Тіл білімінің атасы

Қазақстан Республикасы білім және ғылым министірлігі

Жеке меншік мекеме «Теміртау медициналық колледжі»

Бекітемін

ОІЖ директордың орынбасары Д.В.Журавлева

12. 10.2018ж.

Сынып сағат әдістемелік әзірлемесі

Тақырыбы:

«Тіл білімінің атасы»

топ: 189Қ мамандық: «Емдеу ісі»

курс, семестр: І-курс, І-семестр

куратор: Маханова А.Ж.

Теміртау қаласы 2018ж

1.Тақырыбы: «Тіл білімінің атасы»

2. Оқу сағаты саны: 90 минут

3. Өткізілген орны: 203

4. Мақсаты:

Қазақ халқының әлеуметтік, саяси, мәдени , тарихи өмірінде орны айрықша зор тұлға-Ахмет Байтұрсынұлының халықтық тәлім-тәрбиелік ойларының негізінде студенттер бойына адамгершілік, ұлтжандылық, отансүйгіштік қасиеттерді дарыту; ақын, қоғам қайраткері, педагог-ұстаздың құнды мұраларын дәріптеп, жас ұрпақты ұлттық рухта тәрбиелеу.    

5. Жабдықтар:

- Ахмет Байтұрсынұлының портреті

- Кітап көрмесі

- Ақынның қанатты сөздері

6.Іс – шара жүргізу әдісі:

-тәрбие сағаты

Қайырлы күн қадірлі оқытушылар мен студенттер! Біздің бүгінгі радиолинейкамыз отыз жетінші жылдың қанды қырғынына ұшыраған, есіл елдің бірі -ірі ғалым, лингвист, әдебиет зерттеушісі, түркітанушы, дарынды ақын, аудармашы, қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынұлының 146 жылдығына арнаймыз.

Good day teachers and students! Today our radio station is dedicated to the 146th anniversary of the thirty-seventh anniversary of the murder of a scientist, linguist, literary researcher, Turkologist, talented poet, translator, public figure Akhmet Baitursynov.

.......................: Добрый день уважаемые преподаватели и студенты! В эти дни весь казахстанский народ широко отметили юбилей великого просветителя и общественного деятеля Ахмета Байтурсынова! Ахмет Байтурсынов- поэт , ученый тюрколог, переводчик, педагог, публицист и настоящий патриот своей Родины, отдавший свою жизнь за счастливое будушее казахского народа! В свое время он стал жертвой несправелдивости сталинских репресий, более полувеки его имя нигде не упоминалось. Лишь сейчас, в условиях времен, когда устраняются «белые» пятна в истории, народувозврашены имена таких его выдающихся общественных деятелей, как Магжан Жумабаев, Жусупбек Аймауытов и Ахмет Байтурсынов. Слова предоставляется директору школы Моргуль Галине Павловне.

...................: А.Байтұрсынұлы 1873 жылы 18 қаңтар күні бұрынғы Торғай облысында (қазіргі Қостанай облысы) Жангелді ауданы Сарытүбек мекенінде орта дәулетті шаруа отбасында дүниеге келген. А. Байтурсынов родился28 января 1873 года в урочище Сартюбек Тургайского уезда в семье крестьянина. Его отец Байтурсын,считавшийся потомком известного в народе батыра Умбетая, был храбрым, умным человеком, с чувством собственного достоинства, не мирившимся с произволом и бесправием в казахских аулах, часто вступавшим в конфликт с местными феодалами и царскими властями

..................: Ахмет обучался грамоте у аульного муллы. В 1886 году он поступил в Тургайское двухклассное русско- казахское училище, затем учился в школе киргизских учителей в Оренбурге, которою окончил в 1895 году. Он долго учительствовал в аульных, волостных школах, а также двухклассных русско- казахских училищах в Актюбинском, Каркаралинском уездах и в городе Костанае. К тем ранним временам относятся стихи, которым он дал название «Сеятель разума».

Аhmet learned to read from the aul mullah. In 1886 he entered the Turgai two-year Russian-Kazakh school, then studied at the school of Kyrgyz teachers in Orenburg, with which he graduated in 1895. For a long time he was a teacher at aul, volost schools, as well as two-class Russian-Kazakh schools in Aktobe, Karkaraly counties and in the city of Kostanay. Those early times are poems to which he gave the name "The Sower of Reason".

