Методика приобщения дошкольников к традициям и культуре осетинского народа

Темӕ: «Бинонты ӕгъдау».

Нысан:

1.Сабиты зӕрдыл ӕрлӕууын кӕнын рагон ирон хӕдзары дзауматӕ ӕмӕ мигӕнӕнтӕ, сӕ нысаниуӕг. Ахуыр сӕ кӕнын уазӕгӕн кад кӕнын, ӕгъдау дӕттын.

2.Сабиты ныхасы рӕзтыл кусын, ӕгъдауджын куыд уой ӕмӕ сӕ ныхасы мидӕг уӕздан дзыртӕй куыд пайда кӕной,ууыл сӕ ахуыр кӕнын.

3.Хӕларӕй куыд цӕрой, сӕ бинонты куыд уарзой ӕмӕ сыл ӕнувыд куыд уой.

Дзырдуат: гогон, æрхуы, ардуан, къона, ердо.

Цæстуынгæ æрмæг: калонка, гогон, ардуан, æлыгæй дурынта, хъæдай мигæнæнтæ, ныв "Ирон рагон хæдзар", нывтæ (гогон, æлхуый, ардуан, къона, ердо, рыгцъирæн машинæ, цайныкк, иту, интерактивон фæйнæг), рæсугъд порти, тæлытæ.

АХУЫРТЫ ЦЫД:

1. Æнгуылдзты гимнастикæ.

2. Д/ хъазт «Кæмæн цы?»

3. Зӕрдыл ӕрлӕууын кӕнын рагон ирон хӕдзары дзауматӕ ӕмӕ мигӕнӕнтӕ, сӕ нысаниуӕг.

4. Дзырдуатон куыст.

5. Балц чысыл музеймæ.

6. Улæфты минут

7. Беседæ нывмæ гæсгæ, æмбисæндтæ æмæ уæздан дзырдтæ

8. Ахуырты хатдзæг

Ахуыры нывӕст.

Хъ. - Уӕ бон хорз,сывӕллӕттӕ! Куыд кӕсут афтӕмӕй нӕ ахуыртӕм ӕрбацыд уазджытӕ ӕмӕ сын салам раттӕм.

С. – Ӕгас цӕут!

Хъ. – Уӕдӕ райдайӕм нӕ ахуыртӕ.Кӕрӕдзийы къухтыл ӕрхӕцӕм ӕмӕ зылдмӕ гӕсгӕ ӕрлӕууӕм.

- Сывӕллӕттӕ, алы хатт ахуыртӕ райдайӕм ӕнгуылдзты гимнастикӕйӕ.

Хъ. – Равдисут – ма, уе ʼнгулдзтӕ. Зӕгъут – ма, цал ӕнгуылдзы ис иу къухыл?

С. – Иу къухыл ис фондз ӕнгуылдзы.

Хъ. – Уӕдӕ радзурӕм «Фондз ӕфсымӕры».

Фондз ӕфсымӕры нӕртон!

Уыдонӕн сӕ нӕмттӕ зон!

Хистӕр слӕууыди фыццаг –

Раст цыма сӕрыстыр саг!

Амонӕн ӕнгуылдз дӕр ныр

Сраст кодта йӕ ӕлвӕст гуыр.

Астӕуккаг – ӕппӕты даргъдӕр,

Ӕтт,ӕнӕном дӕр фӕцырд,

Ай та у кӕстӕр – зынаргъдӕр.

Фондзӕй фаззӕттау – ӕмдзырд,

Иумӕ сты ӕдзух дӕр цырд!

Хъ. – Тынг хорз, сывӕллӕттӕ! Байхъусæм сабитæ æмдзæвгæмæ мæбилон æфтуан « Ирон чиныг» - æй .

(чиныгХъулон – мулон гæлæбу. Æмдзæвгæ «Бинонтæ»)

Æз, дада, нана,

Мад, фыд,хо,

Æфсымæр –

Уарзон бинонтæ

Ыстæм бæгуыдæр.

Хъ:Ацы æмдзæвгæмæ байхъусгæ, куыд хъуыды кæнут, сабитæ - нӕ ахуырты темӕ абон куыд у?

