Открытый урок на тему: ц1ердешнийн легарш

НОХЧИЙН МЕТТАН ЦIЕРДЕШНИЙН ЛЕГАРШ

Нохчийн меттан коьрта дожарийн цIерш а, хаттарш а иштта ду:

ЦIерниг мила? хIу^н?

Дōланиг хьенан? стенан?

Лург хьанна? стенна?

Дийриг хьа^н? сте^н?

Кōьчалниг хьаьнца? стенца?

Хотталург хьаннах? стенах?

Меттигниг хьаьнга? стенга?

Дустург хьаннал? стенал?

Муьлхха а цIердош легорхьама, хьалха дожарийн хаттарш хаа деза. Уьш Iамо гIодо лахахь ялийначу байто. Эшаран мукъамехь дагахь Iамае и.

Дожарийн хаттарш Iамон байт

Мила ву? ХIу^н ю? – легōвāла.

Хьēнан, стēнан сурт ду, āла.

Хьанна, стенна ду вай рēза?

Хьа^н, сте^н вайна гIо да^н дēза?

Хьаьнца, стенца меттиг хуьйцу?

Хьаннах, стенах лаьцна дуьйцу?

Хьаьнга, стенга хьовсур ду?

Хьаннал, стенал гIōле ду?

Мас^алā:

Мила ву? ХIу^н ю? – легōвāла (кор – кораш ду)

Хьенан, стенан сурт ду, āла (коран – корийн сурт ду)

Хьанна, стенна ду вай рēза? (корана – корашна ду вай рēза)

Хьан, стен вайна гIо да^н дēза? (коро – кораша гIо да^н дēза)

Хьаьнца, стенца меттиг хуьйцу? (кораца – корашца меттиг хуьйцу)

Хьаннах, стенах лаьцна дуьйцу? (корах – корех лаьцна дуьйцу)

Хьаьнга, стенга хьовсур ду? (коре – корашка хьовсур ду)

Хьаннал, стенал гIоле ду? (корал – корел гIоле ду)

Билгалдаккхар-1. Байтин ритм ца талхо, и нийса еша хаа деза.

Цу тIе а доьгIна, кхузахь:

а) цIерниг дожарехь милву? хIу-йу? алар нийса догIу ритмехь, ткъа милаву? хIу-йу? аьлла юккъера «а» мел кIезга а хазийтаро стихан куц талхадо;

б) дийриг дожарехь хьа-стиē? аьлла, цхьа дош санна дешахь, нийса хуьлу, ткъа хьа? сте? аьлла шина даша юккъехь соцунгIа (пауза) яхь, ритм телха;

в) леговала бохург лēго хIотта, лēго дIаволало бохург ду, лелий вáла, меттахвáла, саттий вáла бохурш санна. Цуьнан транскрипци иштта ю [лиēгуōвāла].

Билгалдаккхар-2. Дагахь Iамае БАКЪЕ: Доланиг, Хотталург, Дустург дожаршкахь дукхаллин терахьан чаккхенгахь цкъа а «ш» ца хуьлу. Корийн, корех, корел меттана ала мегар дац корашан, корашах, корашал, мотт дика ца хуучара тахана олуш долу.

ЛЕГАРШ

Таханлерчу ишколийн программица нохчийн меттан цIердешнийн 4 (диъ) легар ду. Уьш къастадо цIердешнийн цхьаллин терахьехь коьчалниг дожарехь йолчу чаккхенашца:

I. Хьалхара легарехь лору -ца чаккхе йолу цIердешнаш

II. ШолгIа легарехь лору -нца, -рца чаккхенаш йолу цIердешнаш

III. КхоалгIа легарехь лору -ица чаккхе йолу цIердешнаш

IV. ДоьалгIа легарехь лору -чуьнца чаккхе йолу цIердешнаш

Хьалхара легар

ЦI. ø -аш

Дл. -ан -ийн

Л. -на -ашна

Др. -о -аша

К. -ца -ашца

Х. -ах -ех

М. -е -ашка

Дс. -ал -ел

ЦI. котам котам-аш

Дл. котам-ан котам-ийн

Л. котам-на котам-ашна

Др. котам-о котам-аша

К. котам-ца котам-ашца

Х. котам-ах котам-ех

М. котам-е котам-ашка

Дс. котам-ал котам-ел

Шолгiа легар

а)