Торғайдағы 2 класстық орыс- қазақ училищесін, Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепті 1895 жылы бітірген. 1895- 1909 жылдары Қостанай, Ақтөбе, Қарқаралы уезінде ауылдық, облыстық мектептерде екі класстық орыс- қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет атқарады.

Іn 1895, he graduated from the 2 nd class Russian-Kazakh school in Torgai, the school of teacher training in Orenburg. From 1895 to 1909 she worked in Kostanay, Aktobe, Karkaralinskiy districts as a teacher of two class Russian-Kazakh schools in rural and regional schools.

.....................: Ахмет Байтурсынов был одним из первых просветителей Казахстана, которые осознали, что просвешение, образование принесут ощитимую пользу народу лишь в условиях свободы, общественных перемен. Он нередко выступал с разоблачением произвола местных управителей и колониальной политики царского самодержавия. Революция 1905- 1907 годов вызвала в нем надежду на перемены, он активно участвует в народных волнениях, часто выступает перед демонстрантами, организует группу казахских интеллегентов, вместе с ними составляет петицию в адрес правительства в Петербург. В годы наступления реакции продолжает работу в подпольных организациях. Жандармы арестовывают Байтурсынова и его товарищей и в 1909 году заключают в Семипалатинскую тюрьму, подержав под следствием восемь месяцев. Затем его выслали за пределы казахской

земли, долгое время он находился под надзором полиции, но борьбу и свободу своего народа не прекращал.

Патша тізіміне қарсы пікірлер білдіргені үшін 1909 жылы Семей түрмесінде қамауда отырғанда, анасына жазған хатында отаршылдық пен әділетсіздікке, зорлық -зомбылыққа қарсы әкесі бастаған жолды өзінің де қалап алғанын таңытады.

In his letter to his mother in 1909, while imprisoned in Semipalatinsk for his comments on the kingly list, he was surprised to see the colonialism and injustice, and the way he began his father's struggle against violence.

«Анаға хат» сахна көрінісі.

Рамиль

Семей, түрме, Ахмет хат жазу үстінде...

(Ахмет пишет письмо матери и вслух читает отрывок).

Лидеры партии «Алаш»

(Звучит тревожная мелодия. На сцену выходят историки).

.....................: Большим событием в жизни казахского народа стало национально- освободительное восстание 1916 года. Эти обстоятельства оказали влияние на содержание и направленность казахской литературы, общественную жизнь рост культуры населения. Повышалось прогрессивно- демократическое, просветительское значение литературы. Образование способствовало увелечению числа читателей, повышению их художественного вкуса, появлению в печати читательских отзывов на выпускаемые произведения. Обшественное мнение приобретало важное значение. На новый уровень была поднята работа по эстетическому воспитанию населения. Отдельными книгами издавались произведения Алтынсарина, Абая, Шакарима, Байтурсынова, Кубеева, Жумабаева и др. Издательства наладили периодический выпуск коллективных сборников рассказов и стихов. Литература начала XX века продолжила передовые идеи и традиции литературы предыдущего периода, обеспечивая ее развитие в связи с требованием нового времени.

........................: Национально- освободительное движение вооружило казахскую литературу идеей свободы. В литературе она воплотилась как идея всенародного избавления от оков невежества и безграмотности и как борьба за свободу человеческой личности. В промежутке между февралем и октябрем 1917 года в казахском обществе имело место стремление различных социальных слоев и активной политической жизни. Результатом этого стало появление различных политических партий и течений.

...............: В июле 1917 года в г. Оренбурге на всеказахском съезде срстоялось организационное оформление партии «Алаш», лидерами которой стали А. Бокейханов, А.Байтурсынов, М. Дулатов и другие. Партия «Алаш», будучи либеральной, в качестве главной программной цели выдвинула идею создания автономии казахов в составе Российской Федерации. Однако с выстрелом «Авроры» в одночасье жизнь казахского народа не изменилась. «Триумфальное шествие Советской власти» привело к братоубийственной гражданской войне 1918-1920 г.г. Казахская земля превратилась во фронт за линией фронта, народ же его был поставлен перед безальтернативным выбором. Казахи без массового участия в военных действиях гражданской войны оказывались ее жертвами

