Интеллектуалон хъазт «Зондабитæ»

Интеллектуалон хъазт «Зондабитæ»

5-æм кълæсты ахуырдзауты ’хсæн

Хъуысы музыкæ.Залмæ кæрæдзийы фæдыл æрбацыдысты хъазты архайджытæ. Æрлæууыдысты сценæйы æмæ зарынц зарæг «Зондабитæ». Сбадтысты сæ бынæтты.

Амонæг: Абон нæ хъазты архайынц фæндзæмкъласонтæ. Сты цыппар командæйы. 5 «А» къласы командæ «Æртхурон», 5 «Б» къласы командæ «Арвæрдын», 5 «В» къласы командæ «Иры фидæн», 5 «Г» къласы командæ «Скифонтæ». Ныхасы бар сын раттæм.

(Алы командæ дæр дзуры йæ ном æмæ девиз).

Амонæг: Райдайæм нæ куыст. Нæ хъазт арæзт у цалдæр хайæ, фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ арæзт сты темæтæм гæсгæ. Сымах, зынаргъ «Зондабитæ», хъусдзыстут мæнмæ лæмбынæг. Æз кæсдзынæн поэтикон рæнхъытæ, кæцытæм гæсгæ сымах базондзыстут, фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ цавæр темæйыл уыдзысты, уый.

Хъазты 1 –аг тур хуыйны «Фарстæн дзуапп тагъддæр чи ратдзæн?»

Мæ гыццыл Ир, дæ цæрайæ цæрын.

Дæ рыст – мæ рыст, дæ цин та у мæ цин.

Æдзухдæр мæ дæ хорздзинад фæнды.

Мыггагмæ дæр дæ урс хæхтæм кæсин.

Амонæг: Цавæр темæйыл кусдзыстæм? ( Ирыстон)

Амонæг: Раст. Уæ алкæйы раз дæр ис сырх сигналон светофортæ. Æз фарст куы радтон, уæд зæгъдзынæн дзырд «Рæстæг», æрмæстдæр уæд ис сисæн светофор, ома дзуапп дæттынмæ цæттæ стæм. Кæцы командæ раздæр сиса , уый дзуапп дæтты. Алы раст дзуаппæн дæр лæвæрд цæуы 1 балл.

1. Мах кæм цæрæм, уыцы республикæ куыд хуыйны? (Ирыстон).

2. Цавæр ран æрбынат кодта Ирыстон? (Хæхты астæу).

3. Ирыстоны цал районы ис? Ранымайут сæ. (8 районы:Алагиры, Ǽрыдоны, Ǽрæфы, Горæтгæроны, Дыгуры, Кировы, Мæздæджы, Рахизфарсы).

4. Цы сты национ символтæ? (Гимн, герб, тырыса)

5. Ирыстоны тырысайыл цал хуызы ис? Цы амонынц? (3 хуызæй: урс, сырх, бур. Урс амоны сыгъдæгдзинад , сырх –æхсардзинад, бур –фарн, бæркад).

6. Дзæуджыхъæуы астæу цавæр цæугæдон цæуы? (Терк).

7. Ирон театры раз кæмæн ис цыртдзæвæн? (Хетæгкаты Къостайæн).

8. Нæ горæт Æрыдон цæмæн хуыйны? Раздæр Æрыдоны астæу цыдис Ǽрыдоны цæугæдонæн йæ иу донæфтæн (устье), цыдис змæстæй, абухгæйæ, арæх-иу раивылд æмæ-иу йæ размæ цыдæриддæр фæци, уыдон ахаста.Хуыдтой йæ «Æрра дон», гъе уымæ гæсгæ схуыдтой горæт Æрыдон. )

9. Æрыдоны сæйраг библиотекæ кæй ном хæссы? Æмбалты Цоцкойы).

10. Уый цардис Хъобаны, хуыдтой йæ «Казбек-гора».Чи уыди ? (Хъаныхъуаты Бола).

11. Сымах арæх фæцæут нæ фæлладуадзæн паркыл. Уым ис цыртдзæвæнтæ. Рыдон йæ кадджын фæллой æмæ хъæбатырдзинадæй чи скадджын кодта, уыдонæн æвæрд сты ацы цыртдзæвæнтæ. Уыдон та сты: Хоранты Созырыхъо, Æмбалты Цоцко, Джыккайты Дакко).

12. Куыд хуыйны Ирыстоны æппæты стырдæр хох? (Хъазыбеджы хох).

2. Цавæр цæугæдæттæ ис Ирыстоны? Чи фылдæр ранымайдзæн? (Терк, Ǽрыдон, Джызæлдон, Камбилеевкæ,Урсдон, Æрæфыдон, Фыййагдон æмæ а.д.).

