг бэетэй үхибүүд анхарал хандуулhандаа, бүришье баяртай байха гэжэ hананаб. Энэ үхибүүдэй гэртэхиншье зүбшөөлөө үгөө, юундэб гэхэдэ үхибүүдээрээ ганса өөhэдөө гэртээ бэшэ, hургуулида ерэжэ, нягта холбоотойгоор ажаллаха аргатай болохобди гэжэ хэлэhэн байна.

Тухайламжа (гипотеза): эхин классай эрэмдэг бэетэй үхибүүдые зүжэг нааданда оруулбал, тэдэнэй аман хэлэлгын, ухаан бодолой, анхаралай хүгжэлтэдэ туhа болохо.

Проектын зорилго: эхин классай үхибүүдые уран зохеолдо анхарал хандуулха, “Амитад” гэһэн темээр буряад үгэнүүдэй нөөсэ дээшэлүүлхэ, зүжэг нааданай ажал ябуулгада hонирхол hэргээхэ, үхибүүд болон гэртэхинэй хамтын зохеолгын холбоо харилсаа байгуулха.

Проектын хүлеэгдэхэ үрэ дүнгүүд:

үхибүүд буряад арадай онтохонуудые мэдэхэ болохо; ород-буряад словарь хэрэглэн, оршуулгын шадабаритай болохо;

үхибүүдэй зохеохы абьяас хүгжэхэ;

үхибүүдэй хани харилсаанай дадал байгуулагдаха;

Диалог, монолог, хүгжэмдэ тааруулан, нюур шарай, гар, хүл болон бэеэ үхибүүд барижа hураха;

үхибүүд бэе бэеынгээ hанаан бодол хүндэлжэ hураха;

гэртэхин үхибүүдээрээ хамтын ажалда оролсожо, hургуулиин ажал ябуулгада hонирхолтой боложо, эдэбхитэй болохо.

Проектын арганууд: хөөрэлдөөн, уншалга, асуудалнууд, зураг харалга, зүжэг нааданууд.

Проектдо хабаадагшад: эхин классай hурагшад.

Проектын саг: хэрэгтэй болохо сагhаа дулдыдаха (2-3 hара).

Проектын хангалта (обеспечение):

үхибүүдтэ харуулха материал (зурагууд, номууд, иллюстрацинууд);

хэрэгсэлнүүдтэй кабинет (хүгжэмэй центр, аппаратура, микрофон, усилитель, проектор, экран)

нааданай хэрэгсэлнүүд (сюжетно-ролевой наадануудай суглуулбари, зүжэг нааданай хэрэгсэлнүүд)

Проектын шатанууд:

Бэлэдхэлгын шата (2 недели):

проектын зорилгонуудые элирхэйлгэ;

проектын түсэб табиха;

хэрэгтэй болохо материал бэлдэхэ;

арадай онтохонуудтай үхибүүдые танилсуулха

Шэнжэлэлгын шата (2 недели):

үхибүүдээр, гэртэхинээр табигдаhан түсэбэй еhоор ажаллаха;

репетицинүүдыеүнгэргэхэ (уншаха, оршуулха, зохеохо, сээжэлдэхэ, наадаха, дуулаха, хатарха).

Түгэсхэлэй шата (2 недели):

багшанар, гэртэхин, үхибүүд хамтаран, зүжэг нааданай атрибутнуудые бүтээхэ;

зүжэг наадаяа харагшадта дурадхаха, афиша бүтээхэ.

ажалай дүнгүүдые тодоруулха.

Тобшолол

Тус ажал ябуулhанай удаа иимэ дүнгүүдые гаргахаар:

Түрэл хэлэеэ үзэхэ, арадайнгаа еhо заншал мэдэхэ гэжэ хүн зоной hонирхол үргэдхэгдэжэ, олон гэртэхин үхибүүдээ түрэл хэлэндэнь hургаха hанаатай тэгүүлдэг болоо. Тиимэhээ зоной энэ hанаа хэрэгынь хүгжөөхэ хэрэгтэй;

Ямар аргаар үхибүүдэй буряад хэлэндэ hонирхол дээшэлүүлхэб гэбэл, эхин классуудай гэртэхиниие хабаадуулан, хамтын ажал эмхидхэжэ, зүжэглэлгын нааданай арга хэрэглэхэдэ, ехэл таарамжатай байха;

Буряад арад нигүүлэсхы сэдьхэлтэй арад зон гээшэ, тиимэhээ эрэмдэг бэетэй үхибүүдтэ анхаралаа хандуулан, бэе бэедээ аша туhатай байхые зориё.

Хэрэглэгдэһэн литература

1. Бадмаев Ц-Б., Дондокова Ц-Д. Барбаадай. – Улаан-Үдэ, 1982

2. Бурятские волшебные сказки. /сост. Баранникова Е.В. и др. – Улан-Удэ, 1973

3. Бурятские народные сказки. /сост. Дугаров Б.С. – М., 1990

4. Еременко А. Развитие речи у детей. http://pozitiv-child.ru/igry-razvitie-rechi

5. Хандаева А.А. К вопросу о языковой ситуации в Республике Бурятия. https://research-journal.org/languages/

6. Чекальдина В. Словесно-развивающие игры как средство развития речи детей http://www.maam.ru/detskijsad/slovesno-razvivayuschie-igry-kak-sredstvo-razvitija-rechi-detei-doshkolnogo-vozrasta-522046.html

7. Языковые приоритеты Республики Бурятия. http://wpoet.ru/

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/360672-ontohonuudaj-oron-njutagaar-ajanshalga