(ацы æмдзæвгæ кæй тыххæй у? æмæ иумæ та куыд хуыйнынц?)

Темæ «Бинонты ӕгъдау».

Хъ. – Абон дзурдзыстӕм бинонты тыххӕй; чи сты бинонтӕ, цавӕр ахастытӕ хъуамӕ уа бинонты ʼхсӕн?

- Уӕдӕ чи сты бинонтӕ?

С. – Бинонтӕ сты иу хӕдзары цӕрджытӕ, ома – баба, нана, мад, фыд ӕмӕ сӕ сывӕллӕттӕ.

Хъ. – Ӕрбакӕсут – ма, фӕйнӕгмӕ.

Куыд уынут, афтӕмӕй, бинонтӕ вӕййынц алыхуызон: стыр бинонтӕ, уыдон иу хӕдзары мидӕг цӕрынц бирӕйӕ, ӕмӕ гыццыл бинонтӕ.

Хъ. – Цӕмӕн хъӕуынц нӕмттӕ ӕмӕ мыггӕгтӕ?

– Нӕмттӕ нын куы нӕ уаид,уӕд нын тынг зын уаид кӕрӕдзимӕ фӕдзурын.Мыггаг куынӕ уаид, уӕд та адӕймаг нӕ зонид йӕ фыдӕлты, ӕрвадӕлты, хӕстӕджыты. Бинонтӕн сӕ мыггаг вӕййы иу, фӕлӕ сӕ нӕмттӕ ӕмӕ фыды нӕмттӕ алыхуызон.

Хъ. – Сывӕллӕттӕ,раджы заманы дӕр ӕмӕ ныртӕккӕ дӕр бинонты ʼхсӕн уыдис зӕрдӕхӕлар ӕмӕ уарзон ахастытӕ. Рӕстӕг куыд аивта, афтӕ аивтой адӕмӕн сӕ царды уавӕртӕ дӕр, аивтой сӕ фадӕттӕ, сӕ дарӕс, сӕ хӕдзары дзауматӕ ӕмӕ мигӕнӕнтӕ, фӕлӕ бинонты ӕгъдау баззад!

Хъомылгǽнǽг:Сывǽллǽттǽ, ǽрбакǽсут-ма мǽнǽ ацы хǽдзары дзаумǽттǽм. Адон сты рагон дзауматǽ, кǽцытǽй пайда кодтой уǽды рǽстǽджы.Ныртǽккǽ ахъаздзыстǽм хъазтǽй,кǽцы хуыйны: «Рагон-нырыккон».

Лǽмбынǽг ǽркǽсут мǽнǽ ацы мигǽнǽнтǽм ǽмǽ сǽ дыууǽ къордыл фǽхицǽн кǽнут мǽнǽ ацы тǽлытǽм.

Ӕркӕсут-ма сӕм ӕмӕ зӕгъут – цымӕ сӕ цавӕр миниуӕгмӕ гӕсгӕ фӕхицӕн хъӕуы? (нæлгоймаг æмæ сылгоймаджы кусæн дзаума)

(Зӕлы сабыр ирон музыкӕ ӕмӕ сывӕллӕттӕ ӕххӕст кӕнынц сӕ хӕслӕвӕрд).

Хъ. - Мӕнӕ ацы нывты мах уынӕм алыхуызон дзауматӕ, кӕцытӕй пайда кодтой ивгъуыд рӕстӕджы, ома рагон сты.

(Ног дзырдтӕ: гогон, ӕрхуы, ардуан).

Хъ. – Зӕгъут – ма, ацы хӕдзары дзаума куыд хуыйны?

С. – Уый у гогон.

Хъ. – Чи радзурдзӕн, цӕмӕн хъуыдис гогон?

С. – Раджы заманы адӕм цардысты хӕсгӕ донӕй, ома суадонӕй кӕнӕ цӕугӕдонӕй хастой дон мӕнӕ ахӕм гогонты.

Хъ. – Куыд зонӕм, афтӕмӕй раджы заманы мигӕнӕнтӕ уыдысты хъӕдӕй кӕнӕ ӕлыгӕй арӕзт.

- Ӕмӕ цымӕ гогон дӕр хъӕдӕй конд у?

С. – Гогон хъӕдӕй конд нӕу.

