Технологии обучения к чтению детей подготовительной группы в ДОУ

Саха республикатын үөрэх уонна наука министерствота

Нам улууһун үөрэҕин управлениета

МБТ “Эрэл” оҕо саада

Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго

дьиэ кэргэн оруола

толордо: Ушницкая Е.Д,

иитээччи

2020

Иһинээҕитэ

Киириитэ...............................................................................................................................3стр

1 баһа. Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго

дьиэ кэргэн оруола

Күннээҕи туттар төрүт тылга үөрэтии ньымалара........................................................5стр

Кинигэни ааҕыыга дьиэ кэргэн оруола.........................................................................7стр

Тылы оҕоҕо сайыннарыыга аныгы кэм технологиялара ..............................................9стр

баһа. Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго иитээччи дьиэ кэргэни кытта үлэтэ

Иитээччи тус уопута........................................................................................................11стр

Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго иитээччи дьиэ кэргэни кытта үлэтин былаана........................................................................................13стр

Түмүк.......................................................................................................................................14стр

Туттуллубут литература........................................................................................................16стр

Сыһыарыылар.........................................................................................................................17стр

Киириитэ

Дьиэ кэргэн, ыал - оҕону иитиигэ ураты киин буолар. Оҕо обществоҕа киириитигэр сүрүн сабыдыалы оҥорор. Ыал сыһыаннаһыыта общественнай сыһыаннаһыылар үөскүүллэригэр олук буолаллар. Онон ыал омук культуратын түмүгэ буолар. Ол эбэтэр хас биирдии ыал бэйэтин төрүт культуратын айааччы, сайыннарааччы быһыытынан үрдүк эппиэтинэстээх.

Үлэ ураты суолтата(актуальноһа): Саха ыала оҕону иитиигэ ураты ньымаларын төрүт былыргыттан илдьэ сылдьар омугунан биллэр. Сахалар дьиэ кэргэн сыһыаннарыгар сүдү культуралаахтар. Билиҥҥи общество балысхан сайдыытыгар баһыйтаран, омук быһыытынан иитиигэ культурабытын сүтэрбэппитигэр, хас биирдии омук оҕону иитиигэ бэйэтин культуратын сайыннарыыта болҕомтоҕо турар. Бу сайдыы төрүт тылга таптала, киһи ис туругар иҥэриитэ суох сайдыбат. Онон, оҕоҕо төрүт тылга тапталы, төрөөбүт тылын билэригэр, баһылыырыгар, кыра сааһыттан, төрүөҕүттэн дьиэ кэргэҥҥэ үлэ барыахтаах.

Үлэ чинчийиллиитэ: Саха ыалын иитиигэ ураты үгэстэрин, ньымаларын үөрэппит, тарҕаппыт биллиилээх норуот педагогтара В.Ф. Афанасьев “Этнопедагогика нерусских народов Сибири и Дальнего Востока”, К.С. Чиряев “Олох педагогиката” үлэлэрэ киэҥник биллэллэр, маны таһынан саха ыалын иитиигэ культуратын туһунан философскай наука доктора Б.Н.Попов,тыл учуонайа Н.К.Антонов үөрэппиттэрэ. Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго дьиэ кэргэн оруолун туһунан үлэлэри Е.Поликарпова уонна педагогтар суруйан, үөрэтэн тураллар.

Сыала,соруктара: Үлэ сыалынан - саха дьиэ кэргэнэ төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго оруолун туһунан, иитии сүрүн хайысхаларынан арыйыы буолар. Сыалбын ситиһэр инниттэн маннык соруктары туруордум:

- дьиэ кэргэн иитиигэ үгэстэрин, норуот педагогтарын үлэлэригэр тэҥнээн үөрэтии;

- дьиэ кэргэнтөрүт тыл сайдыытыгар оҕолоругар туттар ньымаларын арыйыы;

-иитээччи уонна дьиэ кэргэн оҕоҕо төрүт тыл сайдыытыгар оруолларын дьүөрэлээн сырдатыы;

Чинчийии ньымата: Методическай өттүнэн, туруоруллубут проблеманы арыйыыга уопсай сыһыантан таҕыста. Ол эбэтэр бэйэ уопутун уонна аныгы саха ыала төрүт тыл сайдарыгар оруолун арыйыы, тэҥнээһин, дьүөрэлээн сырдатыы буолар.