Переводы А.Байтурсынова

..................: А.Байтұрсынұлының өзінің ұстазы ұлы Абай салған жолмен орыс әдебиетінің мысалшыл- классигі И.А.Крыловтың туындыларын аударып, «Қырық мысал» деген атпен 1909 жылы Петербургта бастырып шығарып, оқулық ретінде ұсынды. Ол қазақ халқының әлеуметтік өміріне, тұрмыс- тіршілігіне сай келетін, надандығын, жалқаулығын, атыбақан алуыздығын әшкерелейтін мысалдарды таңдап, талғап аударды. Мысалы, «Аққу, һәм шортан, шаян» мысалын оқи отырып, қазақтың береке- бірлігі жоқ алтыбақан алуыздығын байқасақ, «Қартайған арыстан», «Қасқыр мен қозы», «Қарға мен түлкі», Қайыршы мен Қыдыр» т.б. мысалдарында әлеуметтік- қоғамдық теңсіздік, күштілердің әлсіздерге істеп отырған зорлық зомбылығын бейнеледі. Ал, «Өгіз бен бақада» мақтаншақтықты, «Ат пен есекте» жалқаулық әдеттер сыналады.

(ученики читают отрывки стихотворении из переводов А.Байтурсынова)

Произведения А.Байтурсынова

.................: 1913- 1917 гг. примечательный период в жизни Ахмета Байтурсынова. Он был редактором газеты «Қазах», единственный тогда газеты на казахском языке, выпускавшейся в Оренбурге. Здесь он публикует немало своих статей по вопросам просвещения, литературы и языкознания, знакомя читателей с богатым культурным наследием народа, призывая к свету знаний, духовному совершенству. После образования Казахской Советтской Республики, будучи членом правительства,

А. Байтурсынов работает наркомом просвещения республики, затем в газете «Ақ жол», в академическом центре Казахстана при Народном Комиссариате просвешения, пишет ряд трудов по языкознанию и литературоведению.

........................: А. Байтұрсынұлының 1926 жылы Баку қаласында өткен түркітанушылардың бүкілодақтық І съезіне қатысып, араб, түркі тілдері мен сол тілдерде қолданылатын әліпбилер туралы баяндама жасалуы, бірнеше комиссияның жұмысын басқару, Қазақстан Оқу ағарту халық космиссариатындағы, баспа ісін басқарудағы жұмыстары оның қоғамдық, мәдени- ағартушылық, ғалымдық қызметінің алуан арналы қомақтылығын таңытады.

.....................: В тяжелые дни перегибы в числе трех десятков государственных и культурных деятелей, без всяких оснований в 1927 году А.Байтурсынов был арестован, сидел в тюрьме, затем был сослан в Архангельск. В 1934 году, благодаря вмешательству М.Горького и его жены Е.П.Пешковой, с помошью Медународного Красного Креста, его освободили, но свобода длилась недолго. В 1937 году А.Байтурсынова вторично арестовали и вскоре приговорили к расстрелу. Только спустя полвека справедливость восторжествовала, в1988 году советским судом он посмертно оправдан за отсутствием состава преступления. Такого была тяжелая судьба одного из ярких представителей просвещения и культуры казахского народа.

Ахмет Байтұрсынұлы туралы видеоролик

...............: А.Байтұрсынұлы 1912 жылы тұңғыш қазақша сауаттандыратын «Оқу құралын» жазды. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған 1- бөлімі «Тіл құралы» деген атпен алғаш рет 1915 жылы жарық көрді. 2- бөлімі 1914 жылы, ал синтаксиске арналған 3- бөлімі 1916 жылы басылып шығып, 1928 жылға дейін әлденеше рет қайта басылып, пайдаланып келді.«Тіл құралы » қазақ мәдениетінде бұрын болмаған соны құбылыс еді.

.................................: Тщательно изучив природу казахского языка А. Байтурсынов он создал новый казахский алфавит, приняв за основу арабский, написал труд «Порядок провописания», напечатанный в 4 и 5 номерах журнала «Айкап» и учебник «Әліппе » в 1912 году. Большая заслуга А. Байтурсынова была в исследовании истории и теории литературы, Известность приобрели его статьи об Абая Кунанбаеве и других, книги по теории литературы, сбор и издание фольклорных произведений, в частности «Казахские приметы и пословицы», опубликованные в 1895году в «Тургайской газете», «2причитания эпос Ер Саин» изданные в Москве в 1923году.

