Ирон æвзаг дыккаг кæмæн у, уыцы скъоладзаутæн Хетæгкаты Къостайы уацмыстæ амоныны мадзæлттæ

Ирон æвзаг дыккаг кæмæн у, уыцы скъоладзаутæн Хетæгкаты Къостайы уацмыстæ амоныны мадзæлттæ.

Астæуккаг скъолайы ирон литературæйы урокты Хетæгкаты Къостайы сфæлдыстад ахуыр кæнынæн стыр ахадындзинад ис скъоладзауты ахуырадон æмæ хъомыладон хъуыддаджы. Ирон æвзаг дыккаг кæмæн у, уыцы скъоладзаутимæ кусгæйæ архайын хъæуы, цæмæй Къостайы сфæлдыстад уа ахадгæ уыцы сабиты æхсæн дæр. Уымæ гæсгæ ирон æвзаджы æмæ кæсыны урокты Къостайы сфæлдыстад ахуыр кæнгæйæ пайда кæнын æмбæлы алыхуызон мадзæлттæй . Архайын хъæуы, цæмæй скъоладзаутæ зæрдæйæ банкъарой æмæ йын бауарзой йе сфæлдыстад. Райдайæн скъолайы Къостайы сфæлдыстадимæ ахуырдзаутæ базонгæ вæййынц фыццæгæм къласы. Йе мдзæвгæты æмбырдгонд « Ирон фæндыр» кæрæй – кæронмæ бакасгæйæ фенæн ис, сывæллæтты темæ сæрмагонд бынат кæй ахсы поэты сфæлдыстады. Уымæ гæсгæ фыццæгæм къласæй чингуытæ анализ скæнгæйæ фенæн ис скъоладзаутæ кæй зонгæ кæнынц Къоста сабитæн цы æмдзæвгæтæ ныффыста, уыдонимæ. Æнæмæнг ахуырдзаутæн дзурын хъæуы, Къоста йæ уацмыстæ иронау дæр æмæ уырыссагау дæр кæй фыста. Уырыссаг æвзаг Къостайæн кæй сси йæ дыккаг мадæлон æвзаг.

Зæгъæм, дыккæгæм къласы чиныгмæ Къостайы æмдзæвгæтæтæй хаст æрцыдысты «Гино», «Уасæг», «Зæрватыкк». «Гино» ахуыргæнгæйæ æмдзæвгæйы мидис сбæдтæн ис Къостайы цардимæ.

Æмдзæвгæ бакасгæйæ, адæймаджы цæстытыл цæмæдæр гæсгæ рауайы ахæм нывтæ: Хъызмыда, Къостайы фыдыус, чи зоны, Къостамæ хæцыди, æмæ сывæллонæн цæмæй йæ маст фæкъаддæр уа, уый тыххæй хъазы сæ гæдыимæ. Кæнæ сывæллон йæ къахыл куы ауайы, уæд ын гæды хъазæн хъул вæййы. Йæ фæлмæн хъуын ын фæивазы, йæ уæлæ дæр æрбахуыссы æмæ йын йæ хъырнынмæ фæхъусы. Сывæллонмæ афтæ фæкæсы, цыма йын «аргъæуттæ» кæны. Къоста дæр сæ гæдыйы ардта рæвдыд.