Хъ. – Сывӕллӕттӕ, гогон у ӕрхуыйӕ арӕзт, ӕрхуы – уырыссагау «медь» (медный кувшин).

Дон дардӕй хастой ӕмӕ-иу фӕстӕмӕ дзаг гогонтимӕ цӕугӕйӕ,фӕндагыл цалдӕр хаты ӕрлӕууыдысты,сӕ гогонтӕ иу зӕххыл ӕрӕвӕрдтой. Ӕмӕ цӕмӕй гогонӕн дурыл бакъуыргӕйӕ асӕттынӕй тӕссаг ма уа,уымӕ гӕсгӕ арӕзт уыдис ӕрхуыйӕ.

(интерактивон фæйнæгыл ныв «чызджытæ донхæссынмæ»)

Иу хатт ма зӕгъӕм иумӕ «ӕрхуы». Уый у ног дзырд ӕмӕ йӕ уӕ зӕрдыл бадарут.

Хъ. – Ӕрбакӕсут ма ацы нывмӕ!

- Куыд хуыйны ацы хӕдзары дзаума?

Ай у «Ардуан», зӕгъӕм ма йӕ иумӕ. (Ардуан)

Ардуан уыдис ӕрмӕст нӕлгоймаджы дзаума ӕмӕ хъуыдис хъӕд лӕгъз кӕнынӕн.Ныртӕккӕ дӕр ис хъӕдлӕгъзгӕнӕн,фӕлӕ у ӕндӕрхуызон, ӕрбакӕсут – ма (ӕвдисы рубанок – ы ныв), хуыйны рубанок.

Уӕдӕ мах базыдтам ног дзырдтӕ, иухатт ма сӕ зӕгъӕм иумӕ: гогон, ӕрхуы, ардуан.

Хъ. – Тынг хорз сарӕхстыстут хӕслӕвӕрдимӕ.

- Ныр та ацауам балцы нӕ чысыл музеймӕ. (интерактивон фæйнæгыл музейы ныв). Æрбакæсут – ма, мæнæ ацы чысыл музеймæ: ис дзы рагон мигæнæнтæ æмæ хæдзары дзауматæ. Ацы чысыл музейæ æз æрбахастон цалдæр дзаумайы, кǽцытǽ ǽнǽмǽнг уыдысты алы ирон хǽдзары дǽр.Ныртǽккǽ сǽ ǽз бавдисдзынǽн ǽмǽ уын радзурдзынǽн,цǽмǽн хъуыдысты,сǽ нысаниуǽг цы уыдис,уый. (иту, пирæн, дурын,хъæдын къус)

Хъ. – Зӕгъут – ма, цӕмӕй арӕзт уыдысты раджы заманы мигӕнӕнтӕ?

С. – Мигӕнӕнтӕ арӕзтой хъӕдӕй ӕмӕ ӕлыгӕй.

Нǽ чысыл музейǽ ǽз ǽрбахастон цалдǽр хǽдзары дзаумайы,кǽцытǽ ǽнǽмǽнг уыдысты алы ирон хǽдзары дǽр. Ныртǽккǽ сǽ ǽз бавдисдзынǽн ǽмǽ уын радзурдзынǽн,цǽмǽн хъуыдысты,сǽ нысаниуǽг цы уыдис,уый.

Хъомылгǽнǽг:( ǽвдисы пирǽн). Уый у пирǽн. Пирǽн хъуыдис къуымбил пирынмǽ. Цǽмǽй къуымбил сфǽлмǽн уа, схǽмпус уа ǽмǽ ǽнцон архайд уа.

Фǽлмǽн къуымбил ǽнцондǽр ǽлвисǽн у. Ǽлвисгǽ та кодтой «ǽлхуыйǽ» (ǽвдисы йǽ),ома дзы ǽндах арǽзтой.

Хъ. – Тынг хорз мӕ хуртӕ! Ныр та гыццылаулӕфӕм.

Улӕфты минут:

Ис рæсугъд порти мæнмæ,

Тынг ысхъиуы уый хæрдмæ.

Амбæхсын æй æз мæ фæстæ,

Хъулон – мулон сты йæ фæрстæ.

Уый нæ уадзы мæн æнцад, -

Йæмæ чи зоны фæлад?!

