Җаңһр» хальмг улсин мөңк бахмҗ

Министерство образования и науки Республики Калмыкия

МКОУ «Яшкульская многопрофильная гимназия имени Хаглышевой Е.К.»

«Җаңһр» - хальмг улсин мөңк бахмҗ»

Подготовила: Ахмеева Айса Арслановна,

учащаяся 7 б класса

МКОУ «Яшкульская многопрофильная

гимназия имени Хаглышевой Е.К.»

358 350 с. Яшкуль, улица Лиджиева, 3

Домашний адрес: с. Яшкуль, ул. Свердлова, 24/2

Контактный телефон (моб.): 8-927-645-00-90

Контактный телефон родителей: 8-937-193-93-21

Руководитель:

Оргаева Александра Владимировна,

учитель калмыцкого языка и литературы

МКОУ «Яшкульская многопрофильная

гимназия имени Хаглышевой Е. К.»

Контактный телефон (моб.): 8 9608994141

2021 год

Һарг

1. Нүр үг. «Җаңһрин» чинр …………………………………….. 2

2. Антонио Спадавеккиан «Җаңһр» гидг симфоническ сюит … 3-5

3. Петр Чонкушовин «Җаңһр» опер – балет …………………… 5-6

4. «Җаңһр» - олн-әмтнә җирһлин энциклопедь ………….. 6

5. Олзлсн литератур ……………………………………………. 7

6. Дахуль ……………………………………………………. … 8-11

Нүр үг

« … Кен гидг дууч,

Кезә, альк цагла

Кев – янзинь олҗ,

Келнәннь зөөр олзлҗ,

Кеермҗ – чимлһнь хамгинь

Кецү нәрәр сиилүлҗ,

Кемтркә, хоньтг угаһар

Келврлә ирлцүләд ниилүлҗ,

Алдг угаһар дуулҗ,

Алдр «Җаңһр» үүдәсмб?

Көглтин Дава

Көдлмшин күсл:

- Хальмг улсин баатрльг эпосин өөнд нерәдсн «Җаңһр» гидг сюит болн опер-балет кезә, яһҗ үүдәгдснә тускар медлһн;

- көгҗмчнр ю медүлхәр сюит, опер-балет бичснә туск медвр авлһн;

- симфоническ сюит соңслһн;

- опер – балет хәләлһн.

Нарт – делкән цуг келн – әмтн эврәннь тууҗан, сойлан әрүн кевәр хадһлна. Сойлын заншалмуд – келн улсин чилшго зөөр. Күн болһн эврәннь сойлар соньмсх зөвтә. Хальмг улст үйәс үйд хадһлгдҗ йовх «Җаңһр» дуулвр мөңкинд мана бахмҗ, мана чилшго уурхан саң. «Җаңһр» ик кезәңк цагт үүдсн, күмнд сурһмҗкелнә билгин зөөр.

Көглтин Дава иигҗ темдглсмн: «Әмтн «Җаңһриг» үүдәлә, «Җаңһр» болхла, әмтиг, теднә сән гисн үрдинь үүдәсмн, юңгад гихлә дуулврин баатрмуднь күмни хамгин сән авг – бәрциг бийдән тохрана. Амн үгин билг «Җаңһр» – цевр алтн, зун җилмүдт шүүһәд, цеврләд хадһлсн хальмгудын билгин дамшлт».

«Җаңһр» дасххларн, келн улсин сойл, ухан – тоолвр, авъясмуд, заңшалмуд цәәлһх кергтә»,- гиҗ академик С.А.Козин темдглҗ.

Мини номин – шинҗлтин төр «Җаңһр» - хальмг улсин мөңк бахмҗ».

Би «Җаңһрар» соньмсад, дуулврин көгҗмин тускар медхәр, опер – балетлә таньлдхар эн төр авув.

«Җаңһрин» 500 – гч болн 550 – гч җилин өөнд нерәдсн байрин тускар би соньмсув. Мана таңһчд яһҗ эн өөн темдглсинь, ямаран көгҗмин айсмуд тогтагдсинь медҗ авув.

Антонио Спадавеккиан «Җаңһр» гидг симфоническ сюит

1940 –гч җил. Хальмг Таңһч «Җаңһрин» 500 – гч өөн тедглхәр ик белдвр кесмн. Хальмг бичәчнр Басңга Баатр болн Бадмин Ишлә Москвад бәәсн бичәч Семен Липкинүр болн зурач Владимир Фаворскийд ирв. Теднә өмн «Җаңһр» орс келнд орчулх, зургудынь зурх күсл тәвсмн.