Сонуна, туһаныллар суолтата: Үлэ сонуна теманы арыйыыга сытар. Оҕоҕотөрүт тыла сайдарыгар, дьиэ кэргэн иитиигэ хайысхаларын сырдатабын. Онон бу үлэ, хас биир дьиэ кэргэн оҕоҕо төрүт тыла сайдарыгар уратылаһар ньымаларын үөрэтиигэ,кэтээн көрүүгэ туһалыан сөп.

Үлэ олуга: Сүрүн олугунан дьиэ кэргэн бэйэлэрин оҕолоругар төрүт тыла сайдарыгар оруолларын кэтээн көрүү буолла. Онтон сирдэтэн анал педагогическай литератураны үөрэтии,ырытыы. Маннык литератураны туһанным: В.И. Хатылаева “Национальная культура народов РС(Я)”, В.Ф. Афанасьев “Этнопедагогика нерусских народов Сибири и Дальнего Востока”, Б.Н.Попов “Изменение семьи народов Якутии”, С.Н.Сомоготто “Обычаи народа саха”.

1 баһа. Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго

дьиэ кэргэн оруола

1.1.Күннээҕи туттар төрүт тылга үөрэтии ньымалара

Билиҥҥи кэмҥэ, сахалар иитиигэ үгэстэрин утумнааһын умнулла быһыытыйда. Аныгы кэм ирдэбилинэн, информационнай технология терминнэрэ, өйдөбүллэрэ олохпутугар күүстээхтик киирдэ. Саха омук дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ үгэстэрэ: оҕону тус бэйэтэ киһи(личность) быһыытынан сыаналаан үрдүктүк тутан иитэллэрэ (санаатын истии, сыаналааһын, сөбүлэһии, итэҕэйии, эрэнии буолара). Ол эбэтэр, оҕону 4-5 сааһыттан, бэйэтин санаатын этэригэр, тугу баҕарарын чуолкайдык быһаарарыгар, быһаарсарыгар үөрэтэллэрэ. Дьиэ кэргэҥҥэ маннык хайысхаларынан иитии үгэстэрэ бааллар. Үлэнэн иитии үгэстэрэ:

оҕоҕо үлэ сайыҥҥы, кыһыҥҥы көрүҥнэргэ арахсарын тус холобурдарынан көрдөрө иитэллэрэ;

оҕо сааһынан көрөн уонна кыыс, уол үлэлэрэ диэн арааран үлэҕэ сыһыараллара;

үлэни чиэһинэйдик, хаачыстыбалаахтык толоруу ирдэнэрэ;

оҕону үлэҕэ сыһыарыы улахан киһи салайыытынан барара;

Сиэргэ-майгыга иитии (нравственное воспитание):

1. Төрөөбүт түөлбэҕэ, төрөппүттэргэр таптал;

2. Төрөппүттэргэр эрэнии, тирэҕирии;

3. Аймахтаргын ытыктааһын, сибээһи тутуу, төрөппүттэр, аймахтар өйдөтүүлэрин-үөрэтиилэрин ылыныы (наставления);

4.Тулуурдаах, быһаарыныылаах, хорсун,сэмэй, аһыныгас, элэккэй, кырдьыксыт,чиэһинэй, туттуна үөрэнии, киһи киһитэ буоларга иитии;

5. ытыктааһын, тирэҕирии, өйөнсүү-көмөлөһүү, ыалдьытымсах буолуу иитиигэ ирдэнэрэ;

Тулалыыр эйгэнэн (Экологическай) иитии үгэстэрэ:

1.Оҕону кыра сааһыттан айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаҥҥа иитии;