Цæмæй скъоладзаутæ хуыздæр бахъуыды кæной Къостайы дæр æмæ йе ̛ мдзæвгæ дæр, уымæ гæсгæ æмбæлы раттын ахæм хæслæвæрдтæ хæдзармæ: рахæссын æмдзæвгæйы мидис нывмæ, радзурын сæхи гæдыйы тыххæй, хъомыладон куыст бакæнын: хæдзарон цæрæгойтимæ хъæуы лымæнæй цæрын, æфхæрын сæ не̛ мбæлы. Ацы чиныгмæ ма хаст æрцыдис Къостайы æмдзæвгæ «Зæрватыкк» дæр. Поэт зæрватыкмæ хæлæг кæны, уымæн æмæ Къоста йæхæдæг цæрæнбонты тохгæнæг уыд, æрмæст йæхи сæрибарыл нæ, фæлæ фылдæр йæ адæмы сæрибарыл. Ацы æмдзæвгæ ахуыр кæнгæйæ æмбæлы дзырдуатон куыст бакæнын. Скъоладзауты базонгæ кæнын ахæм дзырдтимæ: æлдар, æнæмаст, æвзыгъдæй, æнæхъыг. Уыцы дзырдты руаджы хуыздæр бамбардзысты æмдзæвгæйы мидис. Зæгъын ма æмбæлы сывæллæттæн уый, æмæ Къоста сабитæн кæй ныффыста, уыцы æмдзæвгæты æмбырдгон схуыдта «Зæрватыкк», йæ бынмæ та фыст уыдис: «Мæ лæвар ирон сывæллæттæн». Зæгъын æмбæлы уый дæр: ирон скъола æмæ сывæллæтты уæззау уавæр истæмæй фæрогдæр кæныны тыххæй фыссæг кæй сфæнд кодта ирон æвзагыл чиныг саразын. Уымæй уæлдай ма Къоста йæ сабийы бонты цы федта æмæ бавзæрста хорзæй дæр æмæ æвзæрæй дæр, цæмæй фæцух, цæмæ бæллыд, уыдон схай кодта Иры сывæллæттæн. Къостайæ сывæллæттæ никуы уыдысты рохы, суанг тынг зын уавæрты куы уыд, уæддæр.

Херсонæй ма йæ фыстæджыты дæр фыста:

«Сывæллæттимæ дæр дугъы уайын, хъазын пурти къуырынæй…»

«…Мæ фысымтæм ис авд сывæллоны. Байуæрстон сын кърандæстæ

æмæ тетрæдтæ, ахуыр сæ кæнын. Изæры къардиуы былыл фæзарæм, райсом та балхæндзыстæм пурти æмæ къуырынæй дæр хъаздзыстæм…».

Ацы писмойы ныхæстæ дзургæйæ сæм хъæуы равдисын Къоста сывæллæтты æхсæн кæм ис, уыцы ныв.

Æмбæлы ма раттын хæслæвæрд, цæмæй фылдæр базоной зæрватыччы тыххæй. Цæмæй бамбарой, цæмæн æй хоны поэт æнæхъыг, æнæмаст цæрæг, уый.

Поэты иннæ æмдзæвгæ «Уасæг» ахуыргæнгæйæ ахуырдзаутимæ скæнын æмбæлы беседæ. Цавæр хæдзарон мæргътæ зонынц? Кæцы маргъæн ис сызгъæрин къоппа? (золотой гребешок), кæцы маргъ фæуасы райсом раджы? Равдисын сæм мæргъты нывтæ дæр презентацийы хуызы, зарæг сыл æвæрдæй. Уæдæ Къоста уасæгыл цы æмдзæвгæ ныффыста, уымæд ма байхъусæм æмæ йæ равзарæм, цымæ цы цæстæй кæсы поэт уасæгмæ æмæ йын цæмæн уайдзæф кæны? Дзуаппыты фæстæ сабитимæ æрцæуын ахæм хатдзæгмæ: æвæццæгæн, ма сидзæр сывæллонмæ фынæй кæнын цыдис, фæлæ йæ иуæй Хъызмыда хъыгдары, иннæмæй та сæ уасæг. Æмæ кæд фыдыусы ныхмæ йæ бон ницы дзурын у, уæд уасæгæн та кæны уайдзæф. Сывæллоны уавæр бамбарын сын зын нæу, сæхæдæг дæр скъоламæ цæугæйæ ахæм уавæры вæййынц.