Көгҗмчнр «Җаңһрин» өөнд эврәннь үүдәлтән бас нерәдсмн. Тиигәд көгҗмч

Антонио Спадавеккиа «Җаңһр» гидг симфоническ сюит бичсмн.

РСФСР – ин сойлын ачта үүлдәч, көгҗмч Антонио Эммануилович Спадавеккиа олн опермүд болн балет, көгҗмин комедь болн оркестрин үүдәврмүд бүрдәсмн.

Антонио Спадавеккиа Одесса балһснд 1907-гч җилд төрсмн. Энүнә аавнь Итальд Джузеппе Гарибальдийлә хамдан австрий келн улсин өмнәс эврәннь орн – нутган сулдхар дәәлдә босхсмн. Терүнә хөөн шин тогтсн йоснас зулад, Баку балһснд ирәд бүүрлв. Терүнәсн энүнә өрк – бүл Керчьд ирәд бәәсмн. Антонион эцкнь Эммануэль теңгсин капитан болсмн. Антонио керм деер төрҗ. Көвүн һарх кемлә эцкиннь керм Одесса балһсна өөгүр усчҗ йовҗ. Тегәд Антонион һарсн һазрнь Одесса гиҗ бичгдҗ.

1937 – гч җилд Москван Чайковскин нертә консерваторь төгсәсмн. Энүнә көгҗмин багшнь нертә Сергей Прокофьев билә. Спадавеккиан бичсн көгҗм олн кинофильмд олзлгдсмн. «Золушка», «Смелые люди», «Неподдающиеся», «Шумный день», мультфильмд «Дудочка и кувшин» болн нань чигн олн фильмд. «Хождение по мукам», «Овод» гидг опер бичв, эн опермүд Пермь балһсна театрт тәвгдсмн.

1940-гч җил хальмг улс «Җаңһрин» 500-гч җилин өөн темдглв. Хальмг драматическ театрт 2 әңгтә симфоническ концерт болв. Тер соньн концертин әңгнь Антонио Спадавеккиа үүдәсн «Җаңһр» гидг нерәдлһтә симфоническ сюит бәәсмн. Тиигхдән көгҗмч консерваторь төгсәснә хөөн көгҗмин үүлдврән экләд ик удан болад уга цагнь бәәсмн. Эн ик чинртә көгҗмин үүлдврән белдхин төлә, көгҗмч Хальмг Таңһчд ирв. Зөвәр цагт Элстд бәәһәд, хальмг улсин заң-бәәрлә, авц-бәрцлә болн билг-эрдмлә таньлдсмн. Олн зүсн дуудын болн бииһин айсмуд бичҗ авсмн. Эн көгҗмдән «Җаңһрин» һол үндсн-уханас иштәһәр, бичҗ авсн ке сәәхн айста дуд болн бииһин айсмуд олзлсмн.

Тер шунлта көдлмшин ашнь – «Җаңһр» гидг дөрвн әңгтә симфоническ сюит бәәсмн.

1-гч әңгд – Бумбин орнахн ямр сәәхн ни-негн, байрта җирһләр, чилшго зөөрән чини-минид хувацлго, цугтан әдл зөв эдлҗ бәәхин тускар медүлнә.

2-гч әңгд - шарин 6012 баатрмуднь алдр богд Җаңһртаһан хәәртә Бумбин оран эңгин олн хортнас харсад, төвкнүн бәәхин тускар медүлнә.

3-гч әңгд – алдр богд Җаңһрин хатн 16-та Аһ Шавдлнь үгәр келҗ, медүлҗ болшго, күмнд уга ке-сәәхн бәәснә тускар медүлнә.

4-гч әңгд – Ар Бумбин орнахн, алдр богд Җаңһр баатрмудтаһан дәәсән дарад, диилвр бәрсн учрар байрин хүрм кеҗ нәәрлҗәхин тускар медүлнә.

Көгҗмч Спадавеккиа «Бумбин орн» гидг наадна көгҗминь бас үүдәсмн. Тер байрта-бахта, төвкнүн цаг давад, кесг җилмүд давв. Көгҗмч 1968-гч җил сюитән шинәс бүрдәһәд, магнитофона пленкд буулһад белдәд, мана таңһчин радиод белглв.