3. Дзæуджыхъæуы сывæллæтты куклаты театр куыд хуыйны? («Саби»).

4. Цавæр зарæг фæкæнынц лæугæйæ? (Гимн).

Хъазты 2 тур хуыйны «Ирон æвзаг – мæ цин».

Амонæг: Зондабитæ, байхъусут та мæм лæмбынæг æмæ зæгъут, цавæр темæйыл кусдзыстæм дарддæр.

Ирон æвзаг!

Æз дæ ныфсæй дæн хъаруджын,

Дæ мæ хотыхты цыргъдæр.

Ахъардтай дзырдгай мæ туджы,

Мады ’хсырау дæ сыгъдæг.

Амонæг: Дарддæр цавæр темæйыл кусæм? (Ирон æвзаг).

Хъазты ацы тур арæзт у 2 хайæ: æвзаджы грамматикæ æмæ практикæйæ.Фæрстытæ æмæ хæстæ лæвæрд цæуынц хицæнæй алы командæйæн дæр. Грамматикæйæ алы раст дзуаппæн дæр лæвæрд цæуы 1 балл, практикон хæслæвæрдæн та – 2 баллы.

Грамматикæйæ фæрстытæ 1-аг командæйæн:

а) Ирон æвзаджы алфавиты цал дамгъæйы ис? (43).

æ) Уый фæрцы адæм кæрæдзийæн хъусын кæнынц сæ хъуыдытæ, сæ бæллицтæ. Сæ зонындзинæдтæ.Цы у? (æвзаг).

Грамматикæйæ фæрстытæ 2-аг командæйæн:

а) Номивæг æз гуырынон хауæны куыд уыдзæн? (мæн, мæ).

æ) Ацы фондз æмбалы фæрцы арæзт æрцæуы дзырд. Базонут-ма сæ. (Кæрон, бындур, уидаг, разæфтуан, фæсæфтуан).

Грамматикæйæ фæрстытæ 3-аг командæйæн:

а) Æз дæн диссаджы дзырды хай. Мæ бон у бирæ. Зæгъæм, иу предметæй рауайын кæнын бирæ предметтæ. Зæгъут, цавæр дзырды хай дæн. (Фæсæфтуан т).

æ) Ирон æвзаджы цал ныхасы хайы ис? (иуæндæс).

Грамматикæйæ фæрстытæ 4-æм командæйæн:

а) Ирон æвзаджы цал хауæны ис? (8)

æ) Хъуыдыйæдтæ сæ арæзтмæ гæсгæ цавæртæ вæййынц? (хуымæтæг, вазыгджын).

Практикон хæслæвæрдтæ командæтæн:

1. Алы командæйæн дæр лæвæрд цæуы ахæм хæслæвæрд.

Ацы дамгъæбæстытæй алкæмæ дæр разæй æфтаут иугай дамгъæтæ, цæмæй сæ рауайа дзырдтæ. Чи тагъддæр æмæ фылдæр ныффысса, уый райсдзæн æппæты фылдæр -4 баллы, иннæтæ -3,2, 1 балл.Лæвæрд цæуы 2 минуты.

а) 1-аг командæйæн: ……он (бон, дон, гон, зон, рон, хом,……..).

æ) 2-аг командæйæн: ……..ард (дард, зард, кард, мард, цард…..).

б) 3-аг командæйæн: ……….ад (бад, зад, кад, мад, над, рад, тад, уад, цад….)

в) 4-æм командæйæн: ………….ом (гом, дом, ком, лом, ном, сом, хом, цом….).

2. Нымæцонтæ куыд зонут, уый сбæрæг кæндзыстæм. Алы командæйæн дæр æвдыст цæуынц мыхуыргонд нымæцтæ. Хъæуы сæ раст бакæсын.

а) 1-аг командæйæн: 279, 7777.

æ) 2-аг командæйæн: 391, 6299.

б) 3-аг командæйæн: 455, 8111.

в) 4-æм командæйæн: 567, 9999.

3. Ныр та алы командæ дæр хъуамæ ныффысса вазыгджын дзырдтæ. Алы дзырдæн дæр дæттæм 1 балл. Минутмæ фылдæр дзырдтæ цы командæ ныффысса, уый рамбулдзæн.

4. Ныхасы хæйттæ куыд зонут, уый раиртасынæн уын – базон-базонтæ. Алы раст дзуаппæн дæр – иу балл.

а) 1-аг командæйæн:

Дунетыл нæй мæнæй фылдæр,

Цæрын æмбæлттимæ æнгом.

Ныхасы хæйттæн дæн сæ сæр,

Хæссын æз предметæн йæ ном (номдар).