Æмдзæвгæ «Лæгау» бакæсыны размæ скъоладзаутимæ аныхас кæнын æмбæлы, абон дæр тынг актуалон кæй у, ууыл. Бирæтæ ахуырмæ, чиныгмæ уæлæнгай цæстæй кæсын райдыдтой, æмæ уый раст нæу. Къоста йæхæдæг дæр стыр аргъ кодта чиныгæн, скъолайæн, ахуырæн. Уыцы беседæйы фæстæ скъоладзаутæ хуыздæр бамбардзысты поэт йе ̛мдзæвгæйы цы фæдзæхсы сабитæн, уый. Æмдзæвгæ бакæсыны фæстæ рахатынц Къоста, йæ кары лæг, куыд фæлмæн хъæлæсы уагæй дзуры йæ кæстæрмæ, аразы йæ раст фæндагыл, рæдийын æй нæ уадзы. Ахуыр сæ кæны фæллой уарзыныл, хи дарыны æгъдæуттыл, зындзинæдтæй нæ тæрсын. Уæдæ ма кæй ис абарæн Къостаимæ, чи уæм дзуры æдзухдæр рæвдаугæ хъæлæсæй, чи уын амоны зонд? Сабитæ сæхæдæг хатдзæгмæ æрцæуынц. Æмдзæвгæмæ ма скæнæн ис пантамимæ дæр. Иу скъоладзау æй аив дзуры, иннæ та йæ амоны цæуыл дзы дзырд цæуы, уый. Хуыздæр чи бакаст æмæ растдæр чи равдыста æмдзæвгæйы мидис, уыдон хорзæхгонд æрцæуой лæвæрдтæй.

Къостайы æмдзæвгæ «Фыдуаг» цæмæй хуыздæр бамбарой ахуыр-дзаутæ, уымæ гæсгæ зæгъын æмбæлы, бирæ сывæллæттæ Къостайы рæстæг æххормаг кæй æййæфтой. Æмæ ацы лæппу дæр стонг у, фæлæ йæ нæ фæнды, исчи йæм хъуса, кæнæ кæса. Уымæн æмæ йæм кæрдзыныл кæуын худинаг кæсы. Æцæг лæг суæвын кæй фæнды, уый хъуамæ хъаруджын уа, стонг æмæ уазалæн дæр быхса, афтæ хъуыды кæны Къоста æмæ сабиты дæр ууыл ахуыр кæны.

Зæгъын ма мæ фæнды «Скъолайы лæппу»- йы тыххæй.

Æмдзæвгæ ахуыр кæнгæйæ фæйнæгыл æмбæлы æрцауындзын цырд, сæрæн скъоладзауы нывтæ. Сывæллæттæн æмдзæвгæ кæсгæйæ ма нывтæ дæр куы уыной, уæд куыд нæ сæвзæрын кæндзæн ахуырмæ, куыстмæ тырнындзинад. Скъоладзауты хъæуы æркæнын хатдзæгмæ: ахуыр кæнын сывæллонæн йæ сæйрагдæр хæс кæй у.

5-æм къласы чиныгмæ хаст æрцыди æмдзæвгæ «Балцы зарæг». Йæ асмæ гæсгæ чысыл у, фæлæ йæ ахадындзинад поэты сфæлдыстады у æгæрон. Скъоладзаутæ фылдæр хатт зонгæ вæййынц æмдзæвгæимæ. Фæзонынц æй зæрдывæрдæй, фæлæ уацмысы арф идейон хъуыды сабитæ нæ фембарынц. Цæмæй ахуыргæнинæгтæ раст бамбарой æмдзæвгæйы арф æмæ вазыгджын хъуыды, уый тыххæй йæ бакæсыны агъоммæ ахуыргæнæг сараза цыбыр беседæ адæмты хæлардзинады æмæ ахастыты тыххæй. Скъоладзаутæ æнæмæнг хъуамæ зæгъой сæ хъуыдытæ, сæ къласы ахуырдзауты æхсæн дæр цавæр ахастдзинæдтæ ис, уый тыххæй. Æрхæссой бæлвырд дæнцæгтæ сæ цардæй. Уый фæстæ ахуыргæнæг æрдзура, Къоста адæмы ̛ хсæн хæлардзинад тауæг кæй уыдис. Поэты стырдæр бæллицтæй иу уыдис, цæмæй æппæт адæмты ̛ хсæн фидар кодтаид иудзинад, æфсымæрдзинад, уарзондзинад. Йе̛ мдзæвгæ «Балцы зарæг»-ы поэт сиды ирон фæсивæдмæ, цæмæй кæрæдзийæн аргъ кæной, уарзой кæрæдзийы æфсымæртау. Сиды фæсивæдмæ, цæмæй адæмы мæт, адæмы сагъæс айсой сæ зæрдæтæм, «дзыллæйы номæй скæной сæ тырыса» æмæ цæуой размæ, рухсмæ. Къоста кæд йæ рæстæджы фæсивæдмæ сидтис, уæддæр абон дæр уыцы æмдзæвгæ актуалон у.

