Lad and tones

Lad va tonliklar

Musiqa savodining ushbu muhim bo‘limlaridan birida asosiy lad (parda) bog‘lanishlarini o‘rganish hamda parda turlari va ularning tuzulishi (major va minor) bilan, tonlik (ohangdoshliklar) va intervallar haqidagi tushuncha bilan tanishtiramiz. Aniq – sof talaffuzga erishish uchun bolalarda ladni bilish tuyg‘usini o‘stirib borish zarur. Bu ish bolalarning qo‘shiq aytishlariga o‘rgata boshlagan paytdan boshlanmog‘i kerak.

Lad va tonlikni o‘rganishda altiratsiya (o‘zgartma) belgilari bilan ham tanishtiriladi. Fortepiano klavishlari oktavada yettita oq va beshta qora klavishi borligini bilamiz.

Biroq bir klavishdan ikkinchisigacha bo‘lgan oraliq har xil. Agar shu klavishlar o‘rtasida qora klavish bo‘lmasa – bu oraliq oq klavishdan qora klavishgacha bo‘lgan oraliq kabi, yarim ton deb ataladi. Agarda oq klavishlar o‘rtasida qora klavishlar bo‘lsa, bu oraliq butun tonga teng bo‘ladi.

O‘qituvchi oq klavishalarning o‘z nomlari borligini qora klavishlarning nomi yo‘qligini, bularning oq klavishlar nomlariga bog‘liq ekanligini tushuntirib beradi. Agar tovushni yarim ton ko‘tarish yoki pasaytirish kerak bo‘lsa, qora klavishlar ishlatiladi va qora klavish qaysi tovushning ko‘tarilayotganiga yoki pasaytirilayotganiga qarab nomlanadi.

«bemol» tovushni 0,5 ton pasaytiradi. 

–«diyez» tovushni 0,5 tonga ko‘taradi.

– «bekar» pasaygan hamda ko‘tarilgan tovushlarni asl holiga

qaytaradi.

Bu belgilar ko‘tarish yoki pasaytirish kerak bo‘lgan tovush (nota) oldiga qo‘yiladi.

Alteratsiya belgilarini tushuntirishda agar biror belgi nota oldida tursa, uning ta’siri shu taktgagina yoyilishini, belgi kalit oldida bo‘lsa, uning ta’siri butun asarga yoyilishini ko‘rsatib o‘tish zarur.

Dirijorlik qoidalari

Dirijor fransuzcha «diriger» – boshqarish, yo‘lga solish degan ma’noni anglatadi. Dirijor musiqa asarini ijro etuvchi jamoa, solistlar, xor, orkestrga rahbarlik qiluvchi san’atkor. Dirijor musiqa asarining ommaviy ijrosiga qadar ijrochi jamoa bilan bo‘lgan hamma tayyorgarlikni olib boradi. Asosiy ijro vaqtida esa konsert yoki spektaklda asarning o‘ynalish tezligi, dinamik ayrim to‘da yoki yakka ijrochilarni to‘xtash yoki ijro qilish vaqtlarini ko‘rsatib turadi, jamoani birlashtiradi, ruhlantiradi va asarning badiiy ijrosi uchun harakat qiladi. Dirijor o‘ng qo‘lida kichik tayoqcha ushlab, musiqa asaridagi taktlarning birinchi kuchli sanog‘ini pastga tushirish bilan ko‘rsatib turadi.

Yuz, qo‘l, bosh va gavda harakatlari va mimikalar bilan asar mohiyatini anglatib, qanday ijro etishini ko‘rsatadi.

Ikki chorak (2/4) o‘lchovida dirijyorlik qilish uchun chiroyli qomat bilan tik turib, ikkala qo‘l, yelka balandligida oldinga ko‘tariladi, barmoqlar bo‘sh qo‘yiladi. Nafas olib, ikkala qo‘l bir tekisda quyidagi ko‘rsatilgan chiziq qo‘yilgan yo‘nalish bo‘yicha harakatlantiriladi. «Bir» deganda qo‘llar pastga tushib, yonga ketadi; «ikki» deganda esa yuqoriga ko‘tariladi va bu harakat bir maromda musiqa tugaguncha takrorlanaveradi.

«Uch chorak» (3/4) o‘lchovida dirijyorlik faoliyati chiroyli qomat bilan dirijyorlik holatini egallab, ikkala qo‘l bir-biriga teskari uch yo‘nalishda quyida chizib qo‘yilganidek, harakatlana boshlaydi.

«Bir» deganda, qo‘l pastga tushuriladi, «ikki» deganda, yon tomonga ketadi, «uch» deganda, esa yuqoriga ko‘tariladi va bu harakat bir maromda musiqa tugaguncha takrorlanaveradi.

«To‘rt chorak» (4/4) o‘lchovida dirijyorlik qilganda qo‘l 4 yo‘nalishda

harakatlanadi:

«Bir» deganda, qo‘llar pastga tushuriladi; «ikki» deganda, ular bir-biri tomon yo‘naltiriladi; «uch» deganda, o‘ng qo‘l yonga, chap qo‘l chapga yo‘naltiriladi; «to‘rt» deganda, esa qo‘llar yuqoriga ko‘tariladi.

Dirijorlik harakatlari bir tomonda musiqa tugaguncha davom ettiriladi.

Qaysi o‘lchovda dirijyorlik qilinishdan qat’iy nazar, kuy tugaguncha xuddi osilib turgan ipni uzgandek, bir past qotib turiladi.

Tegishli o‘lchovni o‘rganish paytida uning o‘ziga xos xususiyatlarni

aniqlab, shu o‘lchovni asarning badiiy obrazi bilan bog‘lash kerak. 2G`4 o‘lchovining ko‘pincha raqs musiqasida uchrashini harakatlarining aniqligi, shu musiqaga xos xususiyat ekanligini, polkalarda, «Jonon» singari xalq raqslarida buni yaqqol ko‘rish mumkinligini ta’kidlab o‘tish mumkin. Aksincha, 3G`4 o‘lchovida yozilgan raqslar harakatlar-ning tekisligi bilan ajralib turadi, masalan, vals gir aylanib o‘ynaladi, polonez (polyak milliy raqsi) salovatli bo‘lib, tizzalarni ohista egib-egib o‘ynaladi. Tantanali bayram marshlari, madhiyalar va boshqa musiqa asarlari faqat aniqlik bilangina emas, balki hajm kengligi va tovush yangrashining bir tekisligi bilan ham ajralib turadi, bunday asarlar 4G`4 o‘lchovida yozilgan bo‘ladi. Mana shu o‘lchovlar orqali dirijorlik harakati amalda bajariladi.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/482691-lad-and-tones