Конспект занятия «Сæрыстыр дæн»

Темæ: «Сæрыстыр дæн»

Хи царды фæлтæрддзинадыл радзырдтæ

Хъомылгӕнӕг:

Хамицаева В.Г.

Нысантæ: – Бинонты уæнгты ахастытæн цы ахадындзинад ис, уый æмбарын кæнын сабитæн.

Архайын, цæмæй саби бæлла йæ мыггаджы бæлассныв кæнынмæ.

– Хи фæлтæрддзинадыл радзырдтæ дзурыны арæхстдзинад рæзын кæнын.

Сабиты дзырдуат хъæздыг кæнын хуымæтæг ныхæстæй.

Бæрæг дзырдтæ уæнгтыл дих кæныныл архайын.

– Сабитæм хъомыл кæнын сæрыстырдзинады æнкъарæнтæ хистæртæм, бинонтæм, мыггагмæ.

Рагагъоммæйы куыст. Алы бон дæр рæстæг ссарын бинонты тыххæй радзурынæн. Хæдзары къамтæм æркæсын, базонгæ уæвын къабæзтимæ; чи кæм кусы. Æрбахæссын бæласы къалиутæ; гæххæттыл нывгонд бæлас; бæласыл – къамтæн бынæттæ, сырх æмæ цъæх тымбылæгтæ. Сахуыр кæнын цалдæр цыппаррæнхъоны бинонты – мад, фыд, нана, бабайы тыххæй; хъæзтытæ.

Ахуыры нывæст

Хъ. Сабитæ, ацы дуарыл бахизыны бар ис, йæ ном æмæ йæ мыггаг раст чи радзура, уымæн. (Дзурынц иугай.)

Сабитæ, кæсут-ма, стъолыл цы къалиу ис, уымæ. Æркæсутæм æмæ-ма мын зæгъут, цæйас сты йæ сыфтæ къалиуæн йæ цъуппыл? Бынæй та цæйас сты?

С. Цъуппыл сыфтæ сты гыццылтæ, бынæй – стыртæ.

Хъ. Уæ бинонтæ дæр ацы къалиуау сты, алы бинойнаг дæр у сыф. Абон аразæм бинонты бæлас, иумæйаг бæлас.

(Равдисы стыр гæххæттыл бæласы ныв.)

– Куыд уынут, афтæмæй нæ бæласыл нæй сыфтæ.

Сыфты бæсты райсдзыстæм тымбылæгтæ:

сырх – мад, нана, хо; мады хо, мады мад, фыды мад.

цъæх – фыд, баба, æфсымæр, фыды æфсымæр, фыды фыд,

мады фыд.

Иу – мæ фыд,

Дыууæ – мæ мад.

Æртæ – мæ нана,

Цыппар – мæ дада,

Фондз – мæхæдæг,

Бинонтæн – сæ бæттæг.

(Къухы æнгуылдзтæй хъомылгæнæг ранымадта бинонты.)

Хъ. Æз уал уæм мæхи бинонты бæлас равдисдзынæн.

(Æвдисы, тымбылæгтæ сæ бынæтты фидар кæны æмæ дзуры йæхи бинонтæй алкæй тыххæй дæр, дзуры сын сæ нæмттæ, мыггæгтæ, цы куыстгæнæг сты. Æмбарын кæны, мыггаг фыдæй кæй рацæуы, уый дæр, йæ мыггаг сæрыстыр кæмæй сты, уый тыххæй лæмбынæг радзуры хъомылгæнæг. Сабиты æргом здахы йæ мыггаджы бæласмæ).

– Мæнæ мæ бинонты бæлас у цæттæ. (Сабиты æргом здахы фæйнæгмæ.)

Ныр та сымахæй алкæмæн дæр бар ис радзурын йæ бинонты тыххæй. Афтæмæй уæ бинонты бæлæстæ «ныссадздзыстут». Тымбылæгты бæсты къамтæ æвæрын дæр æмбæлы.