2.Айылҕалыын биир ситимнээх буолууну иҥэрии;

3.Ууну, уоту киртитии содур быһыы буоларын быһаарыы;

4.Тыынар тыыннааҕы, үүнэн турары өлөрүү, алдьатыы, тоһутуу иэстэбиллээх буолуоҕун өйдөтүү;

5.Туох барыта кэмнээх-кээмэйдээх буоларын чопчулааһын, ол эбэтэр аһара түһэн балыктыыр-бултуур бобуллар этэ;

Тыа сиригэр саха ыалын оҕону иитиигэ үгэстэрэ манныктар:

-саха тылын, уус-уран тылыгар чугас буолуу;

-аҕа саастаах, кырдьаҕас киһиэхэ ытыктабыллаах сыһыан;

-кыыс оҕо сэмэйдик, килбик буола улаатыыта;

-үлэнэн иитии;

-уол оҕо сатабыллаах буола иитиллиитэ;

-тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыһыан;

-кыра сааһыттан дьарыктаах буолууга үөрэтии;

Ити курдук, дьиэ кэргэн оҕону иитиигэ үгэстэрэ элбэх. Балысхан сайдыы аара суолугар барытын туора-тосту уларыппытын да иһин, сорох үгэстэри-абыычайдары, биирдиилээн ыал күүстээхтик туттар. Сорохтор тутуспаттар. Бу иитиигэ хайысхалар, бары төрүт тыл нөҥүө иҥэллэр. Иитии хайысхаларынан, күннээҕи туттар төрүт тылга үөрэтии ньымалара

манныктар:

предметтэр анал ааттарын көрдөрөн быһаарыы;

тэҥҥэ тугу эмэ оҥоро сылдьан тылга үөрэтии, холобура иһит сууйа сылдьан, туттуллар прибордары көрдөрөн, өйдөбүллэри наардаан үөрэтии;

киинэ, мультфильм ис хоһоонун кэпсээн уонна тугу өйдөөбүтүн кэпсэттэрэн сайыннарыы;

хартыыналаах кинигэни көрдөрөн, туох ойууламмытын ыйытан, эппиэттииргэ үөрэтии;

оҕону уруһуйдатан, оонньотон тугу уруһуйдаабытын, оонньообутун кэпсэтиннэрии;

ыарахан өйдөбүллээх тыллары, төрөппүт саҥарбытынан үтүгүннэрии;

кыыллар хамсаныыларын, дорҕооннорун уратыларынан хатылаан саҥарда үөрэтии.

Ити курдук, саха тыла ураты буоларын, баай ис хоһоонун, суолтатын үөрэтии, оҕоҕо иҥэрии ньымата элбэх. Бастатан туран, төрүт тылы оҕоҕо иҥэрии дьиэ кэргэнтэн саҕаланарын бигэргэтиэхтээхпит.Оҕо оскуола иннинээҕи сааһыгар өй-санаа өттүнэн ордук сайдар. Бу кэмҥэ майгыта-сигилитэ, интэриэһэ, ирдэбилэ сайдарыгар иитиллэр эйгэтэ улаханнык сабыдыаллыыр. Ылынымтыа уонна үтүктүгэн кэмигэр аттыгар баар, ийэтэ, аҕата, эбээтэ, эһээтэ улахан оруолу ылаллар.

1.2. Кинигэни ааҕыыга дьиэ кэргэн оруола

Кыра оҕо аан бастаан ааҕыы дойдутугар хардыылыырыгар төрөппүттэр оруоллара сүҥкэн буолар. Оҕо оскуола иннинээҕи сааһыгар, ханнык хайысханы талан ааҕа үөрэнэригэр, иитээччи уонна төрөппүт биир санааҕа кэлэннэр, интэриэс үөскүүрүгэр олук буолуохтаахтар. Ордук тугу сөбүлээн оонньуурун кэтээн көрөн, эбии сайдарыгар күрэхтэри, ыйытынньыктары ыытан, көмөлөһүөххэ сөп. Оҕо ааҕа үөрэнэригэр, дьиэ кэргэн оруола улахан. Ол курдук, дьиэ кэргэнинэн ааҕыы наһаа сабыдыаллаах буолар. Оҕоҕо остуоруйаттан саҕалаан, сөптөөх литератураны ааҕарыгар, дьиэ кэргэн иһинэн бодоруһуу ордук дьайар. Тугу аахпыккын кэпсээн, санаа атастаһыытын тэрийиэхтээххин.

