Гыццыл адæймаджы» психологийы æгуыдзæгдзинад Мамсыраты Дæбейы радзырд «Аууон» -ы

Ирон литературæ 10 къласы

Гом урок

Темæ: «Гыццыл адæймаджы» психологийыæгуыдзæгдзинад

Мамсыраты Дæбейы радзырд «Аууон»-ы.

Нысан: 1. Бакусын радзырды арф хъуыды раиртасыныл; текстмæ гæсгæ

равзарын сæйраг архайæджы миддунейы æууæлтæ, йæ ницæйаг

психологийы «ахадындзинад» æхсæнадон царды , раттын анализ

уацмысы портреттæн, детальтæн, аивадон мадзæлттæн.

2. Равзарын, куыд æмæ цæмæн дары йæхи афтæ сæйраг герой?

Сбæрæг кæнын ахуырдзауты цæстæнгас уацмысы æвдыст

проблемæтæм, сæ хъуыдытæ дзурыныл сæ амидин кæнын.

3. Гуырын кæнын рæзгæ фæлтæрмæ æцæг адæймаджы

миниуджытæм цымыдисдзинад, лакейы, фæсдзæуины

зондахастмæ та æнæуынон цæстæй кæсын.

Урочы цыд

l. Орг. момент.

II. Ахуыргæнæджы ныхас:

-Уæ бон хорз, сывæллæттæ æмæ, нæ зынаргъ ахуыргæнджытæ!

- Афтæ фæзæгъынц, адæймаг, дам, иунæг никуы вæййы.

Ныртæккæ нæ фæйнæгыл фæзындзысты нывтæ. Лæмбынæг сæм бакæсут, уæ хорзæхæй, æмæ мын дзуапп раттут ахæм фарстæн:

-Чи, кæнæ цы вæййыæдзух адæймагимæ?

Слайдтæ1,2.

- Раст æй базыдтат, уыдон сты йæ дзуар æмæ йæ аууон. Ӕмæ йæ кæд йæ зæды хай хъахъхъæнгæ фæкæны, уæд ыл йæ аууон та иуæй- иу хатт гадзрахатæй дæр рацæуы, (æвæццæгæн, уый хуры рухс фæфыдуæгтæ кæны).

Адæймаджы царды иуæй- иу хатт афтæ дæр рауайы, æмæ йæ бон йæ сусæг сагъæс хъæрæй зæгъын нæ фæфæразы, кæнæ йæ нæ фæфæнды. Ӕмæ уæд йæ зæрдæйы сусæг сагъæстæ баууæнды йæ ацы «дыууæ хæларæн»…

Ч и -хинымæры, чи та хъæрæй семæ дзурын райдайы. О, æмæ , иу ахæмимæ, йæ аууонимæ «дзурæгимæ» базонгæ уыдзыстæм абон нæ урочы.

Слайдтӕ 3, 4.

Нæ урочы темæ у: «Гыццыл адæймаджы психологийы

æгуыдзæгдзинад Мамсыраты Дæбейы радзырд «Аууон»-ы. (Ахуырдзаутæ темæ фыссынц сæ тетрæдты).

III. Урокæн нысантæ сæвæрын.

- Бакæсут нæ урочы темæмæ æмæ зæгъут, цы хъуамæ сбæрæг кæнæм, нæ радзырд иртасгæйæ, цавæр фæрстытæн дзуаппытæ раттæм?

(Чи у «гыццыл адæймаг»? Цавæр у æгуыдзæг психологи?)

Нæ урокмæ эпиграфæн райстам, æрæджы цы æмдзæвгæ ахуыр кодтам «Нæ тæрсын æз»--æй рæнхъытæ:

« … Ӕцæг, пигмейтæ ис хæрзбирæ, арæх.

Нæуæгуард митыл дæр нæ уадзы фæд сæ къах».

Нигер

- Урочы кæрон мын зæгъдзыстут, куыд баст сты ацы рæнхъытæ нæ темæимæ?

IV. Дзырдуатмæ:

- Зынæмбарæн дзырдты нысаниуæг равзарæм, уæ тетрæдты сæ фæнысан кæнут.

Тæнзæрдæ – лæмæгъ зæрдæ Козбау – лесть

Фæлывд – налат Барджын – фидар Ӕбар – æнæ бартæ

V. Ног темæ:

Ах-г. - «Аууон» у юмористон радзырд. Ӕмæ цы у юмор?