æ) 2-аг командæйæн:

Йе ’ууæл номдарæн æвдисын,

Уый цæмæй зына æргом,

Бирæ хæстæ химæ исын,

Базон ма, куыд у мæ ном (миногон).

б) 3-аг командæйæн:

Номдартæн сæ нымæц ‘вдисын,

Стæй сæ рæнхъæвæрд дæр раст,

Иуварс сæ мæхи нæ исын,

Алкæддæр дæн семæ баст (нымæцон).

в) 4-æм командæйæн:

Дæн сæрыстыр æз мæхицæй!

Ном, æууæл æмæ нымæц,

Цæрын сымахимæ æмхицæй,

Æппын нæ зонын фæлмæц (номивæг).

5. Алы командæйæн дæр лæвæрд цæуы иу дзырд, бацамонут ын йæ нысаниуæг.

а) 1-аг командæйæн: Дзырд «Сапп» ( къуыбыр).

æ) 2-аг командæйæн: Дзырд «Уæзæг» (хъæубæстæ, фыды зæхх).

б) 3-аг командæйæн: Дзырд «Стæр» (хæстон балц).

в) 4-æм командæйæн: Дзырд «Къалати» (уый у кълеткæ, кæнæ уисæй быд, кæнæ æфсæйнагæй).

6.Уæ алкæйы раз дæр ис таблицæйы хуызы къæпхæнтæ. Хъазт дæр афтæ хуыйны «Къæпхæнтæ». Чи тагъддæр æрхиза «асины къæпхæнтыл», уый рамбулдзæн. Дзырдтæ хъуамæ уой номдартæ номон хауæны æмæ иууылдæр райдайой иу дамгъæйæ. Лæвæрд цæуы 1 минут. Алы дзырдæн дæр лæвæрд цæуы 1 балл.

а) 1-аг командæйæн: Дамгъæ У.

б) 2-аг командæйæн: Дамгъæ А.

в) 3-аг командæйæн: Дамгъæ Х.

г) 4-æм командæйæн: Дамгъæ Б.

3. Хъазты 3-аг тур хуыйны « Адæмон дзургæ сфæлдыстады уацары»

Амонæг: Рахизæм нæ хъазты 3-аг хаймæ. Зондабитæ, байхъусут æмæ зæгъут, цæуыл дзурдзыстæм ныр та.

Адæмон сфæлдыстад –литературæйы бындур.

Адæмон сфæлдыстад –адæмы курдиат æвдисæг.

Адæмон сфæлдыстад – адæмы зæрдæ æмæ зонд.

Амонæг: Цæуыл дзурдзыстæм? (Адæмон сфæлдыстадыл).

3-аг туры фыццаг хай - Базонын, цавæр уацмысæй ист сты ацы рæнхъытæ.

Раст дзуаппæн лæвæрд цæуы 1 балл.

1-аг командæйæн:

«Иу хатт та фæцыдысты фæсивæды дзæбæхтæ стæры, Нартæн сæ гуыппырсартæ дæр семæ, афтæмæй» (кадæг «Батрадз æмæ Тыхы фырт Мукара»).

2-аг командæйæн:

«Ралæгтæ сты. Иу бон куы уыди, уæд сфæнд кодтой фæйнæрдæм фæцæуын æмæ алчи йæ амонд бавзарын» (аргъау «Фаззæттæ»).

3-аг командæйæн: «Дада, ахæм суадон дын ссардтам, ахæм, æмæ дзы адæймаг нуазынæй нæ бафсæддзæн, стæй йæм алы дыргъы мыггаг згъæлы» ( аргъау «Сарты фырт»).

4-æм командæйæн: «Лæг катайтæ байдыдта, ай кæдæм æрбафтыдтæн, зæгъгæ, стæй сынтæджы бынмæ бабырыди» (аргъау «Раст лæг æмæ зылын лæг»).

3-аг туры дыккаг хай – Фарстæн дзуапп раттын.

Фæрстытæ лæвæрд цæуынц æппæт командæтæм дæр

1.Чи уыдысты æртæ Нарты? Алæгатæ, Æхсæртæггатæ æмæ Борæтæ).

2. Цæмæй хицæн кодтой æртæ мыггаджы? Алæгатæ уыдысты лæгæй хорз, кувæг адæм уыдысты. Æхсæртæггатæ уыдысты хъæбатыр мыггаг, Борæтæ та уыдысты фæрныг, мулкæй хъæздыг).

3. Ранымайут адæмон сфæлдыстады хуызтæ. (Аргъæуттæ, кадджытæ, таурæгътæ, æмбисæндтæ æмæ уыци-уыцитæ).