Ол эбэтэр, оҕону кытта ыкса истиҥ кэпсэтии, дириҥ өйдөбүллээх буолар. Уус-уран тыл оҕоҕо интэриэһи көбүтэр. Оҕо истибэтэх тылын истэн, туох диэтиҥ, ис хоһоонун, тыл суолтатын билэргэ дьулуһар. Оскуолаҕа киириэн иннинэ, оҕо хоһоону, кэпсээни, номоҕу араара үөрэнэр. Тыл суолтатын араара үөрэнэр. Саха тыла баай ис хоһоонноох буолан, оҕо ылынарыгар сөптөөх суолтатын быһаараҕын. Онон, дьиэ кэргэн ааҕыыга культурата, оҕо тылыттан, кэпсэтэриттэн көстөн кэлэр. Ааҕыы культурата үрдүк таһымнаах дьиэ кэргэн оҕото, хоһоону ааҕыыга ис хоһоонун ылынан туран ааҕар. Остуоруйаны кэпсииригэр эмиэ оруолларынан, сүрүн ис хоһоонун тиэрдиигэ куолаһын уларытан, араас куолаһынан тиэрдэр. Сорох дьиэ кэргэн ааҕыыга үгэстэрдээх буолар. Холобура, дьиэ кэргэнинэн олорон эрэ, ийэлэрэ дуу, аҕалара дуу дорҕоонноохтук кинигэ ааҕар, атыттар бары истэн олороллор. Оҕо улаатан истэҕин аайы, бу ааҕыыга кыттыһан, аны бэйэтэ дорҕоонноохтук ааҕар буолар. Оччоҕо, бу маннык ааҕар үгэстээх дьиэ кэргэҥҥэ иитиллибит оҕо, олох эрдэттэн кинигэ ааҕары таптыыр, ордорор буола улаатар. Оҕо кинигэҕэ убанар, өрүү ааҕарга, билэргэ-көрөргө дьулуһар. Арай, кинигэ ааҕар үгэһэ суох, аахпат ыал оҕолоро баар буоллахтарына, хаһан баҕар ааҕарга иҥэрии үлэтэ барыахтаах. Ол курдук, маннык оҕоҕо наҕыллык, ураты усулуобуйаҕа интэриэһинэн көрөн, кэпсээн дуу, үһүйээн дуу кэпсээн, интэриэс көбүтэҕин. Тугунан түмүктэммитин, ситэри кэпсээмиэххэ эмиэ сөп, бэйэҥ дьоҥҥор аахтараар эбэтэр сатаан ааҕар буоллаҕына, бэйэҥ аах диэҥҥин биэриэхтээххин. Оҕоҕо көрөн, сааһыгар сөптөөх кинигэни ааҕыахтааххын. Наһаа уһун буолуо суохтаах, 15 мүнүүтэлээх сөп буолуо, оҕону сылаппат курдук. Оҕону кытта тэҥҥэ ааҕан, тугу истибитин-билбитин уруһуйдата үөрэтэр эмиэ сабыдыаллыыр.

