Описание русской культуры на адыгейском языке

Урысыем икультурэрэ илъэпкъ хабзэхэмрэ

Урысыем хъишъэ бай пылъ, ащ хъярри тхьамык1агъори пытэу щызэпхыгъэхэу хэлъ. Ц1ыф лъэпкъыр зэзыпхыгъэ лъапсэхэр ижъык1э чыжьэу къыщежьэх: а лъэпкъ хабзэхэр непэрэ мафэхэми агъэлъап1эу хагъэунэфык1ых. Ащ ыпкъ къик1эу лъэпкъ 190-рэу Урысыем щыпсэухэрэм якультурнэ к1эн зыпкъ итэу непи къехьы. Нэмык1 лъэпкъыхэм анахьэу уасэ зыфаш1ырэр Урысыем исхэм гушхоныгъэу ахэлъыр ары. Пстэуми апэу зыц1э ра1орэр тиц1ыфхэм гуфэбэныгъэу, хьалэлныгъэу агу илъыр ары. Къин мыухыжьэу илъэс къинхэм ателъыгъэм ц1ыфхэр ыпсыхьагъэх, ашъхьэ хахыжьзэ къахьыгъ. Ет1ани зы шэн ш1агъу: славян лъэпкъым хьак1эр ик1ас. Гук1эгъур, шъэбагъэр, щэ1эгъэ иныр - мыхэр зэк1э лъэпкъ нэшанэх, ахэр зэхэубытагъэу урыс лъэпкъым хэлъэу къырэк1о. Уна1э зытебдзэн екъу лъэпкъыр 1офш1эным лъэшэу фэщагъэу зэрэщытым. Ар пшысэхэми тхыдэжъхэми, тхак1охэм япроизведениехэми къаушыхьаты. Лъэпкъым ишэн-хабзэхэр л1эш1эгъу чыжьэхэм къащежьэ.Непэ ахэр анахь лъэшэу зыгъэцак1эхэрэр урыс къоджэ-псэуп1эхэм адэсхэр арых. Къэлэдэсхэм япсэук1э ахэм т1эк1у атек1ы. Лъэпкъ хабзэм анахьыбэр унагъом епхыгъ. Ащ ягъэцэк1эн къэщэн-дэк1он, унэгъо ш1эным, сабыим ип1ун епхыгъагъ. Унагъор бын 1ужъоу щытыгъ. Унагъом ышъхьэу щытыгъэр тыр ары, ащ и1о ш1ок1ып1э и1агъэп. Зыныбжь икъугъэм унагъо ыш1эн фитыгъ, къэзыщагъэм джэгу фаш1ыщтыгъэ. Чырыстан диныр Урысыем зештэм джэгу ш1ыныри къыдежьагъэу алъытэ. Анахьэу мы лъэпкъ хабзэр зызэрахьэщтыгъэр к1ымафэм (щылэ мазэм и 19-м) е Пасхэ ужым. Урысхэм янысащэ мэхьанэ зи1э 1офыгъо пчъагъэ хэлъ: пшъашъэм янэ-ятэхэм адэжь л1ык1охэр мак1ох, ащ нэужым плъак1охэр къык1элъэк1ох. Ныбжьык1эхэр нэ1уасэ зэфэхъух, ет1анэ к1элъыхьыжьым, зэготхэн 1офым тегущы1эщтыгъэх.

Непэрэ унагъом зыпкъ ит шэн-хабзэхэр зэрехьэх. Унагъом пэрытныгъэр тым е къош нахьыжъым щи1ыгъ..Джырэ дунаем л1ыми шъузыми зэфэдэ фитыныгъэхэр я1эх.

Непэ анахь агъэлъэп1эрэ хабзэхэу къэнэжьых Масленицэм ык1и Илъэсык1эм ямэфэк1.

Урыс народыр зэлъаш1эу хьак1эм дахэу пэгъок1ы: иши ыны1э тет, ежьми ищык1агъэр рагъэгъоты, зэралъэк1эу ахьак1э. Анахь гъомылэ лъап1эу урысхэм я1эр хьалыгъу хъураер ары. Унагъом ис бзылъфыгъэм ар ар ыгъажъэщтыгъэ ,1анэм хъулъфыгъэ к1алэм тыригъэуцощтыгъэ. Унагъом дэрмэнэу илъым ар ишыхьатыгъ,1эш1эгъэ иным инэшанэхэр халъхьэщтыгъэ. Угук1и пшъок1и укъэбзэным лъэпкъым мэхьанэшхо реты. Ащ ишыхьат хьамамэр.1офтхьабзэ инхэм апэк1э загъэпск1ыщтыгъэ, гук1э къабзэхэу аш1эщтым фежьэщтыгъэх. Шъонэу мыщ ыуж зэрахьэщтыгъэр щаир ары. Мыр я 17-рэ л1эш1эгъум къахэхьагъ. Анахьэу мыщ къыхагъэщырэр сэмгурыр ары: къабзэу, зэпэлыдыжьэу щытын фэягъэ.

Непэ щаир зэк1э унагъохэм як1ас, ау хабзэу пылъхэр нахь агъэк1эк1ыгъэх.Джырэ мафэм щаим епхьыл1эщт дэшхыныр нахь зэмл1эужыгъоу бай, щайуцхэри бэу щы1эх,шъхьадж зэрэш1оигъоу егъэхьазыры.