ЦI. ø -наш

Дл. -нан -нийн

Л. -нна -нашна

Др. -но -наша

К. -нца -нашца

Х. -нах -нех

М. -не -нашка

Дс. -нал -нел

ЦI. йоза йоза-наш

Дл. йоза-нан йоза-нийн

Л. йоза-нна йоза-нашна

Др. йоза-но йоза-наша

К. йоза-нца йоза-нашца

Х. йоза-нах йоза-нех

М. йоза-не йоза-нашка

Дс. йоза-нал йоза-нел

б)

ЦI. ø -арш

Дл. -аран -арийн

Л. -арна -аршна

Др. -аро -арша

К. -арца -аршца

Х. -арх -арех

М. -аре -аршка

Дс. -арал -арел

б)

ЦI. наьI наьI-арш

Дл. наьI-аран наьI-арийн

Л. наьI-арна наьI-аршна

Др. наьI-аро наьI-арша

К. наьI-арца наьI-аршца

Х. наьI-арх наьI-арех

М. наьI-аре наьI-аршка

Дс. наьI-арал наьI-арел

Кхоалгiа легар

КхоалгIа легарехь ларало цхьаллин терахьехь коьчалниг дожарехь -ица чаккхе йолу цIердешнаш. Мас^ала: баба – бабица, дада – дадица, деца – децица, неца – нецица, йиша – йишица, ваша – вешица, шича – шичица, маьхча – маьхчица, бāжа – бāжица, къēда – къēдица; мача – мачица, жайна – жайница, жIала – жIалица, хьакха – хьакхица. КхоалгIа легаран чаккхенаш а масех вариант йолуш ю.

1)

ЦI. -а -аш

Дл. -ин -ийн

Л. -ина -ашна

Др. -о -аша

К. -ица -ашца

Х. -ех -ех

М. -ига -ашка

Дс. -ел -ел

ЦI. мач-а мач-аш

Дл. мач-ин мач-ийн

Л. мач-ина мач-ашна

Др. мач-о мач-аша

К. мач-ица мач-ашца

Х. мач-ех мач-ех

М. мач-ига мач-ашка

Дс. мач-ел мач-ел

2)

ЦI. -а -еш

Дл -ин -ийн

Л. -ина -ешна

Др. -о -еша

К. -ица -ешца

Х. -ех -ех

М. -ига -ешка

Дс. -ел -ел

ЦI. жIал-а жIал-еш

Дл жIал-ин жIал-ийн

Л. жIал-ина жIал-ешна

Др. жIал-о жIал-еша

К. жIал-ица жIал-ешца

Х. жIал-ех жIал-ех

М. жIал-ига жIал-ешка

Дс. жIал-ел жIал-ел

3)

ЦI. -а -арчий хьакх-а хьакх-арчий

Дл -ин -арчийн хьакх-ин хьакх-арчийн

Л. -ина -арчашна хьакх-ина хьакх-арчашна

Др. -о -арчаша хьакх-о хьакх-арчаша

К. -ица -арчашца хьакх-ица хьакх-арчашца

Х. -ех -арчех хьакх-ех хьакх-арчех

М. -ига //-е -арчашка хьакх-ига // -е хьакх-арчашка

Дс. -ел -арчел хьакх-ел хьакх-арчел

4)

ЦI. -а -ар баб-а баб-ар

Дл -ин -еран баб-ин баб-еран

Л. -ина -арна баб-ина баб-арна

Др. -ас -ара баб-ас баб-ара

К. -ица -аьрца баб-ица баб-аьрца

Х. -ех -арах баб-ех баб-арах

М. -ига -аьрга баб-ига баб-аьрга

Дс. -ел -арел баб-ел баб-арел

Иштта легало дада, деца, неца боху дешнаш а. Тидаме эца, цхьадолу адам билгалдечу дешан Дийриг Дожарехь чаккхе -ас хилар.

5)

ЦI. -а -арий ваш-а веж-арий

Дл -ин -ерийн веш-ин веж-арийн

Л. -ина -аршна веш-ина веж-аршна

Др. -ас -арша ваш-ас веж-арша

К. -ица -аршца веш-ица веж-аршца

Х. -ех -арех веш-ех веж-арех

М. -ига -аьршка веш-ига веж-аршка

Дс. -ел -арел веш-ел веж-арел

Иштта легало йиша боху дош а.

Следующая >

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/386938-otkrytyj-urok-na-temu-c1erdeshnijn-legarsh