1.3. Тылы оҕоҕо сайыннарыыга аныгы кэм технологиялара

Оҕону 5 сааһыттан ааҕа үөрэтэр табыгастаах буолар. Ол гынан баран, оҕо биир тэҥ буолбат, онон тус туруктарын билэн, кэтээн көрөн, ааҕыыга үөрэтэҕин. Оҕо уйулҕатыттан улахан тутулуктаах. Сүрүн ирдэбил – сатаан саҥарар буолуохтаах. Ол аата этиини холбоон, сибээстээхтик саҥарыахтаах. Үөрэтии кылгас бириэмэҕэ оонньуу технологиятынан барыахтаах. Ол эбэтэр күүс өттүнэн буолбакка, болдьох быспакка, барыта аргыыйдык, биир тэтимҥэ буолуохтаах. Иитээччи аҥардас бэйэтэ эрэ кыайбат үлэтэ, төрөппүт сабыдыала сүҥкэн буолуохтаах. Оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго ааҕарга үөрэтиигэ, араас методика баар. Биһиги, Көбөкөн детсадыгар үксүн Мария Монтессори методикатын туһанабыт. Уопсайынан, бэйэҥ олорор, үлэлиир усулуобуйаҕар сөптөөх, ханнык баҕар методиканы туһаныаххын сөп. Бу методикалар оҕолорго барыларыгар сөп түбэһэллэр, барсаллар диэн буолбатах. Эмиэ оҕо тус бэйэтин уйулҕата, туруга хайдаҕын көрөн, туттуохха, туһаныахха сөп. Төрөппүттэртэн тулуур, өйдөөһүн уонна сатабыллаах буолуу ирдэнэр. Төрүт тылы оҕоҕо иҥэриигэ аныгы кэм технологиялара сөп түбэһэллэр. Педагог бэйэтэ сатаан туһанарыттан тутулуктаах:

Дорҕоонунан, дорҕоон долгунунан үөрэтии методиката. Дорҕоону истэ үөрэтэҕин, салгыы алфавитка суолтатын быһааран тиэрдэҕин. Саха сиригэр “Бичик” кинигэ кыһата, дорҕоонноох кинигэлэри таһаарыыны баһылаата. Бу кинигэлэр, саҥа ааҕарга үөрэнэр оҕолорго туһата элбэх;

Зайцев кубиктарынан ааҕарга үөрэтии. Анал кубиктар бааллар. Кубиктар өрүттэригэр сүһүөхтэр бааллар. Бу аһаҕас уонна бүтэй буукубалартан турар. Ону холбуу ааҕарга үөрэтэҕин. Зайцев кубиктара олох кыра саастаах оҕолорго сөптөөх. Ол гынан баран, сатаан аахпат оҕону үөрэтэргэ туттуохха сөп;

Доман карточкаларынан үөрэтии. Гленн Доман авторскай ньымата 3 ыйдаах оҕолор саҥаларын сайыннарарга аналлаах. 5 карточкаттан турар блок, тыл саппааһын байытарга аналлаах. Манныгы үтүгүннэрэн сахалыы тыллары киллэрэн үөрэтиэххэ сөп;

Мария Монтессори методиката. Бу ньыма суруктан ааҕарга көһүүнү үөрэтэр. Оҕону 4 сааһыттан үөрэтэҕин. Оҕо бытархай моториката сайдарыгар туһалаах. Ол эбэтэр тарбаҕа имигэһин сайыннаран, тутан-хабан оҥоруутуттан, ааҕыыны сайыннарыы. Бэлэм трафареттары кырааскалаан, туочукалары холбоон, арааманы ситэрии. Кумаҕынан, курууппаларынан уруһуйдаан сүһүөхтэри ааҕыы, бэчээтинэй буукубаларынан суруйуу сайдан, улам ааҕарга үөрэниигэ киирэҕин. Төрөппүт бастаан оҕоҕо быһаарар хайдах оҥоруохтааҕын, онтон оҕо салҕаан бэйэтэ ситэриэхтээх;

Ольга Соболева ньымата: Буукубаларынан уобарас арыйыллар уонна ол уобараһынан буукубалары үөрэтэҕин. Кэлин буукубалары нойосуус билэн баран, ааҕарга чэпчэкитик үөрэнэр;

Сергей Поляков методиката: 7 сүһүөх сайыннарар оонньуулартан турар. Чуолкай былаанынан ааҕарга үөрэтэҕин. Барыта 70 дьарыктаах;