Слайд 5.

Ахуырдзауы раныхас:

Юмор – 1. Понимание комического, умение видеть и показывать смешное, снисходительно-насмешливое отношение к чему–нибудь. Чувство юмора. Рассказывать о чём–нибудь с юмором.

2. В искусстве: изображение чего–нибудь. в смешном, комическом виде. Юмор и сатира. Отдел юмора в газете. 3. Насмешливая и шутливая речь. Тонкий юмор. Грубый, неуместный юмор.

Ах-г:Радзырды хъуыды у ахæм: цалынмæ æхсæнады уа барджын хицау æмæ æбарфæсдзæуин , хицау æмæ йæ дæлбар адæймаг, уæдмæ адæмы̛ хсæн , æнæмæнг, уыдзысты карьеризм, козбаудзинад, цæстмæ митæ, зæрдæлхæнæн хин митæ,æлдариуæгкæныны идеологи æмæ психологи.

Фыссæг сарæзта диссаджы сатирикон фæлгонц – йæ аууонимæ æдзух зæрдиагæй чи дзуры, ахæм кæддæры лакей, булкъонмӕ кусӕг , æмæ ныры колхозон, хуымæтæг ирон хъæуккаг лæг - Сауаты Гæбил.

Чи у, цавæр у ацы лæг,? Цавæр зондыл хæст у?

Нæ фæрстытæн нын æппæты хуыздæр дзуапп ратдзæн фыссæг йæхæдæг. Ӕркæсæм нæ текстмæ.

Текстыл куыст. (3 къордæй куыст)

А х-г. - Ӕппæты фыццаг æркæсæм нæ геройы портретмæ, сбæрæг кæнæм, куыд баст у, Гæбилы æддагбакаст йæ миддунеимæ.

Иу уæ кæсдзæн, иннæтæ уæ цæст æрдарут портрет аразæг дзырдтæм æмæ сæ фæнысан кæнут кърандасæй. Уый фæстæ алы рæнхъ дæр йæ дæнцæгтæ бакæсдзæн æмæ сæ схемæйыбафысдзæн, иннæтæ фыссынц тетрæдты.

1. Фæйнæгыл схемæ . Баххæст æй кæнын дæнцæгтæй.

«Гæбилы портрет» .

Диссаджы портрет! Баззади ма йæ цæстæй дæр фенын. Ӕмæ цы? Уæд та Гæбилы портрет нæхи къухтæй ацаразиккам?! (Ахуырдзаутæ фæлварынц Гæбилы портрет сныв кæныныл).

2. Ныв .

- Куыд уæм кæсы, цавæр адæймаг нæм кæсы нæ нывæй?

- Фæлывд , козбаугæнаг, хинæйдзаг адæймаг.

- Баззад нын сбæрæг кæнын, цавæр у ацы лæгæн йæ миддуне, цы нымайырастыл,пайдайыл?

3. Ахуырдзауы раныхас. (Хæс)

1аг. - Уæлдæр куыд базыдтам, афтæмæй , Гæбил, революцийы размæ, ома йе΄взонджы рæстæджы куыста булкъон Лабунецмæ фæсдзæуинæй. Афтæ сахуыр ис лæггад кæныныл, гæды митыл, козбау ныхасыл, йæ хъуыдытæ æмбæхсыныл, æмæ ныр, советон дуджы дæр йæ ахуыр нæ уадзы. Йæ сусæг хъуыдытæ йын исчи фехъуса, уый йæ нæ фæнды æмæ йæхицæн ссардта диссаджы дзурæг æмбал – йæ аууон. Гъемæ зæрдиагæй ныхас кæны йæ аууонимæ.

2- аг. --Ӕмæ йын цы нæ дзуры, цы нæ йын уæнды зæгъын : куы йын уайдзæф кæны, куы йыл хъæр кæны, куы йын «зонд» амоны. Раст дзы æгомыг фæсдзæуин сарæзта, кæддæр йæхæдæг цавæр уыди, ахæм. Никæмæ афтæ бауæндыдаид , йæ аууонæн та - йæхæдæг хицау!

