Проект кружка «Байанай»

Бырайыак аата: «Булт - саха дьарыга»

Автордар: Собакин И.Я.-иитээччи, Бучугасов С.Р.-учуутал.

Актуальноһа: Билиҥҥи сайдыылаах кэмҥэ уол оҕо ыраас куттаах, айылҕаны харыстыыр, чөл олоҕу тутуһар буола иитиллиэхтээх . Булт үөрэҕэ ордук уолу уоллуу иитэргэ-үөрэтэргэ туһалаах. Ол кэлин оҕолор олохторугар да улаханнык туһалыан сөп.

Сыала: Уол оҕону норуот үгэстэригэр олоҕуран булка уһуйуу.

Соруктар: - Булт сиэрин-туомун үөрэтии;

-Төрөөбүт айылҕаҕа тапталы, киэн туттууну иҥэрии;

- Уол оҕону эр киһилии иитиигэ сүрүн болҕомтону ууруу;

- Булт араас албаһыгар үөрэтии;

- Чөл олоҕу пропагандалааһын.

Обьект: Уол оҕо.

Предмет: Уолаттары булка уһуйуу.

Сабаҕалааһын: Уол оҕону кыра сааһыттан сиэри-туому тутуһуннара төрөөбүт норуотун үтүө үгэстэригэр уһуйдахха сахалыы чөл куттаах, төрөөбүт норуотугар, ийэ сиригэр бэрэниилээх, билиилээх-сайдыылаах киһини иитэн таһаарыахха сөп.

Этаптара: 2012-2013 сыллар. Бэлэмнэнии кэмэ.

- Литератураны булуу, мунньуу;

- булт, сиэр-туом ис хоһоонун үөрэтии;

- норуот үгэстэриттэн уолаттары иитэр-үөрэтэр ньымаларын мунньуу, үөрэтии.

2013-2014 сыллар. Сүрүннүүр этап.

- үлэ араас көрүҥүн ыытыы;

- маастар-кылаастарга, семинардарга кыттыы, опыт атастаһыы.

2014-2015 сыллар. Түмүктүүр этап.

- кэтээн көрүү түмүгүн (мониторинг) оҥоруу, опыты тарҕатыы.

Һлэ базата: Тыараһа коррекционнай интернат-оскуолата.

Кыттыыны ылаллар:Оскуола салалтата, учууталлар, оҕолор, нэһилиэк булдунан дьарыктанар дьоно.

«Байанай» куруһуок программата

Ханнык баҕарар норуот төрүт культуратын, искусствотын билэр, киэн туттар, сайыннарар буоллаҕына бу норуоту атыттар кэрэхсиир, ытыктыыр буолаллар. Норуот муудараһа, үйэлэргэ муспут баай үгэһэ, айар дьоҕура, талаана көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн истэҕинэ биһиги төрүт культурабыт сүппэккэ, кэхтибэккэ салгыы сайдар кыахтанар.

Уол оҕону айылҕаҕа сыһыаран, Саха төрүт үгэстэригэр тирэҕирэн, олоххо дэгиттэр бэлэмнээх, инникигэ сыаллаах-соруктаах буоларга үөрэтии, өбүгэлэрбит тыйыс тымныы дойдуга хантан да көмөтө суох аҥардас айылҕаны кытта алтыһан киҕи – хара буолан олорон кэлбиттэрин, ол эбэтэр Саха омук айылҕаҕа ордук чугаһын өйдөтүү, төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэрии – бу биһиги көлүөнэни үүнэр ыччакка, кэлэр көлүөнэҕэ ытык иэспит буолар.

Быһаарыы сурук

Бу программа оскуола уолаттарыгар ананан сүрүннээн үс сылга аттарыллан оҥоһулунна. Оҕо сатабылыттан, дьоҕуруттан көрөн булт араас ньымаларын, сылын аайы уустугурдан саҥаны киллэрэн иһиллэр. Ыытыллар дьарыктар бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса ситимнээхтик сайдан, дириҥнээн иһиллэр. Сылын аайы дьарык түмүгүнэн оҕо тугу сатыахтааҕа, билиэхтээҕэ, дьоҕурун сайдыыта чопчу эбиллэн иһэр. Итини ситиһэр сыалтан, маннык хайысхалардаах үлэлэри ыытыахпытын сөп:

Абыычайдары, үгэстэри үөрэтии:

- былыргы сэһэннэри, түбэлтэлэри, булт туһунан көрдөөх кэпсээннэри, түгэннэри кэпсэтии, ырытыы;

- тыл күүһүн таба туһаныы;

- булт абыычайдарын үөрэтии;

- бэйэни харыстаныы, Астан-үөлтэн, тымныйыыттан, сылаастан, ууга-уокка сэрэхтээх буолуу.

Булт сокуоннарын үөрэтии:

- кыыллар-көтөрдөр бултанар кэмнэрэ;

- кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллар, көтөрдөр;

- бэйэ кыаҕынан көтөрү-сүүрэри харыстааһыҥҥа үлэлэр. Балыгы күөлтэн күөлгэ ыытан үөскэтии;

- маһы – оту харытааһын, тэрили таба туһанарга үөрэтии.

Тыаҕа, айылҕаҕа сылдьан бултуурга, балыктыырга уһуйуу:

- ытынан үрдэрэн, туттаран бултааһын;

- кыра кыылларга туһахтааһын, капкан иитии;

- муус аннынан, муҥханан, илиминэн, туунан, күөгүнэн балыктааһын, андаатары туунан бултааһын;

Тыаҕа сылдьан хонор-өрүүр сири оҥостуу, ыраастык туттуу, ас астааһын, таҥаһы – сабы көрүнүү, туттар, бултуур тэрили оҥостуу, булунуу.

Булду таӨастааһын, харайыы:

- түүлээҕи, тириини ирдэбилгэ сөп түбэһэр гына тиирии;

- тиирэр мастарыоҥоруу, бэлэмнээһин.

Программа теоретическай, практическай салаалартан турар:

Теоретическай чааһыгар өбүгэ булка-аска, айылҕаҕа туттар ньыматын хасыһан үөрэтэбит, экскурсияларга сылдьабыт, булт тэриллэрин кытта билсиһэбит.

Практическай чааһыгар үөрэппит ньымабытын туһанан булт тэрилин бэйэ илиитинэн оҥоробут, булка сылдьабыт.

Бу барыта оҕо билиитин дириҥэтэр сыаллаах ыытыллар.

«Байанай» куруһуок 2012-13 сыллааҕы былаана

«Байанай» куруһуок 2003-14 сыллааҕы былаана

«Байанай» куруһуок 2014-15 сыллааҕы былаана

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/219619-proekt-kruzhka-bajanaj