Жукова ньыматынан ааҕарга үөрэтии: Бу ньыма оҕону 3 сааһыттан үөрэтэргэ аналлаах. Сатаан саҥарбат оҕолорго, былдьары тыллаах оҕолорго аналлаах. Сүһүөхтэринэн холбууру аһаҕас дорҕоонтон саҕалаан, бүтэй дорҕооннору холбоон ааҕарга үөрэтэр. Салгыы сорудах ыараан иһэр. Магнитнай азбукалаах, ону интэриэһиргээн оҕолор буукубалары холбоон, тыл таһаараллар.

2.баһа. Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго иитээччи дьиэ кэргэни кытта үлэтэ

2.1.Иитээччи тус уопута

Оҕо ааҕарга тардыһыытын төрөппүт иҥэрэр аналлаах. Онуоха болҕомтотун тардыахха, үөрэтиэххэ наада. Кыра сааһыттан саҕалаан ааҕыы культуратыгар иитии – ол буолар төрөппүттэр соруктара. Онон оҕо ааҕар дьоҕурун сайыннарыыга дьиэ кэргэн суолтатын, оруолун үрдэтии биһиги сүрүн сорукпут буолар. Онуоха, биһиги детсаппытыгар араас хайысхалаах үлэлэр ыытылаллар. Оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолор сүрүн дьарыктарын таһынан,төрүт тыл сайдыытыгар дьиэ кэргэни кытта ыкса сибээстээх, былааннаммыт үлэ барар. Дьиэ кэргэн – оҕону иитии саамай саҕаланар сирэ. Көбөкөн детсада иитэр үлэҕэ өр сылларга мунньуммут уопута дьиэ-кэргэн – общественность бииргэ үлэлээһиннэрин ситиһиигэ түмүктэрдээх үлэлээх. «Дьиэ кэргэн – оҕо үүнэр-сайдар биһигэ» диэн принцибинэн үлэлиибит. Үлэбит сыала-соруга:

•Дойдутунан, дьонунан киэн туттарга үөрэтии;

•Дьиэ кэргэни кытта ситимнээх үлэ;

•Оҕону иитиигэ уопут атастаһыыта;

•Дьиэ кэргэҥҥэ ааҕыыны сайыннарыы;

•Төрүт тылы сайыннарыыга бииргэ үлэлээһин.

Ыытыллар үлэлэр хайысхаларынан арахсаллар:

1. Дьиэ кэргэн оҕону иитиигэ уопутун тарҕатыы: Хас биирдии ыал иитии боппуруоһугар тус-туспа ньыманы, үөрэтиини туттар. Оҕо хайдах киһи буолан улаатара дьиэ кэргэн культуратыттан тутулуктаах, кыра оҕо сааһыттан дьиэ иһигэр, дьоҥҥо, тулалыыр эйгэҕэ хайдах сыһыан олохтоммута улахан сабыдыаллаах. Манна бииргэ үлэлээһин сабыдыала күүстээх: детсад-дьиэ кэргэн-общественность;

2. Дьиэ кэргэнинэн ааҕыы күннэрин тэрийии. Кинигэ төрөппүккэ иитии боппуруоһугар бастыҥ көмөлөһөөччү буолар. Кинигэ – оҕо уйулҕатын хамсатар, дууһатын үлэлэтэр, сайыннарар, кэрэҕэ-үтүөҕэ угуйар, үрүҥү-хараны, үтүөнү-мөкүнү сатаан араарарга үөрэтэр улуу күүс буолар. Кинигэни ааҕар дьиэ кэргэни сыаналыыр сыаллаах «Ааҕар дьиэ кэргэн» - оонньуу-күрэх ыытыллар. Маны таһынан, олунньу 13 күнүгэр, үгэскэ кубулуйбут төрүт тылбыт күнүн таһымнаахтык ыытабыт. Саха өс хоһооннорунан, таабырыннарынан, чабырҕахтарынан араас оонньуулары, күрэхтэри ыытабыт.