1969-гч җил Элстд «Хальмг көгҗмин өслт өдгә цагт» гидг төрәр номин-дамшлтын конференц болсмн. Дала күндтә гиичнр ирҗ, конференцин көдлмшт орлцв. Тедн дунд Антонио Спадавеккиа бас хойрдад мана теегүр ирсмн. Тиигҗ Москван көгҗмч мана алдр эпос «Җаңһрт» сюит нерәдҗ бичсн болдг.

Эн сюит би оньган өгч соңсув. Мана өвкнрин кезәнә бәәсн ке сәәхн һазр.

Җаңһр баатрмудтаһан Бумбин оран хортнас харслһн. Эң – зах уга теегт дөрвн зүсн мал идшлһң. Ке сәәхн цаһан ишкә гермүд. Нүүҗ йовх хотн. Дүрклҗәх Бумбин орн. Цуг эн тоот сюитин айсар мини нүднд үзгдв.

Эн сюит нанд йир таасгдв.

Петр Чонкушовин «Җаңһр» опер - балет

1990-гч җил «Җаңһрин» 550-гч җилин өөнд нерәдҗ опер-балет тәвгдв. Эн оперин либретто бичснь Хальмг Таңһчин ачта артист Борис Очиров, көгҗминь Хальмг Таңһчин сойлын ачта үүлдәч Петр Чонкушов болн Басңга Баатрин нертә драматическ театрин ах зурач Валерий Яшкулов билә. Эн үүдәвриг режиссер Анджей Ямрус тәвв.

Тер көдлмшин тускар Петр Чонкушов иигҗ келв: «Җаңһр» опер бичх седкл би кесг җил урд зүүләв. Болв тиим үүдәвр ямаран ик дааврта хәләц болн ямаран ик көдлмш керглхиг тиигхд чигн би медләв. Юңгад гихлә «Җаңһр» дуулвриг хальмг улс цуһар гилтә сәәнәр меднә. Дәкәд Басңга Баатрин бичсн «Бумбин орн» гидг наадыг кесг хәләһәчнр үзҗ тодлсн болх. Тер учрар оперин искусствар дамҗулҗ хальмг баатрмудын заң- бәрциг, теднә төрскнч хәләциг, цухрлтан уга шунлтыг үзүллһн амр биш болсмн. Тер бийнь эн көдлмшән төгсәҗ, олн хәләһәчнрт үзүлхәр седҗәнәв».

Олн келн улс хоорндан хәрлцә бәрж, нег-негнәннь сойлыг дасхар шунна. Тиим хәрлцән цуг халхст туста болдгнь лавта. Хальмг опериг режиссер Анджей Ямрус эврә хәләцәрн байҗав. Эн Москвад ГИТИС-т сурсмн. Терүнлә хамдан хальмг күүкд-көвүд бас сурла. Теднәс «Җаңһрин» тускар соңсҗ. Тегәд опер-балет тәвхин төлә «Җаңһриг» умшад, учр-утхинь медҗ авч. Валерий Яшкулов – зурач артистнрин костюм зурв, сцен деер тәвгдх декорац белдв. Эн туст Фаворскийин зурсн зургуд тууҗин йоста бәәдллә эс ирлцҗәхинь зурач темдглҗ. Юңгад гихлә эн опер-балет моңһл яста улст үзүлгдв. Тедн болхла кезәнә хальмг улс ямаран хувц-хунр өмсҗ йовсиг сәәнәр меднә. Тегәд терүг оперт чикәр үзүлхин төлә хәәврин ик көдлмш зурач күцәҗ.

1990-гч җил опер-балетин түрүн наадн Улан-Удэ балһснд үзүлгдв. Эн җил ноха сарин 25 – нд мана Таңһчин әмтн ик өврмҗтәһәр эн опер – балет хәләсмн.

Би эн опер – балет Интернетд хәләвүв. Бурятск театр «Җаңһрас» «Арслңгин Арг Улан Хоңһр Әәх Догшн Маңна хаанла бәәр бәрлдсн бөлг» үзүлсмн. Чонкушовин үүдәсн көгҗмәр дамҗулад үзүлсн, Бумбин орна җирһллә сәәнәр таньлдув. Богд Җаңһр ухата, билгтә, баатрмуд зөргтә, чидлтә, Бумбин орн үкл уга мөңк – цуг энүг көгҗмч айсарн йир билгтәһәр үзүлҗ. Петр Чонкушов «Җаңһр» - йоста хальмг улсин үүдәвринь медүлҗәнә.