4. Кæй æрбахуыдтой æртыккаг хатт хонджытæ Нарты куывдмæ? (Гыццыл Батрадзы).

5. Кувæггагæн Нарты Уырызмæг цы радта гыццыл Батрадзæн? (Æртæ гуыдыны æмæ галы сгуы).

6. Кæй арвыста Сатана Батрадзмæ кадæг «Батрадз æмæ Тыхы фырт Мукара» -йы? (Хъæрццыгъайы).

7. Къуырийы бонтæй Нарты хæцæн бон цавæр уыд? (Майрæмбон).

8.Ацы аргъауы архайынц бирæ сырдтæ .Цавæр аргъау у? («Фаззæттæ»).

9.Сарты фырт цы мæсыгмæ схызти, уый цавæр мæсыг у, кæй у? (Дыууадæс æфсымæры).

10. Аргъау «Раст лæг æмæ Зылын лæг»-ы фæндаггагæн цы рахастой дыууæ лæджы? (Раст лæг рахаста мыдамæстытæ, Зылын лæг та æнтыдджынтæ).

11.Уый уыди адæмон хъайтар, царди Хъобаны. Кæй кой кæнæм? (Тлаттаты Чермены).

3-аг туры æртыккаг хай – Базонут, кæцы уацмысмæ арæзт сты ацы иллюстрацитæ.

Раст дзуаппæн лæвæрд цæуы 1 балл.

3-аг туры цыппæрæм хай – Базонут, кæцæй сты ацы нывтæ.

Хæдахуыр артисттæ æвдисынц цыбыр нывтæ. Командæтæй чи уа цæттæ дзуапп раттынмæ, уый хæрдмæ исы йæ сигналон светофор. Алы раст дзуаппæн дæр – 2 баллы.

Хъазты 4-æм тур. Раздзогты ерыс.

Амонæг: Размæ хонæм командæты раздзогты. Ныртæккæ сымах сисдзыстут хæлттæ, æмæ базондзыстут, чи кæимæ хъазы, уый. Хъазут дыгæйттæй, уый фæстæ хъаздзысты дыууæ рамбулæг раздзоджы. Фылдæр фæрстытæн дзуапп чи радта, уый фæуæлахиз уыдзæн.

Сценæйы – 2 стъолы дзæнгæрджытимæ. Капитантæ хъусынц фарстмæ. Амонæг куы зæгъа дзырд «Рæстæг», уæд цæттæ чи уа, уый нылхъивдзæн дзæнгæрæг.

1-аг хъазт (2 капитаны)

1. Нæ гыццыл къæбиц æнæ дуар. Цы у? (айк).

2. Дзургæ нæ кæны , афтæмæй адæмæн зонд амоны. Уый та цы у? (чиныг).

3. Æмбисонд ахæццæ кæнут. Зивæггæнагæн йæ гуыл ……… (хомæй баззад).

2-аг хъазт (иннæ 2 капитаны)

1. Асиатыл авд кæрцы. Цы у? хъæдындз).

2. Дзых ын нæй, афтæмæй дзуры. Цы у? (радио).

3. Æмбисонд ахæццæ кæнут. Æвзæр йæ удæн ……… (тæрсы).

3-аг хъазт (2 рамбулæг капитаны)

1.Æнæ къахæй цæуы, æнæ къухæй амоны. Цы у? (сахат).

2. Æнæ фæрæт, æнæ дзæбугæй скæны хæдзар. Цы у? (цъиу).

3.Æмбисонд ахæццæ кæнут. Цæваг галæн йæ ……. ( сыкъа сæтты).

Амонæг: Нæ хъазт кæронмæ æрхæццæ .Ныхасы бар жюрийы уæнгтæн.

Амонæг дæр кæны хатдзæгтæ, арфæйы ныхæстæ зæгъы сывæллæттæн, жюрийы уæнгтæн. Дæттынц грамотæтæ, зæрдылдарæн лæвæрттæ.

Уæлæмхасæн фæрстытæ

1.Зымæг –мæгуыр, сæрд –хъæздыг (бæлас).

2.Зынг нæу, афтæмæй судзы (пысыра)

3.Карк дæлдзæх къуыртт уадзы (картоф).

4.Адæмы æфсады, йæхи – нæ (куырой).

5.Зымæг хæры, сæрд нæ (пец).

Уæлæмхасæн æмбисæндтæ

1.Куыстæн йæ сæр – сындз, йæ бын – сой.

2.Хуры разæй дæр лæг йæ сыхаджы фены.

3.Чи цас федта, уый бæрц зоны.

4. Алкæмæн йе ’гъдау йæ какк у.

Адрес публикации: https://www.prodlenka.org/metodicheskie-razrabotki/516891-intellektualon-hazt-zondabit