Урыс лъэпкъым икультурнэ к1эн ык1и ихабзэхэм яфэмэ-бжьымэхэр нэмык1 культурэхэм анэсыгъэх ык1и агъэбаигъэх.Непэ ар узэрыгушхонэу, икъун фэдиз уасэ зыфэпш1ын 1офтхьабзэу щыт.

Мычъэкъожьын псынэк1эчъэу лъэпкъ культурэм къыхэнагъэх урыс поэт ык1и тхэк1о ц1эры1охэу зикъэлэмыпэ ащымыгъупшэжьын тхыгъэхэр къызч1эк1ыгъэхэр: А.Пушкиныр,М. Лермонтовыр , Л.Толстоир, А. Твардовскэр ык1и нэмык1ыбэхэр. Урыс композиторхэм, сурэтыш1хэм, орэдусхэм, орэды1охэм я1офш1агъэхэр дунэе культурэм пытэу хэуцуагъэх. Ащ къеушыхьаты лъэпкъыр псаоу баеу ыпэк1э лъык1уатэу зэрэщы1эр.

Зытхыгъэр я 9-рэ кл. ис еджак1оу Гъонэжьыкъо Динар

К1элэегъаджэр Пчыхьак1э М.Г.

Урыс культурэр-зыми фэмыдэу духовнэ к1эныгъэу урыс народым и1эр ары.

Урысыер анахь культурэ бай зи1э хэгъэгумэ ащыщ. Гъогу къинэу къызэрык1уагъэм емылъытыгъэу, зэо пчъагъэу къызэринэк1ыгъэм амыгъэк1одыгъэу л1эш1эгъу пчъагъэмэ къапхырищыгъэ духовнэ баиныгъэр къыгъэнэн ылъэк1ыгъ.

Урыс культурэр зып1ок1э ащ къыубытрэр: урыс народым л1эш1эгъу пчъагъэхэм ылэжьыгъэр, икультурнэ байныгъэр ары.

Урысыер лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ къэралыгъоу щыт.Лъэпкъ пэпчъ икультурэ шъхьафы, шэн-хабзэу зэрахьэхэрэр зэтек1ых. Хабзэр ц1ыфым къыдежьэ, ц1ыфыр ц1ыфы хъуным пае ар изы амал. Хабзэм дэмылэжьагъэрэ ык1и хабзэм рымылэжьагъэрэ тихэгъэгу лъэпкъ исэп.

Пушкиным, Толстоим, Достоевскэм, Чайковскэм Урысыер яродин.Урыс культурэм икъэбар зэхэзымыхыгъэ у1ук1энэп. Музыкэм, искусствэм ык1и литературэм алъэныкъок1и 1офш1эн хьалэмэтыбэ урысмэ я1. Ахэр зэрэдунай зэлъаш1эх ык1и дунэе культурэм ч1ып1э гъэнэфагъэ щаубыты.

Урыс культурэм анахьэу зызщиушъомбгъугъэр я 18-19л1эш1эгъухэр ары. Къалэу Санкт-Петербург къыщызэ1уахыгъ Къэралыгъо Эрмитажыр. Ащ сурэтыш1 ц1эры1охэм я1аш1агъэхэр щыплъэгъущтых. Хэгъэгум хьак1эу къак1охэрэр зэк1э ащ ч1эмыплъэхэу к1ожьхэрэп. Джащ фэдэу къэлэ шъхьа1эу Москва дэт Третьяковскэ галереери Эрмитажым ехьщыр, урыс духовнэ культурэм исаугъэт. Ащ нэмык1эуи бэ зигугъу къэпш1ын плъэк1ыщтыр.Анахьэу къыхэзгъэунэфык1ы сш1оигъор Урысыер зэрэбаир, зэрэк1оч1эшхор ары. Анахьэу къэзгъэбаирэр ч1ыгоу, мэзэу, лэжьыгъэу, былымэу и1эхэмэ анэмык1эу ц1ыф лъпкъ зэфэшъхьафэу исхэмэ зэкъошныгъэу, зэзэгъыныгъэу азыфагу илъыр, а1э зэк1эдзагъэу, зэдэ1ужьхэу зэрэпсэухэрэр ары. Лъэпкъэу ис пэпчъ бзэ зэфэшъхьафыхэмк1э мэгущы1эхэми, шэн-зек1ок1э зэфэшъхьафхэр я1эхэми, якультурэхэмк1э зэтек1хэми зэрэлъытэх, зэдэ1ужьых, зэдаштэу 1оф зэдаш1э. Ащ уегъэгушхо, уегъэгуш1о. Урысыем ис ц1ыфхэр зэк1э зыфаехэр псаунхэу,лэжьэнхэу, мамыр уашъор ашъхьагъ итэу ясабыйхэр ап1унэу, гъогу тэрэз тырагъэхьанэу амал я1э зэпытынэу ары .Ащк1э к1эщак1оу фэхъугъэр зэкъошныгъэр,зэдэ1ужьыныр арыхэшъ, ахэр зэрагъэпытэным дэлажьэх.

Зытхыгъэр Нэгъой Ренат

К1элэегъаджэр Пчыхьак1э М.Г.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/513968-opisanie-russkoj-kultury-na-adygejskom-jazyke