Иу, дыууæ, æртæ, цыппар, -

Тагъд æй ахс æмæ йæ ʼппар.

(мобилон æфтуан «Ирон чиныг»- æй. Чиныг «Хъулон – мулон гæлæбу»).

Хъ. –Раджы заманы адӕм цардысты мӕгуыр, зын уавæрты. (Нывимæ куыст)

- Ӕрбакӕсут ӕмӕ зӕгъут,хӕдзары астӕуӕй цы уыдис?

С. – Алы хӕдзары дӕр астӕуӕй уыд къона.

- Куыд арӕзт уыдис ӕмӕ цӕмӕн хъуыдис къона?

– Хӕдзары астӕу царӕй дӕлӕмӕ ауыгъд уыдис рӕхыс, рӕхысыл та аг, аджы бынмӕ та уыдис арт. Афтӕ арӕзт уыд къона.

Хъ. –цӕмӕй къонайы фӕздӕг цӕуа ӕддӕмӕ– Къонайы сӕрмӕ уыд хуынкъ – ердо.

Уӕдӕ мах базыдтам ног дзырдтӕ, иухатт ма сӕ зӕгъӕм иумӕ: къона, ердо.

Хъ:- Тынг хорз! Дарддǽр нǽ куыст кǽнǽм. Сывǽллǽттǽ, цымǽ ныр ацы хǽдзары дзаумǽттǽ дзурын куы зониккой, уǽд цымǽ цы радзуриккой? Радзуриккой нын адǽм куыд цардысты ǽмǽ сǽм цавǽр ǽгъдау уыдис,уый. Алы хǽдзары дǽр бинонтǽн раджы дǽр ǽмǽ ныр дǽр уыдис ǽмǽ ис сǽхи ǽгъдау.

Фӕлӕ кӕдфӕнды дӕр хӕдзары мидӕг хистӕртӕ зонд амыдтой кӕстӕртӕн, кӕстӕртӕ та сын ӕгъдау лӕвӕрдтой, сӕ зондмӕ сын хъуыстой.

Мæнмæ гæсгæ хистæртæн æгъдау дæттын хъæуы, уый фыццаг хат нæ хъусут.

Хъ. – Цавӕр ӕмбисӕндтӕ зонут ӕгъдауы тыххӕй?

С. – Хистǽр-дзуры, кǽстǽр-хъусы.

(Ǽфсарм кǽм ис, ǽгъдау дǽр уым ис).

Хъ. – Тынг хорз! Сывӕллӕттӕ, ӕгъдауджын адӕймаг бӕрӕг вӕййы йӕ ныхасы хъӕдӕй дӕр.

- Чи зӕгъдзӕн, ӕгъдауджын адӕймаг йӕ ныхасы цавӕр дзырдтӕй пайда кӕны?

С. – Йӕ ныхасы пайда кӕны уӕздан дзырдтӕй. (вежливые слова)

Хъ. – Раст загътат. Ӕмӕ цавӕр уӕздан дзырдтӕ зонӕм?

С.– Дӕ бон хорз, ӕгас цу, табуафси, дӕ хорзӕхӕй, фӕндараст, дӕ цӕрӕнбон бирӕ…

Хъ. – Тынг дзӕбӕх, мӕ къонатӕ!

Мӕн фӕнды, цӕмӕй сымах арӕхдӕр дзурат кӕрӕдзийӕн уӕздан дзырдтӕ.

Ныр та нӕ зӕрдыл ӕрллӕуын кӕнӕм, абон цы ног дзырдтӕ базыдтам, уыдон:

«Ӕрхуы» - медь

«Гогон» - медный кувшин

«Ардуан» - старинный рубанок.

«Къона»- очаг

«Ердо» - дымоотвод в потолке

«Æлыг» - глина

Хъ. –Сабитæ, мæ хуртæ, абон мæн сымах с уазæг кодтат тынг разыйæ уæ баззадтæн Бузныг уын зæгъын! Æмæ уазæг афтид къухæй нæ фæцæуы, æмæ уын æз æрцæтæ кодтон чысыл лæвæрдтæ.

Фӕндараст ӕмӕ бузныг!

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/475196-binonta