Олоҥхо нөҥүө оҕону сайыннарар ньымалар

Жерготова Аида Иннокентьевна, 82№ “Мичээр” оҕону сайыннарар Киин үрдүк категориялаах иитээччитэ.

Олоҥхо нөҥүө оҕону сайыннарар ньымалар

Өбүгэлэрбит айан хаалларбыт уус-уран айымньыларын чыпчаалын олоҥхону оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго билиһиннэрэн кэпсээһин, үөрэтии олус туһалаах ону таһынан көдьүүстээх буоларын өйдөөн бары сахалыы тыллаах уһуйааннарга иитээччилэр араас хайысханан олоҥхону билиһиннэрэн үлэлэһэллэр. “Манна олоҥхоҕо биһиги поэзия алыптаах дьүһүнүнэн ойууламмыт дойдутугар түһэбит” – диэн этэн турардаах С.В.Ястремскай. Төрөөбүт тылын араас эгэлгэ ойуулуур – дьүһүннүүр тылларын кыра сааһыттан истэн саҥара үөрэммит оҕо иннигэһэ суох санаатын сааһылаан этэ үөрэнэригэр олук буолара саарбаҕа суох. Онон, оҕону кыра сааһыттан олоҥхо алыптаах тылын иһитиннэрэ үөрэтии олох ирдэбилинэн буолла.

Билиҥҥи сайдыылаах үйэ оҕото билиигэ – көрүүгэ тардыһыыта олус күүстээх. Оҕо билиэн – көрүөн баҕарар бириэмэтин таба тайанан, 4-5 саастаах оҕолорго олоҥхону билиһиннэрдэххэ ойстуоруйаттан итэҕэһэ суох болҕойон, умсугуйан истэллэр эбит. Олоҥхоҕо кэпсэнэр геройдары кытта тэҥҥэ үөрэн – хомойон, кинилэр образтарын идеал оҥостон, эр санаалаах, хорсун – хоодуот, тулуурдаах, быһый, күүстээх, өйдөөх буоларга дьулуһаллар. Ону оҕолор күннээҕи оонньууларыгар көрүөххэ сөп. Олоҥхону иһитиннэрии кэнниттэн оҕолор ойуулаан – дьүһүннээн көрүүлэрин, уус – уран тылларын сайыннарар сыалтан олоҥхону истибит кэрчиктэрин сүрүн көстүүлэрин уруһуйдатыы олус туһалаах. Оҕо олоҥхону хайдах ылыммытын кини уруһуйуттан көрүөххэ сөп. Ханнык баҕарар оҕо сөбүлээн истибитин үөрэ көтө кэпсии – кэпсии уруһуйдуур. Онон, олоҥхону иһитиннэрии, уруһуйдатыы оҕоҕо олоҥхо туһунан сөптөөх билиини биэрэрин таһынан элбэххэ иитэр – үөрэтэр эбит: норуот сиэригэр – туомугар, итэҕэлигэр, төрөөбүт дойдутун туһунан дириҥник билэригэр.

П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун орто саастаах оҕолорго бэлэм уруһуйдаммыт олоҥхо дойдутун, геройдарын кырааскалатар олоҥхону билиилэрин чиҥэтэрин таһынан тарбахтарын былчыҥын сайыннарар, харандааһы сөпкө тутан кырааскалыы үөрэнэллэригэр эрчийэр, олоҥхо туһунан өссө билэр баҕаларын күүһүрдэр. Онтон уһуйаан улахан саастаах оҕолоругар олоҥхону билиһиннэрэн маннык анал темаларга арааран уруһуйдатыы олус табыгастаах: “Олоҥхо балаҕана”, ”Олоҥхо дойдута(үөһээ, орто, аллараа)”, ”Олоҥхо бухатыыра”, ”Бухатыыр туттар сэбэ – сэбиргэлэ”, “Бухатыыр ата”. “Туйаарыма куо”, “Абааһы уола Уот Уһутаакы”, “Абааһы кыыһа Кыыс Кыскыйдаан”, “Олоҥхо ис хоһоонугар өйтөн уруһуй”.

