Праздники и обряды народов Узбекистана, прошедшие проверку историей

O’zbekiston xalqlarining tarix sinovidan o’tgan bayram va marosimlari.

Dunyo xalqlari ma’naviy madaniyati hazinasiga ulkan hissa qo’shgan. Ijodkor xalqimizning badiiy so’z sexri bamisoli ko’ngil chashmasidan qaynab chiqqan inju.

Xalq qalbining navolari bo’lmish dilrabo qo’shiqlar, an’ana va marosimlarga aylanib, asrlar davomida ajdodlarimiz qadryatlari xazinasini yuzaga keltirgan. Badiiy tafakkurning betakror mo’jizalarini o’ziga mujassamlashtirgan xalq an’analari, rasm-rusmlari marosim va odatlar, og’zaki notiq ijodiyot namunalari shu muqaddas zaminda yashab kelgan ota-bobolarimiz, iqtidorli va har narsaga chechan momolarimiz ijodiy soloxiyatining maxsuli o’laroq shakllangan azaliy milliy qadriyatdir.

An’analar xalqimizning o’zi kabi umriboqiy, qalbi misol mexridaryo va jonbaxshdir. Yurtimizning har go’shasida o’ziga xos marosimlar, oilaviy mayishiy va mexnat bilan bog’liq an’analari, momolarning mehrbulog’idan qaynab chiqqan orombaxsh allayu, olqishlar mavjud. Xalq an’ana va marosimlari jo bo’lgan asriy qadriyatlar ma’naviy ko’zguga aylangan qanotli orzular, folklor ijrochilarning ko’p asrlar davomidagi ijodiy faoliyati natijasida notiq jixatdan sayqallanib, barkomollashib kelgan. Kamalak jilosidek dillarga ezgulik baxsh etuvchi qadimiy marosimlar hamda xalq an’analarini chuqur o’rganish, milliy qadriyatlarimiz moxiyatini yanada teranroq anglash va tushunish imkonini beradi.

O’zbekiston xalqlarining tarix sinovidan o’tgan bayram va marosimlari kishilarning o’zaro munosabatlaridagi yaxshi fazilatlarni, chinakam xalqchil umum insoniy qadriyatlarni aks ettiradi. Bunday an’ana va marosimlarda mamlakatimiz xalqlarining milliy ruxiyati, ma’naviyatini qadimiy ildizlari ham namayon bo’ladi. Asrlar davomida shakllantirib va rivojlantirib kelingan an’ana va marosimlarda vatanga sadoqat, kattalarga xurmat, ota-onaga, yetmlarga va qariyalarga g’amxorlik, mexmon do’slik, qon-qarindoshlik va ayollar shanini saqlash, hayotdan ko’z yumgan uzoq yaqin kishilar xotirasini yodga olish kabi ishtimoiy hususiyatga ega bo’lgan qadriyatlar mujassamlashgan.

Ajdodlarimiz yaratgan va xalqimiz turmush tarziga singib ketgan an’ana, urf odatlar ham bevosita folklore san’atida o’z ifodasini topgan. Bu san’at ma’naviyat bo’stonining chamanlarida turfa xil jilvalanadi.

O’zbekistonimiz istiqlol quyoshidan baxramand bo’lib mustaqillik nashidasini surmoqda va milliy istiqlol mafkurasini yaratmoqda. Milliy istiqlol mafkurasi esa xalqimizning yillar davomida yaratgan, asrab avaylab kelayotgan tafakkur xazinasiga boy qadimiy merosiga umumbashariy qadriyatlar, qadimiy an’ana va marosimlarga milliy madaniyatimiz yutuqlariga suyanadi. Zero milliy axloq va milliy ruxni o’zida asrlar osha ortmoqlab kelayotgan folklor san’ati namunalari benixoya ardoqlidir. U bugungi kunda o’z ortidan milionlab yoshlarni ergashtirayotgan, har tomonlama ibrat maktabi bo’lib kelmoqda.