.................: А.Байтұрсынұлы методикалық бірнеше әдістемелік мақалалар жазып, соның негізінде 1920 жылы қазанда «Баяншы» деген атпен тілді оқытудың методикасына арналған әдістемелік құрал шығарды. Онда автор мұғалімдерге «Әліппені» оқытудың, сауат ашудың әдістерін ғылыми тұрғыда көрсетіп берді. Оның жазған «Әдебиет таңытқыш» атты оқулығы көркемсөз өнерінің қисыны әдебиет теориясының негізін тыңнан тұңғыш салған, жүздеген әдеби білімдік терминдерді негіздеді. «Адамды ғылым тілімен де, көркем сөзбен де әрі білімді, әрі тәрбиелі етіп, жан- жақты жетілдіруге болады».

............................: А.Байтұрсынұлы ұрпақ бірінің қадірін бірін біліп, бір- бірін сыйлап бағалай білген. Бұл- ірі тектіліктің үлгісі екені сөзсіз. Осымен А. Байтұрсынұлының 146 жылдығына орай өткізіліп отырған радиолинейкамыз аяқтаймыз. Сауболыңыздар!Благодаримвасзавнимание!

A. Baitursynov was one of the descendants of the generation who knew one another and appreciated each other. Certainly, this is a great example of homogeneity. Here is A. We are completing the radar dedicated to the 146th anniversary of Baitursynuly. Be healthy! Thank you very much!

(исполнение песни «Земля Казахстана»)

Күңірене шыққан күй әуені. Сахнада студент (Кенесбеков Радбек) Ахметтің ролінде, ақынның «Маса-сөз иесінен» өлеңін оқиды. (сахнада музыка үні әуелейді де бәсеңдейді)

 1-жүргізуші: Ахмет Байтұрсынұлы...Осы бір есім елге таныс болғалы «Мен-қазақпын» деген азаматтың бір селт етпейтіні жоқ та шығар.

Қайырлы күн,еңбегі асыл, білімі зор, ғибраты мол, оқытушылар! Білім құмар өсер ұрпақ! Биылғы жыл халқымыздың көрнекті қоғам қайраткері, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым, көсемсөз шебері, әдебиет зерттеуші, тюрколог, дарынды ақын- аудармашы Ахмет Байтұрсынұлының туғанына 146 жыл толған мерейлі жыл. Оған қоса Елімізде әр жылы тойланатын 22 қыркүйек «Тіл мерекесі» күні.Мерекелеріңіз құтты болсын! Біз осы қос мерекеге орай, бүгін тәрбие сағатын ұсынғалы отырмыз. Сіздерден кешке белсене қатысып, жақсы өтуіне ат салысуларың сұралады. Ендеше тәрбие сағатын ашық деп жариялаймын.

2-жүргізуші: Ахмет Байтұрсынұлы-қазақ әліпбиінің реформаторы, қазақ филологиясы мен өнертанушының негізін салушы ғалым, таза қазақ емлесімен шыққан газет «Қазақтың» (1919-1918 ж.) тұрақты редакторы, көрнекті ақын, аудармашы, публицист-журналист, ірі қоғам қайраткері, ағартушы-ұстаз, этнограф, фольклорист, композитор әрі орындаушы...

 1-жүргізуші: Ахмет Байтұрсынұлы-қазақ ән-күй өнеріне де терең ой жіберген ғалым. А:В.Затаевичтің айтуынша, ол шебер домбырашы, әнші болған. Халық әндерін, күйлерін жинаған және олардың шығу тарихын да білген.

       Ақынның өлеңдері оқылады. Ортаға «Туған тілім»

2-жүргізуші: Бір басында сан-салалы өнер тоғысқан тілегей-теңіз энцикло-педиялық білім иесі, қайшылығы мол тартысты ғұмырында қараңғы қалың елін жарқын болашаққа бастаудан асқан бақыт бар деп білмеген ірі  тұлға, халықтың рухани көсемі.

1-жүргізуші: Жөн көрсеттім қазақ деген намысқа,

                        Жөн сілтедім жақын емес , алысқа

                        Өзге жұрттар өрге қадам басқанда 

                      Дедім: «Сен де қатарыңнан қалыспа!»   

   Ақынның өлеңдері оқылады. Ортаға

2-жүргізуші: Бір ақын айтқан екен «Адам баласының дүниеде шашатын жемісі-мәңгілік мейірімді қызмет» деп. Міне сол ақын айтқан адамдық диқаншысы-Ахмет байтұрсынұлы еді...