Олоҥхо бухатыырын ата бэйэтэ туспа дьиктилээх аптаах буолан оҕолор олус сөбүлээн истэллэр, бухатыырдар аттара тус – туһунан буоларын ойуулаан – дьүһүннээн хоһуйууларын, оҕолорго үөрэтиэххэ, тэҥнээн көрүүнү ыытыахха сөп, холобур, П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар Ньургун Боотур ата маннык ойууланар.

Дулусханнаах дьулуо маҥан халлаан

Дьураатыгар тура төрөөбүт,

Дьулусхан субуйа сүүрүк

Дьураа хара ат барахсан,

Бадьыыр оһуор ойуулаах,

Бар – дьаҕыл кыыллаах

Бастыҥ сэргэтигэр

Хантаччы баайыллан

Хаһыҥырыы – хаһыҥырыы,

Түөрт түөрэҥ таас туйахтарынан

Түҥнэритэ холоруктаан

Эһэгэй – дугуй тибиилээх сиэллэрэ

Эриллэ – бурулла ытыллан,

Уйулҕаннаах оҥочо уот кутуруга

Уотунан охсуһа оонньоон,

Өрүтэ мөхсөн өрүкүйэ турар эбит...

Онтон “Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур” И.Г.Теплоухов – Тимофеев суруйбут олоҥхотугар Кулун Куллустуур бухатыыр ата

Былыргы дьыл

Быдан мындаатыгар

Урукку дьыл

Кулан уорҕатыгар,

Түөрт саха

Төрүү илигинэ,

Үс саха

Үөскүү илигинэ,

Кулгааҕар кураҕаччы кыыллаах,

Кэтэҕэр кэҕэ кыыллаах,

Санныгар сар кыыллаах,

Өттүгэр өтөҥ кыыллаах,

Көхсүгэр көҕөн кустаах,

Борбуйугар борчук куобахтаах,

Кутуругунан оонньуур

Кунньалык куйаар кугас аттаах

Куруубай хааннаах

Кулун Куллустуур диэн

Бухатыыр киһи үөскээбитэ эбитэ үһү.

Олоҥхо ата маннык дьикти буоларын оҕолор наһаа сэргээн истэллэр, туох уратылаахтарын тэҥнээн көрөллөр, быһаара үөрэнэллэр, тылларын эрчийэллэр, олоҥхо бухатыырдарын аттарын туһунан өссө билиэхтэрин, истиэхтэрин баҕараллар. Билбэт, өйдөммөт тыллары быһааран биэрии ыытыллар. Ол кэнниттэн аны бэйэлэрин бухатыырдарын ата хайдах буолуохтааҕын ойуулаан – дьүһүннээн көрөн уруһуйдууллар.

Олоҥхого бухатыырдар эмиэ тус – туһунан майгылаахтарын оҕолор эмиэ тэҥнээн тоҕо атыннарын быһааран кэпсииргэ үөрэнэллэр. Оонньуу сылдьан кыыһырар, куруубайдыыр оҕону “Кулун Куллустуур” курдук буолбут дэһэллэр. Бу түгэҥҥэ олоҥхо сиэр – майгы өттүнэн иитэр суолтата көстөр. Оҕолор сөбүлээбит олоҥхолорун хаста эмит хатылаан салгыбакка аахтаран истэллэр.

Мин П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун билиһиннэриигэ маннык хайысхаларынан үлэлэстим:

1. – Анал темаларга арааран уруһуй араас ньымаларын туһанан уруһуйдатыы түмүгэр “Олоҥхо оҕо хараҕынан” оҕолор уруһуйдарынан альбом.

1. – Олоҥхо ис хоһоонунан таайбараҥ “Таайбараҥы таай, кырааскалаа” кыракый кинигэ.

2. – Бухатыырдар аттарын тэҥнээн көрүү, олоҥхоҕо ойууланар олуктары өйтөн ааҕарга эрчийии, уруһуй.

3. – П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар оҕолор уруһуйдарынан мультипликационнай киинэ.

2. – Олоҥхо ис хоһоонунан оҥоһуллубут электроннай оонньуулар.

Онон, олоҥхону саха оҕолоругар иһитиннэрии, үөрэтии, уруһуйдатыы элбэх үлэни, сыраны эрэйэр эрээри олоҥхобут сүтэн оһон хаалбакка салгыы сайда турарыгар эрэли үөскэтэр.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/476883-oloho-n-oonu-sajynnarar-nymalar