А х-г: - Гæбилмæ гæсгæ алы адæймаг дæр у искæй аууон: омæ, кæй аууон дæ, уый фæзм, уый митæ кæн, уый зæрдæ балхæныныл архай æмæ дæ къæбæр æнæмæтæй хæрай. Гæбилæн уый у йæ царды сæйраг фæтк, дунейæ кæй æмбæхсы, уыцы зонд:«Кæй бар дыл цæуа, уый фæндонæххæст кæнын хъæуы. Уый раз хъуамæ дæхимæ мацы фæндон уа…».

3- аг. -- Йæ ацы зонды рæстдзинад Гæбил æвдисы йæхи цардæй. Цæвиттон, цы булкъонмæ кусы, уый уарзы Лизæ Петровнæйы, фæлæ йын уый нырма ком нæ дæтты æмæ йæм мæсты у. Уыцы мæстыйæ булкъон фæрсы Гæбилы, куыд сылгоймаг, дам, у Лизæ Петровна? Гæбил зоны, булкъон Лизæйы бирæ уарзы, уый, æмæ йын æй æппæлы.

Ах-г: -- Фæлæ, æнæнхъæлæджы, булкъон куы фæхъæр кодта Гæбилыл, сæрхъæн, ницы, дам, æмбарыс, Лизæ, дам, цъаммар сыл у, уæд фембæрста, кæй фæрæдыд, æмæ уайтагъд иннæрдæм дзурынмæ фæци - Лизæйы фауынмæ. Ацы ран рабæрæг вæййы, Гæбилæн кæй ис у фæлывд, сайæн, зæрдæлхæнæн миддуне, йæ психологи та – æгуыдзæг - фæсдзæуины, лакейы уæййаг зонд. Ӕмæ ахæм зонд лыстæггай амоны йæ аууонæн.

4.Тект аивæй кæсын : ( Ахуырдзаутæ кæсынц радыгай) - «Ныртæккæ

рацыд бригадæй æмæ …)

«Гæбилы психологи». Ссарын тексты дæнцæгтæ. Текстæй скъуыддзаг:

- Бакæсæм та текстæй скъуыдзаг. Уæ хъус фæдарут, Гæбилы психологи цы дзырдтæ бæрæг кæнынц, уыдонмæ, фæнысан сæ кæнут.

Ахуырдзаутæ цы дæнцæгтæ ссарыннц, уыдон презентацийыфæйнæгыл радыгай фæзынынц.

Слайд 6.

1.* Мæныл баст дæ, æмææз куыд кæнон, афтæ кæн;

2. * Кæй бар дыл цæуы, уый фæндон æххæст кæнын хъæуы. Уый раз хъуамæ дæхимæ мацы фæндон уа;

3. *Архайдтон ын йæ фæндонæххæст кæныныл, йæ зæрдææлхæныныл. Уæдæ? Гæнæн нæ уыд.

4. *Æз зыдтон уыцы сылгоймаджы бирæ кæй уарзта, уый æмæ йын æй куыд хъуамæ рафаудтаин? Рафау ын æй, æмæ дæ хæдзар сарæзтай.

5.* Æнæмæнг, зæгъын, сæрхъæн дæн, дæ бæрзонддзинад.

Слайд 7.

6. *Зыдта, йæ ныхасыл æмæ хъуыдыйыл разы кæй вæййын.

7 . *Ӕнæмæнг, дæ бæрзонддзинад, сæрхъæнæмææвзæр дæн, ницы æмбарын.

Ах-г: - Ацы ран æм Лабунец тынг фæмæсты æмæ йын йæ уадул ныццавта. ФæлæГæбил уыцы æфхæрд хъуыды дæр не ΄ркодта, æрмæстдæр æй æндавы иу хъуыды.

--Цавæр?- (ахуырдзауты дзуапп). – Йæхи булкъоны раз сраст кæнын:

Текстæй: (ахуырдзаутæ кæсынц).

8. * Цы зæгъынмæ хъавыд булкъон, хæйрæг æй базонæд. Зонын та йæ хъæуы, раст дзуапп ын цæмæй радтай, уый тыххæй.

9. * Дзурын дæр ма чи уæндыд, фæлæ лæджы цæсгом фидар у.

Слайд 8.

