Ахуырадон архайд «Мӕ бинонтӕ»

Ахуырадон архайд:

«Мӕ бинонтӕ»

Подготовила воспитатель: Амбалова Фатима

нысантæ:

– «Иу», «бирæ», «стыр», «чысыл-гыццыл» цы амонынц,

уыимæ базонгæ кæнын сывæллæтты. Ахуыр сæ кæнын хуызтæ

кæрæдзийæ иртасыныл. Сабитæ сæ бинонты уæнгты номæйноммæ куыд зоной, ууыл сæ ахуыр кæнын; хъуамæ æмбарой,

бинонты æхсæн ас адæм æмæ æнахъомтæ кæй ис, уый (ома

стыртæ æмæ чысылтæ-гыццылтæ).

– Фæлгæнæны, хатдзæгтæ кæныны арæхстдзинад фæуæрæхдæр

кæнын.

– Сабийы ахуыр кæнын, цæмæй йæ бинонтыл æмæ хæстæджытыл æнувыд уа.

Архайæн фæрæзтæ

Цæстуынгæ: ныв «Бинонтæ», маскæтæ сабиты хъазтæн «Сæгъ æмæ

сæныччытæ», хуызджын стыр квадраттæ.

райуаринаг: сабитæй алкæй къам дæр, алыхуызон чысыл

тымбылæгтæ.

Ахуыры нывæст

Хъ. Цæмæй хæдзармæ бацæуай, уый тыххæй уал раздæр хъуамæ

гуыдыр дæгъæлæй байгом кæнай.

Къухы æнгуылдзты гимнастикæ «Гуыдыр»

Хъ. Дуарыл ауыгъд ис гуыдыр.

Чи йæ байгом кæна ныр?

Гуыдыр алырдæм æрзылдтам,

Раздух-баздух æй фæкодтам,

Гуыдырæй нæ дуар ныххостам,

Æмæ фегом!

1 сабиты хъазт «сæгъ æмæ сæныччытæ»

Хъ. Ныр æз уыдзынæн сæгъ, сымах та – сæныччытæ. Цал сты

сæгътæ?

с. Иу.

Хъ. Цал сты сæныччытæ та?

с. Бирæ.

Хъ. Стыр бинонтæ стæм мах. Цæйæстæ сты сæныччытæ?

с. Гыццылтæ.

Хъ. Сæгъ та цæйас у?

с. Стыр.

Хъ. Хизынмæ ацыди мадæл урс сæгъ, –

Сойджын кæрдæгыл хиза дзæбæх,

Йæ фæстæ та гæпгæнгæ –

Урс-урсид лæппынтæ.

О, сæныччытæ сты урс-урсидтæ, чысылтæ, «тезгъо кæнынц» сæгъимæ

– сæ мадимæ. Фæлæ мад куы ацæуы, уæд йæ сабитæ хæдзары

«бадынц» (сабитæ дзуццæджы сбадынц). Æрмæст мах сæныччытæ

фыдуаг разындысты, æгоммæгæс æмæ хæдзарæй ралыгъдысты,

ахорæнтæй нывтæ кæнын райдыдтой æмæ сæхи самæстой хуызджын

ахорæнтæй.

сабиты хъазт «Хуызджын сæныччытæ»

Сывæллæттæн байуарын хъæуы хуызджын тымбылæгтæ – уыдон сты

сæныччытæ.

Хъ. Дæ сæныкк цыхуызæн сси, цавæр ахорæнæй самæста йæхи?

с. Сырх.

Хъ. Дæ сæныкк та цы хуыз райста?

с. Æрвцъæх.