6-æм къласы ахуырдзаутимæ «Бирæгъ æмæ хърихъупп» ахуыргæнгæйæ зæгъын хъæуы, Къоста æрмæст æмдзæвгæтæ кæй нæ фыста сабитæн, фæлæ ма баснятæ дæр.

Стыр аргъ кæй кодта адæмон сфæлдыстадæн, æмбырд кодта аргъæуттæ, зарджытæ, таурæгътæ. Пайда кодта æмбисæндтæй. Уыдоны бындурыл ныффыста цалдæр басняйы. Баснятæ фыссыныл ахуыр кодта зындгонд уырыссаг баснятæ фыссæг И.А. Крыловыл. Беседæйы фæстæ басня сæ зæрдæмæ фæцæудзæн, æви нæ, уый ахуыргæнæджы аив кастæй аразгæ у. Цас æй арæхстджындæрæй бакæса, уыййас ын арфдæр бамбардзысты йæ хъуыды. Басня ратæлмац кæныны, равзарыны фæстæ, сывæллæттæ сæхæдæг хъуамæ скæной хатдзæгтæ, æрхæссой æмбисæндтæ басняйы мидисмæ уырыссаг æвзагыл, стæй сæ иумæйагæй ратæлмац кæной. Къласы сабитæ æвзарынц басня рольтæм гæсгæ бакæсын. Цæмæй басня сæ зæрдæмæ фæцæуа æмæ йæ хуыздæр бахъуыды кæной, уый тыххæй ма хъæуы скъоладзауты конд иллюстрацитæй саразын презентаци æмæ йыл сæвæ-рын басняйы ныхæстæ. Æмдзæвгæ зæрдывæрдæй сахуыр кæныны фæстæ сывæллæттимæ бацæттæ кæнын инсценировкæ.

Æрдзы тыххæй фыст æмдзæвгæтæ «Сæрд», Фæззæг», «Зымæг» ахуыр кæнгæйæ архайын хъæуы ууыл, цæмæй сывæллæттæ афæдзы афонты миниуджытæ иронау дзурын ахуыр кæной, æрдзы цы ивддзинæдтæ фæзыны, уыдон зоной. Нывтæм гæсгæ дзырдбæстытæ æмæ цыбыр хъуыдыйæдтæ аразой . Зæгъæм «Фæззæг» ахуыр кæнгæйæ сцымыдис кæнын сывæллæтты, зæгъын сын, иронау фæззæджы тыххæй дæсны куы радзурæм, уæд нын «Фæззæг» йæ дыргътæ æмæ халсартæй фæхай кæндзæн. Байхъусын æмбæлы æрдзы зæлтæм, цæмæй базоной афæдзы афон.

Къостайæн йæ æмдзæвгæтæ бакæсын æмæ сын сæ мидис бамбарыны, фæстæ дæттын хъæуы идейон аивадон анализ. Уымæн та ахуыргæнæг раздæр æрцæттæ кæны, скъоладзаутæй бæлвырд хъуыды чи фæдомы, ахæм фæрстытæ æмæ куысты хуызтæ.

Къостайы æмдзæвгæтæ ахуыргæнгæйæ æнæмæнг зонгæ кæнын хъæуы сабиты йæ царды фæндæгтимæ. Фыссæджы биографийæ дæттын хъæуы, æрмæстдæр скъоладзаутæ цы уацмыс ахуыр кæнынц, уыимæ комкоммæ чи æххуыс кæна, ахæм æрмæг. Кæд бæлвырд къласы Къостайы царды хабæртты тыххæй программæйы лæвæрд нæ цæуы, уæддæр ахуыргæнæг хъуамæ хæрз цыбырæй æрдзура поэты сидзæр сабийы бонтыл. Куыд баззад хæрз чысыл сабийæ æнæ мадæй, куыд хæлæг кодта фæлмæн къухты рæвдыдмæ, куыд-иу фарста, йæ мадæй, хорз æй чи зыдта, уыдоны, сæ ныхæстæм гæсгæ куыд сарæзта йæ мады портрет æмæ куыд рауад æцæгæйдæр йæ ныййарæджы хуызæн. Равдисын сæм «Мады портрет».