1-жүргізуші: Балалар құтты болсын тілің бүгін,

                       Ашатын жан сарайын білімдінің.

                       Кешегі анаң айтқан, бабаң айтқан

                       Тіліне зер аслыңдар бұрынғының»

демекші, ендігі кезекті    студенттерге берелік.

Ақын өлеңдері оқылады. Ортаға

2-жүргізуші: Орыстың тәржіме еттім мысалдарын,

                        Әзірге қолдан келген ос барым.

                        Қанағат азға деген , жоққа-сабыр,

                        Қомсынып қоңырайма, құрбыларым!

1-жүргізуші:

1.А. Байтұрсыновтың өлеңдер жинағының “Маса” деп аталуының себебі неде?(

- Өлеңдерін “Маса” етіп жұмсап, ел құлағына барып ызыңдап, ұйқыдан оятуға тырысты.
Я құдайым! Аққа жақ! Өзіңе аян- мен нақақ. Аққа деген жолымның Абыройын ашпай, жап!
Бұл шумақтар қай өлеңнен алынған? (“Тілек- батам”) 

2. Жас Ахметтің жүрегіне жара түсіріп, “Анама хат” өлеңінің жарық көруіне себеп болған қандай оқиға?

- Патша чиновниктерімен қақтығысқа келгені үшін әкесі мен ағасының сотталып жер аударылуы, жазалаушы отрядтың елге жасаған зорлық- зомбылығы.
3. Әйгілі орыс ғалымы Григорий Николаевич Потанинге тарту ретінде Москвада жарық көрген кітабы? 

-“Ер Сайын” жыры

4.“Қазақ қалпы” өлеңінде Ахмет Байтұрсынов қазақ елін неге теңейді? 

Теңізде жүзіп жүрген еспесіз қалтылдақ қайыққа теңейді).

5.А. Байтұрсыновтың “Ақын ініме” өлеңі кімге арналған?

-Міржақып Дулатовқа арналған.

 Ән орындалады.

2-жүргізуші: -Қазағым , елім,

                         Қайқайып белің

                         Сынуға тұр таянып

                         Талауда малың,

                         Қамауда жаның,

Аш көзіңді оянып» деп халқын келешекке бастаған ақынды ашындырған-патша заманының зұлым саясаты, зорлық-зомбылығы,қорлығы еді.

1-жүргізуші:-Сонау қылышынан қан тамған қаһарлы жылдары жазықсыз мыңдаған адамдар «Халық жауы» деген жаламен айыпталып, жер аударылып кетті. Кейбір деректерге қарағанда 6 млн. адам қуғын-сүргінге ұшырап, оның 900 мыңдайы атылған. Сондағы 25 мыңға жуық қазақтың ішінде  бес арысымыз Жүсіпбек Аймауытұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы болған еді.

2-жүргізуші: ...Адам өмірінде болатын аумалы-төкпелі уақыт қайғысымен де, қуанышымен де ерекше айқындалатын болса керек. Ахмет Байтұрсынұлы тағдыр толқындарынан, қайғы-қасірет сілкіністерден, тар жол тайғақ кешулерден өткен еді...

1-жүргізуші:  Репрессия құрбаны болған Ахмет Байтұрсынұлының тағдырынан сахналық көрініске кезек берейік.

                       Сот үрдісінен  көрініс

ОГПУ тергеушісі, сұсты қатал үнмен: -Байтұрсынов Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы Торғай губерниясында бай-болыстың семьясында туған. Ұлты-қазақ. Ол үкіметке қарсы «Алаш» партиясы-ұлтшылдардың жасырын ұйымы. Бұл партия Совет үкіметіне қарсы қастандықтар ұйымдастырған. Байтұрсынов-жат пиғылды, революцияға қарсы, еңбекшілдер үкіметін жек көретін адам. Барып тұрған халық жауы. Байтұрсыновтың айыбы.жасырын қазақ ұйымына неген және ұйымдастырушылардың бірі, ол жасырын түрде ұлтшылдық бағыттағы «Алаш» партиясын ұйымдастырған, қазақ әдебиетіне, баспасөзге сол арқылы теріс ықпал жасаған.Қылмыстық істер кодекісінің 58 бабының 7,8,11 тармақтарына сай Ахмет Байтұрсынов атылсын!