Төрүт тыл сайдыытыгар оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго иитээччи дьиэ кэргэни кытта үлэтин былаана:

Дьиэ кэргэҥҥэ ааҕыыга оҕону уһуйуу, төрөппүт тус холобуруттан барар. Оҕо төрөппүтүн көрөн үөрэнэр. Ким дьиэтигэр библиотекалаах, ол ааҕарга түргэнник үөрэнэр. Оҕолор ордук сөбүлээн остуоруйалары, үһүйээннэри истэллэр. Онтон ааҕаллар. Төрөппүттэр бэчээткэ суруталларыттан эмиэ улахан тутулуктаах, оҕо ааҕа үөрэнэрэ. Дьиэ кэргэн үтүө олугу уурар оҕо ааҕа үөрэнэригэр уонна төрүт тыл сайдыытыгар.

Түмүк

Оҕоҕо төрүт тылы сайыннарыыга төрөппүт оруола улахан буолар. Дьиэ кэргэн саҥарар саҥата, туттар тыла оҕоҕо иҥэрэ күүстээх. Манна даҕатан, оҕону ааҕарга үөрэтии төрүт тылыттан саҕаланар. Төрөппүттэргэ оҕолорун ааҕарга үөрэтиигэ биир ньыманы тутуһуннарбаккын. Хас биир ыал бэйэтэ туспа үгэстээх, иитиигэ туспа ньымалардаах буолар. Биһиги детсаппытыгар Монтессори ньыматын уопсай туттабыт. Ол эрээри, төрүт тылы үөрэтиигэ, олоҕурбут ньымалары саҥа технологияларга сөп түбэһиннэрэн иитии-үөрэтии сайынна. Манна, Сахабыт сиригэр төрүт тылы, олоҥхону үөрэтэрметодическай литература элбэхтик бэчээткэ тахсар буолбута, көмөтө элбэх.Дьиэ кэргэн национальнай абыычайдара, үгэстэрэ - ураты бэлиэлээх бигэргэтиллибит моральнай, этическай сыһыаннаһыылар түмүллүүлэрэ буолар. Омук эстетическай ирдэбиллэрэ дьон ыал буолан сыһыаннаһыыларыгар турар. Саха норуотун ыалын үгэстэрэ, абыычайдара сорохторо сүттүлэр, симэлийдилэр. Билиҥҥи кэмҥэ, саха оҕону иитиигэ үгэстэрин тыа ыала илдьэ сылдьаллар. Саха ыалыгар төрөөбүт, үөскээбит,улааппыт оҕо, бэйэтин омугун үгэстэрин, абыычайдарын син -биир тутуһар, илдьэ, иҥэринэ сылдьар буолар. Тыа сиригэр саха ыалын оҕону иитиигэ үгэстэрэ манныктар:

-саха тылын, уус-уран тылыгар чугас буолуу;

-аҕа саастаах, кырдьаҕас киһиэхэ ытыктабыллаах сыһыан;

-кыыс оҕо сэмэйдик, килбик буола улаатыыта;

-үлэнэн иитии;

-уол оҕо сатабыллаах буола иитиллиитэ;

-тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыһыан;

-кыра сааһыттан дьарыктаах буолууга үөрэтии;

Ити курдук, үгүс саха ыала оҕону иитиигэ үгэстэрин тутан олорор. Ол быыһыгар, төрүт тыл сайдыытыгар кырдьаҕастар оруоллара улахан. Эбээлэр, эһээлэр саха тылын суолтатын сүтэрбэккэ илдьэ сылдьаллар. Балысхан сайдыы аара суолугар барытын туора-тосту уларыппытын да иһин, сорох үгэстэр-абыычайдар туттуллаллар. Сахалар былыргыттан элбэх көлүөнэлээх дьиэ кэргэн иитиигэ оруолун чорботоллор этэ. Эбээ,эһээ, бүттүүн дьиэ кэргэнинэн оҕону иитиигэ сабыдыала сүҥкэн.Төһөнөн дьиэ кэргэн улахан, аймах халыҥ, уруу элбэх, соччонон бигэ туруктаах, инникилээх буолаҕын. Оҕону иитиигэ сүрүн ирдэбилинэн – төрүт тылы иҥэрии, сайыннарыы буолар. Тыл иитиигэ үгэстэрин сүтэрбэккэ илдьэ сылдьарга дьиэ кэргэн оруола сүҥкэн.