Хъомылгæнæг равæры стыр «æрдузтæ» – цыппар хуызы квадраттæ

(сырх, æрвцъæх, бур, къæрдæгцъæх). Уыцы «æрдузты» ратæх-батæх

кæнынц, хъазынц «сæныччытæ». Хъомылгæнæг «сæныччыты»

– тымбылæгтæ «æрдузтыл» афтæ равæры, цæмæй «сæныччытæ»

æмæ æрдузты ахорæнтæ алыхуызон уой, æмæ уый сывæллæттæ

дæр куыд фиппайой. Æнæнхъæлæджы кæцæйдæр фæзынд «бирæгъ»

– бынтон æндæр ахорæнæй ахуырст æртæкъуымон. «Сæныччытæ»

хъуамæ бамбæхсой, фæлæ кæм æмæ куыд? Кæд сабитæ сæхæдæг нæ

арæхсой, уæд сын хъомылгæнæг феххуыс кæны – «сæныччы» йæхи

хуызæн ахуырст «æрдузыл» сæвæры, æмæ уый бæрæг нал фæдары сабиты хъазт «сæгъ æмæ сæныччытæ»

Хъ. Ныр æз уыдзынæн сæгъ, сымах та – сæныччытæ. Цал сты

сæгътæ?

с. Иу.

Хъ. Цал сты сæныччытæ та?

с. Бирæ.

Хъ. Стыр бинонтæ стæм мах. Цæйæстæ сты сæныччытæ?

с. Гыццылтæ.

Хъ. Сæгъ та цæйас у?

с. Стыр.

Хъ. Хизынмæ ацыди мадæл урс сæгъ, –

Сойджын кæрдæгыл хиза дзæбæх,

Йæ фæстæ та гæпгæнгæ –

Урс-урсид лæппынтæ.

О, сæныччытæ сты урс-урсидтæ, чысылтæ, «тезгъо кæнынц» сæгъимæ

– сæ мадимæ. Фæлæ мад куы ацæуы, уæд йæ сабитæ хæдзары

«бадынц» (сабитæ дзуццæджы сбадынц). Æрмæст мах сæныччытæ

фыдуаг разындысты, æгоммæгæс æмæ хæдзарæй ралыгъдысты,

ахорæнтæй нывтæ кæнын райдыдтой æмæ сæхи самæстой хуызджын

ахорæнтæй.

сабиты хъазт «Хуызджын сæныччытæ»

Сывæллæттæн байуарын хъæуы хуызджын тымбылæгтæ – уыдон сты

сæныччытæ.

Хъ. Дæ сæныкк цыхуызæн сси, цавæр ахорæнæй самæста йæхи?

с. Сырх.

Хъ. Дæ сæныкк та цы хуыз райста?

с. Æрвцъæх.

Хъомылгæнæг равæры стыр «æрдузтæ» – цыппар хуызы квадраттæ

(сырх, æрвцъæх, бур, къæрдæгцъæх). Уыцы «æрдузты» ратæх-батæх

кæнынц, хъазынц «сæныччытæ». Хъомылгæнæг «сæныччыты»

– тымбылæгтæ «æрдузтыл» афтæ равæры, цæмæй «сæныччытæ»

æмæ æрдузты ахорæнтæ алыхуызон уой, æмæ уый сывæллæттæ

дæр куыд фиппайой. Æнæнхъæлæджы кæцæйдæр фæзынд «бирæгъ»

– бынтон æндæр ахорæнæй ахуырст æртæкъуымон. «Сæныччытæ»

хъуамæ бамбæхсой, фæлæ кæм æмæ куыд? Кæд сабитæ сæхæдæг нæ

арæхсой, уæд» сæвæры, æмæ уый бæрæг нал фæдары

– ома бамбæхст. сын хъомылгæнæг феххуыс кæны – «сæныччы» йæхи

хуызæн ахуырст «æрдузыл Хъомылгæнæджы фæзмгæйæ сывæллæттæ дæр сæ «сæныччыты» афтæ бамбæхсынц.

Хатдзæг

Хъ. Сæныччытæ цал сты? С. Бирæ. Хъ. Сæныччытæ кæрæдзийæн æххуыс кæнынц? С. О.

Хъ. Уый фæрцы сын бантыст бирæгъæй бамбæхсын. Уæдæ мах дæр хæларæй цæрæм, кæрæдзийæн æххуыс кæнæм, æмæ нын уыйадыл алцыдæр æнтысы.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/608813-ahuyradon-arhajd-m-binont