Къамтæ кæмæ ис, уый сæ фидар кæндзæн.

(Байхъусын 4–5 сабимæ. Дзургæ-дзурын амонын, бинонты тыххæй ма цы зæгъын æмбæлы, уый.)

Хъ. Не ’ппæты бинонтимæ дæр базонгæ стæм. Уæ хæдзæртты уæ ныййарджытимæ саразут ахæм бæлæстæ, рæвдауæндоны ма сыл иу хатт æрдзурдзыстæм.

– Зауыр у сæрыстыр йæ фыды фыд Созырæй. Созыр у Фыдыбæсты Стыр хæсты ветеран, ис æм бирæ хæрзиуджытæ, майдантæ. Фæлæ æрмæст Зауыр у сæрыстыр йæ фыды фыдæй æви æнæхъæн мыггаг дæр, сабитæ?

(Сабиты дзуаппытæм байхъусын. Кæд ма искæйы фæнды, йæ бинонтæ сæрыстыр кæмæй сты, уый тыххæй радзурын, уæд ын бар раттын.)

– Алы бинонтæ дæр хъомыл кодтой сабиты. Раджы цы хъæзтытæй хъазыдысты, абон уыцы хъæзтытæ мах ферох кодтам. Раздæры ахуырты цы хъазтимæ базонгæ стæм, уыцы хъазтæй ма иу хатт ахъазæм.

Хъазт «Чи кæй фезмæлын кæндзæн?»

Сабитæ кæрæдзи комкоммæ слæууынц, хæцынц иу лæдзæгыл дыгай къухтæй, сæ къæхтæ кæрæдзимæ сбыцæу

кæнгæйæ алчи йæхирдæм ивазы йе ’мбалы. Йæ бынатæй чи фезмæла, уый фæхæрд.

Хъ. Бирæ хæстæджытæ ис алы бинонтæн дæр. Се ’ппæты дæр уарзæм, нымайæм. Сæрыстыр стæм нæ мыггæгты хуыздæртæй. Сымах уæ бинонтæй сæрыстыр кæмæй стут, уыдоны тыххæй радзурут:

Мæ дада

Мæ дада – хæсты ветеран,

Йæ ном у хъуыстгонд Ирыл.

Кæм нæ хæцыд, цы ран?

Фæци йын хæст Берлины…

Балаты Альберт

Мæ нана

Уарзын æз нанайы,

Стыр бузныг дзы дæн.

Уымæн æмæ алы бон

Барæвдауы мæн.

Цæгæраты Гиго

***

Кæмæн ис мад,

Кæмæн ис фыд.

Уымæн йæ цард

У адджын, мыд!

Пухаты Алыксандр

Хъ. Сабитæ, стыр бузныг уын. Ныр æз бæлвырд зонын, уæ бинонтæй, уæ мыггагæй алчидæр сымахæй сæрыстыр кæй уыдзæн, уый.

Хъ. Нæ ахуырты кæронбæттæны ма уын – иу хæслæвæрд.

Æз дзурдзынæн дзырдтæ, сымах къухæмдзæгъдæй æмбарын кæнут, цал уæнгыл ис радих кæнæн дзырд:

Мад – 1 уæнг – 1 къæрцц.

Нана – 2 уæнджы – 2 къæрццы кæнынц.

Æфсымæр – æф-сы-мæр – 3 къæрццы.

Сæрыстыр – сæр-ыс-тыр – 3 къæрццы. Æ. а. д.

Фыд – фыд.

Ветеран – ве-те-ран.

Майдан – май-дан.

Бæлас – бæ-лас.

Бинонтæ – би-нон-тæ.

Мыггаг – мыг-гаг æ. а. д.

Тынг хорз, сабитæ. Нæ иннæ фембæлдмæ.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/614628-konspekt-zanjatija-srystyr-dn