Туттуллубут литература:

1.Багдарыын Сүлбэ. Ыа ийэтинэн.Якутскай, 2003.

2.Дьиэ-кэргэн оҕону иитиигэ.-Саха сиринээҕи норуот педагогикатын ассоциацията.-Дьокуускай 2005с.

3.Иитии кыһата № 3// научнай-методическай сурунаал-2009с.

4.Попов Б.Н.Изменение семьи народов Якутии.Якутск,1994.

5. Семенова А.Д. Современное функционирование этнопедагогики в технологии обучения и воспитания саморазвивающейся гармоничной личности. Якутск, 2005.

6.Сомоготто С.Н. Обычаи народа саха.Якутск,1996.

7.Слепцова Е.С. Воспитание ребенка в семье.М,1999.

8. Хатылаева В.И. Национальная культура народов Саха. Якутск,1994.

9.Энциклопедия Якутии.М, 2000.

Сыһыарыылар

бастакы сыһыарыы

Дьиэ кэргэҥҥэ иитии үгэстэрэ:

саха ыала оҕону иитиигэ өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн общество иннигэр эппиэтинэс сүгэрэ;

сүрүн оруолу оҕону иитиигэ ийэ ылара, сир үрдүгэр ийэни сырдыкка, күҥҥэ тэҥнииллэрэ;

ол иһин ийэ таптала иитии үрдүк ирдэбилигэр эппиэтиэхтээҕэ;

төрөппүттэр оҕолорун тус холобурунан иитиэхтээхтэрэ;

“оҕо төрөппүттэрин көстүүтэ“ дииллэрэ;

оҕону тус бэйэтэ киһи(личность) быһыытынан сыаналаан үрдүктүк тутан иитэллэрэ (санаатын истии, сыаналааһын, сөбүлэһии, итэҕэйии, эрэнии буолара);

Оҕо борбуйун көтөхтө да, тус бэйэтэ тутулуга суох быһаарынарыгар, айымньылаах, анал көрүүлээх буолара сыаналанара.

Иитиигэ сүрүн оруолу үлэнэн иитии ылара, ол инниттэн кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ бары дьарыктаах буолаллара. Оҕо кыра эрдэҕиттэн барыны бары сатаан улаатара (иистэнии, балыктааһын, бултааһын, ас астааһына, ынах ыаһына, мэччитии, от-мас үлэлэрэ).

Дьиэ кэргэҥҥэ оҕо тутулуга суох бэйэтин эбээһинэстэрин толоруута ирдэнэрэ.

иккис сыһыарыы

Төрүт тылы сайыннарыы методиката:

Төрүт тыл — оҕо билиини ыларыгар сүрүн олуга. Төрүт тыл нөҥүө оҕо омугун культуратын иҥэринэр. Айылҕаҕа чугас, ыраас куттаах буолар. Атын өйдөбүллэри ылынарыгар төрүт тыл оруола сүҥкэн. Оҕо тус уйулҕатын уратытын көрөн, араас ньымалары туттабыт:

Киһи саҥатын истэн үтүктүү;

Дорҕоон долгунунан тиэрдии;

Уус-уран тылынан кэпсээн интэриэс үөскэтии;

Остуоруйалаһыы;

Фольклор нөҥүө тылы эрчийии;

Уруһуйдаах кинигэлэри туттан, оҕо ылыныытын, көрүүтүн кэпсэтиннэрии;

Оҕоҕо аналлаах телевизионнай биэриилэри туһаныы.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/413394-tehnologii-obuchenija-k-chteniju-detej-podgot