Харм төрхд, өдгә цагт мана хальмг драматическ театр Чонкушовин үүдәсн опер – балет тәвхш. Юңгад гихлә опер дуулдг, балет биилдг артистнр уга. «Цаг селгәтә болдг» гидг хальмг үлгүр бәәдг. Тиим артистнр һарад, мана театр эн опер – балет үзүләд чигн бәәх гидг ухан – седвәр күн болһнд бәәнә гиҗ санҗанав. Эн опер – балет нанд таасгдв. Соньн медрл авув.

Дәкәд алдр «Җаңһрт» нерәдҗ бурят улсин көгҗмч Жигжит Батуев 1970 – гч җилд «Җаңһр» гидг балет үүдәсмн.

Жигжит Батуев Бурят улсин артист, Якут келн улсин сойлын ачта үүлдәч, РСФСР – ин ачта артист, бурят улсин түрүн көгҗмчин школын бүрдәһәч. Эн көгҗмч ут турштан 200 һар олн зүсн көгҗмин үүдәврмүд тогтасмн. Эн балетин айс Интернетд олдгдсн уга, тегәд соңсч чадсн угав.

Хальмг баатрльг эпос «Җаңһр» - кезәңк гегән – герлин ухани зөөр болдг. Эн делкән эпическ үүдәврмүдин ханьд зөвтә орман эзлсмн.

Москвад ВДНХ-ан һол бәәшңд цуг нарт – делкән ончрсн үүдәврмүдин һәәхүл бәәнә. Тенд дунд мана «Җаңһр» хальмг орс келәр зөвтә орман эзлҗәнә.

Үзсн улс йир икәр байрлад, бахмҗ кеһәд, омг авна.

Би Москва орхларн, ВДНХ-д одав, нүдәрн үзх күсл өмнән тәвҗәнәв.

Итальянец, поляк, бурят келн улсин көгҗмчнр мана «Җаңһрар» соньмсад, сәәхн, гүн ухата, билгтә үүдәврмүдән нерәдсмн. Юңгад гихлә, «Җаңһр» хальмг улсин келнә билгин уурхан саң.

Нертә номт С.А.Козин иигҗ темдглсмн: «Моңһл келн улсин шагшавдын зөөрт һурвн уул бәәнә. Эннь – «Моңһлын нууц товч», «Җаңһр», «Геср» болдг».

«Җаңһр» хальмгудт – келн улсин омг, билг – эрдмин булг болн байр – бахмҗ. «Җаңһрт» келн улсин сойл, ухан – тоолвр, авъясмуд, заңшалмуд йоста кевәр үзүлгдҗ.

Дуулврт хальмг менталитет үзҗ болхмн. «Энциклопедическ үүдәвр болдгарн «Җаңһр» цуг олн улст университетин чинр зүүҗәх болдг»,- гиҗ номт Н.Ц.Биткеев темдглсн билә.

Өдгә цага хальмгудын өвкнрин кезәңк бәәдл-җирһл товчлгч янзтаhap үзүлгдҗ, тегәдчн эн бумбиг олн-әмтнә җирһлин энциклопедь гиҗ келҗ болҗана.

Эн төрәр соньмсад, «Җаңһр» дуулврла цааранднь таньлдад, сюит соңсад, опер – балет хәләһәд, медрл авсндан би кишгтә күн болҗанав гиҗ санҗанав.

Олзлсн дегтрмүд

1. Биткеев Н.Ц. «Җаңһрчнр», Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1983.

2. Биткеев Н.Ц. «Җаңһр» эрдм – сурһулин дигт», Элст, 2009.

3. Владимирцов Б.Я. «Ойратско – калмыцкий эпос», Элст, 1967.

4. Кичгә Төлә «Баатрлг дуулвр «Җаңһр», Элст, 1974.

5. Козин С.А. «Джангариада», Элст, 1998.

6. Спадавеккиа А. Э. «Симфоническая сюита «Джангар» (диск)

7. Сусеев А.И. «О поэтической образности Джангариады», Элст, 1989.

8. Чонкушов П.О. «Опера – балет «Джангар»

9. Чоянова М.А. «Җаңһрин Туск публицистик», Элст, 1990.

Бурятин көгҗмч Жигжит Батуев

«Җаңһр» балет үүдәһәч

Москвад ВДНХ-ан һол бәәшңд

мана «Җаңһр» хальмг орс келәр

зөвтә орман эзлҗәнә.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/506650-arhalmg-ulsin-mk-bahm