Ассоциограммалар: интерактив ысул буларак татар теле дәресләрендә

Татар теле дәресендә ассоциограммалар төзү.

Сөйләм телен үстерү сүз байлыгын арттыру процессында тормышка ашырыла.Сүз байлыгын үстерү – катлаулы һәм озак вакытлы процесс.Дәресләрдә сөйләм телен үстерү, татар телен өйрәнергә теләк уяту өчен төрле алымнар кулланырга тырышам.Шуларның берсе – ассоциограммалар төзү.Нәрсә соң ул ассоциограмма? Ассоциограмма- ассоциацияләрнең график күрсәтелеше. Ассоциограмма балаларны уйларга, үз эшчәнлеген анализларга өйрәтә.Балаларга бер тема, төп сүз бирелә. Алырга мөмкин булган темалар:

“Кыш”,”Җәй”,”Яз”,”Көз”,”Мәктәптә”,”Ашханәдә”,”Китапханәдә”,”Дус лык”, “Туган көн”,”Зоопаркта”,”Урманда”.Темага,төп сүзгә карап балалар ассоциограмманы нинди формада ясаячакларын уйлыйлар.Дәрестә күбрәк куллана торган форма – ирекле түгәрәк ассоциограмма.Мәсәлән, “Мәктәп” темасы бирелсә, китап, дәфтәр, мәктәп формасын сайларга була.Төп сүз аерылып, күренеп торырга тиеш, аны балалар күбрәк уртага язып куялар.Төп сүзне ишеткәч, күз алдына нинди ассоциацияләр(сүзләр) килә, укучылар шул сүзләрне язып куялар.Исемнәр генә языгыз,яки исем+фигыльләр,сыйфатлар гына языгыз дип әйтергә була.Схемаларны ясап бетергәч, укучылар эшләрен яклыйлар,сүзләрдән җөмләләр,кыска гына хикәяләр төзиләр. Балалар бу эшне бик теләп,кызыксынып эшлиләр.Эшчәнлекне төркемнәрдә дә, индивидуаль рәвештә дә оештырырга була. Ассоциограммалар дәрестә өйрәнгән сүзләрнеистә калдырырга ярдәм итә,фикерләргә мәҗбүр итә.Шулай ук сүзнең язылышы истә кала.

Ассоциограммалар төзү этаплары:

Укучыларга төп сүзне тәкъдим итү.

Схема формасын сайлау.

Төп сүз нинди ассоциацияләрне(сүзләрне) күз алдына китерә, шул сүзләрне язу.

Схемаларны яклау.

Нәтиҗә ясау.

Текст өстендә эшләгәндә тагын бер алым – текстны визуальләштерү һәм структуралаштыру (хәтер картасы) алымы бик отышлы.Бу алым укучыларның текстны күреп, эчтәлеген,структурасын хәтердә калдыруга нигезләнгән.Эшчәнлекне төркемнәрдә оештыру отышлырак.

Схема төзү этаплары:

1. Схема формасын сайлау.(текст табигать турында булса, агач рәсемен сайларга була).

2. Тексттан төп җөмләне сайлап алу яки текстның исемен схемага язып кую.

3. Тексттагы җөмләләрдән башта исемнәрне,аннары фигыльләрне, яхшы аңлау өчен кирәк булса,сыйфатларны да язып кую.

4. Төркемнәрдә киңәшләшү.

5.Проектларны,схемаларны яклау.

6. Нәтиҗә ясау.

3,4нче сыйныфларда схемаларны катлауландырырга була.Укучылар тексттагы геройларны аерып алалар,схемага геройларның нишләвен һәм алар уйлавынча геройның нинди булуын язып куялар.Текстны визуальләштерү һәм структуралаштыру укучының танып белү эшчәнлеген, иҗади фикерләвен үстерә, укучылар тексттагы геройларга бәя бирергә, кирәкле информацияне аерып алырга өйрәнәләр.

Текстны өйрәнгәндә “Спорт диктанты”н кулланырга мөмкин.

Беренче этапта командаларга бүләбез (командада 3 кеше).

1 укучы – диктор (әйтеп торучы).

2 укучы – тыңлаучы.

3 укучы – язучы.

Икенче этапта диктор тексттан сүзләр әйтә,тыңлаучы язучыга барып әйтә,язучы яза.

Өченче этапта тактада нәтиҗәләр чыгарыла.

Дүртенче этапта текстны төрле рольләргә кереп укыйлар.Мәсәлән, генерал кебек, балалар бакчасындагы кеше кебек,спорт комментаторы кебек, робот кебек, туңган кеше кебек.

Бу эшчәнлектә укучылар авазларны дөрес әйтергә тырышалар,игътибар белән тыңларга, сыйныфташлары алдында чыгыш ясарга өйрәнәләр.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/295788-vystuplenie