( тергеуші Ахметті жұлқып әкетіп бара жатады)

Ахмет: Қинамайды абақтыға жапқаны,

             Қиын емес дарға асқаны, атқаны.

             Маған ауыр осылардың бәрінен

             Өз ауылымның иттері үріп қашқаны...

            Хош сау бол, Қарқаралы, жуылмаған,

            Айдай бер қалса адамның қуылмаған.

( Ахметті жұлқып алып кетеді, сахнаға Ахмет қайра шығады)

Ахмет: Мен өлсем де өлемін жөнімменен,

              Тәннен басқа не алар ем өлім менен?!

              Өлген күні апарып тығары-көр,

              Мен жоқ болман көміліп тәнімменен.

             Тән көмілер,көмілмес еткен ісім,

             Ойлайтындар мен емес бір күнгісін.

             Жұрт ұқпаса-ұқпасын, жабықпаймын,

            Ел-бір күншіл, менікі-ертеңгі үшін.

Ақын өлеңдері оқылады . Ортаға

2-жүргізуші: -Ахаң-еңбегі жанған жанның бірі. Істеген ісінің жемісі-соңынан келе жатқан жастар. Оның арты Ахаң Мектебіне тізіліп, кіріп жатқан жас буын, жаңа өсіп келе жатқан қазақ әдебиеті Ахаңды өзінің басшысы деп санайды. Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны-«Қырық мысал», «Маса», «Қазақ» газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайратын біз ұмытсақ та тарих ұмытпайды.

1-жүргізуші: Ахмет атамыздың өзі айтқан « Мойындағы борышты білу - білім ісі, борышты төлеу – адамшылық ісі» деген сөзімен сіздерге бейбітке толы күндерімізде кездескенше демекпіз.Барлығы бір дауыспен « Сау болыңыздар» дейді.

Сегодняшний классный час посвящен 146-летию со дня рождения А.Байтурсынова. Вся жизнь Ахмета Байтурсынова была пронизана пламенной заботой о самоопределении казахов, развитии культуры, образования и науки, сохранении в веках самобытного народного творчества самого духа нации. Не случайно М. Ауэзов ещё в 1923 году, учитывая неоценимые заслуги Байтурсынова перед казахским народом, назвал его «вождём казахской интеллигенции»

Ахмет Байтурсынов – поэт, учёный, тюрколог, переводчик, педагог, публицист, общественный деятель. В своё время он стал жертвой несправедливости, сталинских репрессий, более полувека не удостаивался упоминания, его имя не занимало достойного места в истории Казахстана. Лишь сейчас, когда устраняются «белые» пятна в истории, народу возвращены имена таких его деятелей, как Шакарим Кудайбердиев, Ахмет Байтурсынов, Магжан Жумабаев, Жусупбек Аймауытов, Мыржакып Дулаов.

 Кстати, новый казахский алфавит, названный в свое время в честь ученого байтурсыновским имел огромное значение не только для казахов, но и послужил для всех тюрко-язычных народов при проведении реформы письменности, а наши зарубежные соотечественники до сих пор пользуются байтурсыновской графикой.

С именем Ахмета Байтурсынова связана реформа казахской письменности. Именно благодаря его личному вкладу в развитие казахского обучения, высокой компетенции в сфере образования он на II съезде партии «Алаш» был избран членом комиссии по делам просвещения правительства Алаш-Орды. Им была подготовлена программа по народному образованию, которая предусматривала:
Всеобщее обязательное начальное образование и непременное обучение детей в первые два года на родном языке грамматике и звуковому строю казахского языка. Языковедческая деятельность А. Байтурсынова дополнялась его методическим трудам, знание которых было неоценимо по тем временам и послужило не одному поколению учителей.

В 1920 г. Был арестован Ахмет Байурсынов. Он был выслан в Архангельск, а жена с дочкой Шолпан – в Томскую область. В 1934 году благодаря вмешательству М. Горького и его жены Е. П. Пешковой, с помощью международного Красного Креста его освободили. В этом же году ему удаётся соединиться с семьёй и вернуться в Алма-Ату. Но прежний ярлык «классового врага» как клеймо позора постоянно преследует его. В 1937 году А. Байтурсынова вторично арестован и 8 декабря он был расстрелян как «враг народа» в застенках НКВД.