10. * Уайтагъд та бамбæрстон, кæй та фæрæдыдтæн, уыцы ныхас зæгъын кæй нæ хъуыд, уый…

11. * Адæймагæн йæ хицауы маст цас стырдæр кæна, уыйбæрц йæхæдæг та хъуамæ къаддæр кæна.

12.*( Ныр мæ хицау мæ цуры кæм лæууыдис, уым мæм кæцæй хъуамææрцыдаид мæхи хъуыды, фæлæ уæддæр).

13. * Куы нæ сæ базонон рагацау (булкъоны алыхуызон хъуыдытæ), æмæ йæ цы фæнды, уый куы нæ зæгъай, уæд та дæ хæдзар сарæзтай.

14.*Ӕз ныр дæр афтæ кæнын, Хицау уæд, æмæ цыфæнды дæр фæуæд.

А х-г: - Гæбил ацы лакейы сусæггаг зондмæ паддзахы рæстæджы æрцыди, булкъоны фæсдзæуинæй куы куыста , уæд. Фæлæ, лакейы зонд советон дуджы дæр пайдайы хос кæй у, уый тагъд бамбæрста. Колхозы сæрдар йæ зæрдæмæ нæ цæуы, «козбау кæй не ΄мбары», уый тыххæй, ноджы ма йыл æрвæссгæ дæр нæ кæны : «…раджы æгад хæдзар уыдысты,æз та цæрæг хæдзарæй уыдтæн». Уый тыххæй афтæ зæгъы:

( текстæй) – 386 ф.

15. * Гъемæ мæ хицау у æмæ йын козбау ныхас кæнын хъæуы. Хицау нæ уæвгæйæ, уæд æм мæ сæр дзурынмæ дæр не’ рхæссин.

А х – г: - Кæсут, йæ уды лакей у, фæлæ цыдæртæ та йæ сæрмæ нæ хæссы, ома стырдæр лæг куы уыдаид, уæд, æвæццæгæн йæ фындзы аууонæй, йæ фындзæй дæлдæр зæхх дæр нæ федтаид. Гæбилмæ гæсгæ хицау хъуамæ æлдары хуызæн уа, фæстæмæ йæм хъуамæсыбыртт скæнын дæр мачи уæнда. Ай та, дам, хицаухуыз дæр нæу. Ӕмбырды йæ ныхмæ фæдзурынц, уый та рацæуы æмæ сабыргай фæзæгъы, раст дзурут, нæ рæдыдтытæ фесафын хъæуы, зæгъгæ. Ӕмæ мæстыйæ дзуры йæ аууонæн:

Текстæй-386 ф.

1 6. * Уæуу, ард дæ хæдзары бацæуа кæд куыд раст дзурынц дæ ныхмæ куы цæуынц, уæд! Уæдæ ма мæ булкъонæн загътаис, раст нæ дæ, зæгъгæ. Уый дын раст æмæ зылын цы у, уый фенын кодтаид.

Ах – г: - Гæбил фæсдзæуинæй цы зондыл фæхæст, уый йæм иууыл растдæр кæсы. Иудзырдæй , æхсæнадон царды фæтк амад у хицау æмæ йæ фæсдзæуины ахастытыл. Ӕмæ, йæ ныхасы кæрон йæ хъуыдытæн хатдзæг скæнгæйæ, амоны йæ аууонæн:

Текстæй 386 ф.

17. * О, æмæ дæуæй зæгъын. Ды м ’аууон дæ,æмæ хъуамæ мæ фæндтææххæст кæнай. Ӕз мæ хицауы аууон дæн, æмææх хъуамæ уый фæндонæххæст кæнон, уый та йæ хицауы аууон у, æмæ уый фæндон æххææст кæна. Ӕз цард афтææмбæрстон æмæ йæ афтææмбарын.

Ах – г: - Радзырд фæвæййы уымæй, æмæ Гæбилы, йæ аууонимæ ныхас кæнгæйæ, фæстейы æрбаййæфта колхозы сæрдар Сандыр.

Текстæй скъуыддзаг кæсы ахуырдзау. (Дæ фæндаг раст…)

Ах – г: - Ацы ран ма рабæрæг Гæбилы уды иу ахсджиаг миниуæг. Цавæр?

( Дзуапп нын ратдзæн рæсугъд ирон фразелогион дзырдбаст: «йæ аууонæй дæр тæрсгæ кæны»).

Ахуырдзауы раныхас.