O’zbek xalqining milliy qadriyatlariga asoslangan urf odatlarimizning, marosim va mexnat ijodlarini moxiyatini yoshlarga o’rgatishda, ular qalbida mexr va muruvvat chechaklarini undirib o’stirishda dasturdan foydalanish ijobiy samara beradi.

1. Xalq urf odatlari va an’analari xalqimizning o’zi kabi umriboqiy va jonbaxshdir. Yurtimizning har bir go’shasida o’ziga hos marosimlar, an’analar mavjud. Xalq an’analari va marosimlari jo bo’lgan asriy qadriyatlar ma’naviyat ko’zgusida aylangan qanotu orzular, folkloro ijrochilarining ko’p asrlar davomidagi ijodiy faoliyati natijasida sayqallanib, barkamollashib kelgan.

Tarixiy manbalarga asoslanib yil fasllari va mexnat mavsumlari xaqida folklorshunos olimlarimiz quyidagi malumotlarni berganlar.

Bahor faslida – Navro’z bayrami, Sust xotin, Shox moylar, Gul bayrami.

Yoz faslida – Choy momo.

Kuz faslida – Hosil bayrami, Oblo Baraka, Shamol chaqirish.

Qish faslida – Yas-yusun, Gap-gashtak kabi qo’shiqlar kuylangan.

Mavsumiy marosim qo’shiqlarining eng ko’p namunalari bahor fasli va undagi marosimlar bilan bog’liq. Bahor faslining asosiy mavsumi Navro’z bayrami. Navro’z bayramining o’tkazilishi ko’p asrlar davomida qaror topib kelmoqda. Tarixiy manbalardan xabar berishicha, uzoq o’tmish davomida Navro’z bayrami Sosoniylar (VI – XI asr) davrida keng nishollangan.

Sharq mumtoz musiqa tizimining asoschisi Barbot Marvazining Navro’z bayramiga bag’ishlangan qo’shilari shular jumlasidandir. Navro’z bayrami munosabati bilan o’tkazilgan marosimlarda bolalar ijodiyoti etiboriga loyiqdir. Bolalar kattalar qatori marosimda qatnashib kelganlar. Shu bois “Boychechak”, ”Laylak keldi” kabi bolalar tabiatiga mos o’yin qo’shiqlar ijod qilingan.

Bahor faslida “Sust xotin”, “Shox moylar”, “Gul bayrami” kabi bir necha marosimlar o’tkazilgan. Shuni ham aytish joiski, bu marosimlar saxnaviy ko’rinishda bo’lib, jamoa tamonidan ijro etilgan. Yillar davomida bu marosimlar o’z mavqeyini yo’qotgan bo’lsada, ammo ijtimoiy – badiiy tafakkur rivojida malum axamiyat kasb etib kelgan.

Mavsumiy marosim qo’shiqlari bilan mexnat qo’shiqlari bir-biriga juda yaqinligini bahar fasli yerga xamal kirish vaqti, yani dexqonlarning mexnat jarayoni boshlanganligida ko’rish mumkin. Bu mexnatning boshlanishi shox moylar marosimida ko’rsatilgan. Qishloq axli yig’ilishib eng yaxshi xo’kizlardan bir juftini omochiyu boyintrug’i bilan dalaga olib chiqishadi. kelayotgan yil yaxshilik, serobchilik bo’lsin deb ayollar turli pshiriqlar, xo’kz shoxlarini pishirilgan pshiriqlarning yog’i bilan moylab, ayog’ining tekkan joyiga Baraka bersin deb yaxshi niyyat qilganlar.

Mavsumiy marosim kuylarining tuzilishi ko’rsatib o’tilgan mexnat qo’shiqlariga nisbatan murakkab.

Keng xajmli kuylar shakl topishi, ovoz doirasi oktava intervallari qadar ortib borgan. Qo’shiqchilikning yakkaxon va jamoaviy aytish shakllari tarqalgan bo’lib, doira va boshqa turfa musiqiy asboblari jo’rsozligi keng qo’llanilgan.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/482256-prazdniki-i-obrjady-narodov-uzbekistana-prosh