Только спустя полвека справедливость восторжествовала, в 1988 году советским судом он посмертно оправдан за отсутствие состава преступления. Его бесценные творения возвращены народу. Такова была тяжёлая судьба одного из ярких представителей культуры казахского народа. Память об Ахмете Байтурсынове увековечены в г. Костанае. Его имя носит Костанайский Государственный Университет. В Городском парке установлен памятник, одна из центральных улиц города носит его имя. Многогранный талант А. Байтурсынова позволял ему пробовать силу пера в поэзии, публицистике, науке и других отраслях культуры. Он является не только учёным, составителем многих учебников, переводчиком, этнографом, но и автором многих стихов, доступных для детей младшего возраста. В результате научно-педагогических трудов Ахмета Байтурсынова мы имеем казахскую азбуку, фонетику, синтаксис и этимологию казахского языка, теорию словесности и историю культуры. Этим кропотливым трудом А. Байтурсынов поднял казахскую словесность на высокую ступень и заложил прочный фундамент для национальной школы и казахской литературы. Ахмет - был великим Устазом – Учителем с большой буквы детей и взрослых. Он был и остался в памяти народа светлым лучом казахской науки и культуры.

Туған кездегі есімі: Ахмет

Қызметі: ақын ,  әдебиет зерттеуші ғалым ,  түркітанушы , публицист, педагог , аудармашы ,  қоғам қайраткері

Туған күні: 5 қыркүйек   1872

Туған жері: Ақкөл (Сарытүбек)  ауылы, Жангелді ауданы ,

Қостанай облысы

Азаматтығы: Қазақ елі

Ұлты: Қазақ

Қайтыс болған күні: 8 желтоқсан   1937  (65 жас)

Қайтыс болған жері: Алматы

Әкесі: Байтұрсын Шошақұлы

Анасы: Күңші Құлыбекқызы

Жұбайы: Бадрисафа Мұхамедсадыққызы

Балалары: Аумат, Қазихан, Шолпан

Марапаттары: Қазақ халқының рухани көсемі, ұлт ұстазы

Ағартушылық еңбегі

А.Байтұрсынов оқу-ағарту ісін өзінің азаматтық міндеті мен өмірінің мақсаты деп санаған. Ол 1911 жылдың өзінде:

Ызыңдап ұшқан мынау біздің маса,

Сап – сары аяқтары ұзын маса.

Өзіне біткен түрі өзгерілмес,

Дегенмен қара я қызыл маса.

Үстінде ұйықтағанның айнала ұшып,

Қаққы жеп, қанаттары бұзылғанша.

Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,

Қоймастан құлағына ызыңдаса, -

деп, білім-ғылымнан кенже қалған, мал бағып марғау жатқан қазақ халқын сол қараңғылықтан маса болып ызыңдап оятып, алып шығуды күрес жолының мақсаты етіп қояды.

Оның қазақтар үшін өз алфавитін жасау әрекетіне де, тілін зерттеп оқулықтар жазуына да, тыңнан жол салып, бай терминология дүниесін жасауына да, тіпті қоғамдық - әкімшілік істеріне араласуына да алып келген - өзі діттеген ағартушылық мақсаты деуге болады.

А.Байтұрсыновтың ақындық таланты да, беріп кеткен поэтикалық мұрасы да оның өте күшті, дарынды, ойлы ақын екендігін танытады. Оның өлеңдері “Маса”, “Қырық мысал” деген аттармен Санкт-Петербург, Қазан, Орынбор қалаларында 1912 жылдан 1922 жылдарға дейін бірнеше рет жарияланған.

“ Қырық мысал” орыстың атақты мысалшысы И.Крыловтан аударылған және соның ізімен жазылған өлеңдер. Ақынның әдеби шығарманың дәл осы жанрын таңдауының үлкен мәні бар. Мысал жанры – қазақ халқына да жақын, таныс дүние, ғибрат айтып, жақсылыққа шақырудың ең бір ұтымды амалы.

“ Маса” деген атының өзі символ: надандық, өнер-білімнен кенже қалушылық, шаруаға енжарлық - осылар, автордың бейнелеуінде, қазақты шағуға дайын тұрған жылан, ал өлең иесі “аяқтары ұзын, сары маса” болып ызыңдап, ұйықтап жатқан халқын оятып, жыланнан сақтандырмақшы болады .

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/339577-til-bilimini-atasy