4-æм : Фразелогизмты кой кæм скодтам, уым цыбыртæй æрдзурæм радзырды æвзагыл, аивгæнæн мадзæлттыл. Фыссæг арæхстджынæй сдзурын кодта йæ фæлгонцы хуымæтæг, дзургæ ныхасы стилæй: фразеологион дзырдбæстытæй, адæмон дзырдтæй, арфæтæй, æлгъыстытæй. Цæмæн?

5-æм : Цæмæй Гæбилы ныхас равдиса ирддæрæй, бæлвырддæрæй, реалондæрæй. Ӕмæ чиныгкæсæг уыны, цас фæзилæнтæ ис не΄взагæн, куыд бирæ хуызты зæгъæн ис ирон лæгæн йæ хъуыдытæ йæ мадæлон æвзагыл.

Слайд 9.

VI. Физминутка. Сабыр ирон музыкӕ.

Ах – г: Фæйнæгмæ рахастам дæнцæгтæ, бакæсут сæм æмæ рæсугъд ирон музыкæмæ байхъусут .

Фразеологион дзырдбæстытæ:

VII. Ӕрмæг бафидар кæнын.

Скæнæм хатдзæгтæ нæ геройы миддунейæн.

1. Гæбил - «гыццыл адæймаг».( Тетрæдты куыст)

Ах – г: - Нæ абоны урочы цы литературон хъайтаримæ базонгæ стæм, уый схонæн ис«гыццыл адæймаг»? Цавæр миниуджытæм гæсгæ?

*Ахуырдзауты дзуапп : (у тæрсаг, хин, хиппæлой, козбаугæнаг адæймаг; кæны сайæн, зæрдæлхæнæн, цæстмæ митææмæ ныхæстæ).

2. «Гæбилы «æгуыдзæг психологи».

Ах – г: - Йæ психологи та йын цæмæн у схуыдтам æгуыдзæг?

*Ахуырдзауты дзуапп : ( Уымæн æмæ йын ис лакейы сусæггаг зонд, цæры хицæутты зондæй, йæ хъуыдытæ хъæрæй зæгъын дæр нæ уæнды).

3. «Гæбилы æддаг бакастæмæ йæ миддунейы бастдзинад»

---Куыд баст сты?

*Ахуырдзауты дзуапп : (Комкоммæ. Гæбилы лæгъстиаджы фæлывд цæсгомæн йæ уд, йæ мидæг дæр у ахæм фæлывд).

Ах – г: Нæ урочы эпиграф та куыд баст у нæ темæимæ?

( *Ахуырдзауты дзуаппытæ) : ( Пигмейтау …)

Ах – г: --Пигмей, «гыццыл адæймаг»… Искæй уæ фæндид ацы адæмты бынаты уæвын? Фæлæ царды алцыдæр вæййы . Сымахæн уæ царды фæндæгтыл бирæ алыхуызон «гыццыл адæймæгтæ» уыдзæн : Гæбилтæ, Акакий Акакиевичтæ Н. В.Гоголь-ы «Шинель»-æй , Самсон Выринтæ Пушкины «Станционный смотритель»-æй, алыхуызон пигмейтæ … Уæхæдæг мын ахæмтæ ма ысут. Зонд æмæ уын цæсгом не скæндзæн… Иры хъæбатыртæ уын фæзминаг!

VIII. Хатдзæг.

Цавæр проблемæтæ сæвæрдта Дæбе йæ радзырды?

Ӕхсæнады куы уа барджынты æлдариуæгкæныны идеологи æмæ сæ дæлбар адæмы козбаудзинад æмæ цæстмæмиты психологи, уæдмæ ахæм æхсæнад рынчын у, æмæ йæ , æнæмæнг, хъæуы дзæбæх кæнын.

Слайд 10.

 XI.Рефлекси.

1. Абоны урокæй цавæр зонд райстат?

2. Цавæр хъуыдытæ уæм сывзæрын кодта нæ урок?

3. Цы зонындзинæдтæ райстай абон, уыдонæй кæм спайда кæнис?

* Бæрæггæнæнтæ сæвæрын.

Слайд 11.  X. Х /к. Текст бакæсын, фысгæ дзуаппытæ раттын фæрстытæн 387 ф.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/380030-gyccyl-adjmadzhy-psihologijy-guydzgdzinad-