Æмбæлы скæнын урок- экскурси, æмæ абалц кæнын Къостайы райгуырæн хъæу Нармæ. Уый æнцонтæй бафтдзæн къухы Нары хуызистыты фæрцы..

Цæмæй Къостайы цард æмæ сфæлдыстад лæмбынæг бамбарой æмæ банкъарой, уый тыххæй уæлдай æргом аздахын хъæуы фæсурокты куыстмæ. Къостайы гуырæнбонмæ саразын æмдзæвгæ кæсджыты конкурстæ, рауадзын къулы газеттæ, скæнын поэты уацмыстæм нывтæ, ацæууын Къостайы музеймæ.

Иумæйагæй куы дзурæм, уæд ирон æвзаг дыккаг кæмæн у, уыцы скъоладзаутимæ Къостайы æмæ иннæ поэты сфæлдыстад ахуыр кæнгæйæ æмбæлы ног технологитæй, алыхуызон мадзæлттæй пайда кæнын. Зæгъæм, уацмыстæ ахуыргæнгæйæ фыццаджыдæр хъæуы мотиваци скæнын. Цæмæй цавæр æмдзæвгæ ахуыр кæндзысты, уымæ сæхæдæг æрцæуой, уый тыххæй æмбæлы скæнын дзырдбыдтæ дæр, сæйраг дзырд æмдзæвгæйы сæргондимæ, кæнæ хуызджын нывтæ бацæттæ кæнын, презентаци скæнын æмæ аф. д.

Алы урочы дæр хъæуы дзырдуатон куыст, æнæзонгæ дзырдтыл хъуамæ афтæ лæмбынæг бакусой, æмæ уацмысы мидис сывæллæттæ кæсгæйæ æмбаргæ куыд кæной. Скæнын презентацитæ хуызджын нывтимæ æмæ сыл сæвæрын æмдзæвгæйы ныхæстæ, цæмæй презентацимæ кæсгæйæ æмæ хъусгæйæ сæ зæрдæтæм тынгдæр бахъара уацмыс, сæ цæстытыл ауайа æмæ йæ уæд хуыздæр бамбардзысты.

Ирон æвзаг дыккаг кæмæн у, уыцы скъоладзауты дæр кæсын ахуыр кæнын хъæуы, сæ функционалон нысаниуæгмæ гæсгæ. Скъоладзауты фæцалх кæнын хъæуы æмбаргæ кастыл . Ахуырдзаутæ хъуамæ фæцалх уой тæлмац кæныныл. Тæлмац кæнгæйæ сывæллон хъуамæ тырна тексты мидис бамбарынмæ, йæ сæйраг хъуыды йын раргом кæнынмæ.

5-æм, 6-æм кълæсты ахуырдзауты ахуыр кæнын информаци агурын æмæ йемæ кусын, æфтауын сæ хибарæй кусыныл, бацæттæ сæ кæнын æхсæнады цæрынмæ.

Алы ахуыргæнæджы размæ æвæрд ис хæс: скъоладзауты царды раст фæндагыл сæвæрын; бауарзын сын кæнын фæллой, райгуырæн бæстæ, мадæлон æвзаг, æмæ кæй зæгъын хъæуы, Къостайы æмдзæвгæтæ дæр рæзгæ фæлтæры ахуыр кæнынц ууыл.

Литературæ:

Бекъойты Владимир. «Хетæгкаты Къостайы сфæлдыстад астæуккаг скъолайы» Дзæуджыхъæу «Ир»1999

Уалыты Татьянæ Хетæгкаты Къоста сывæллæттæн «Рухстауæг» 2014 №2

Семенов Л.П.Коста Хетагуров о детях. Избранное.- Орджоникидзе, 1964

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/392649-iron-vzag-dykkag-kmn-u-uycy-skoladzautn-h