Охрана труда:
нормативно-правовые основы и особенности организации
Обучение по оказанию первой помощи пострадавшим
Аккредитация Минтруда (№ 10348)
Подготовьтесь к внеочередной проверке знаний по охране труда и оказанию первой помощи.
Допуск сотрудника к работе без обучения или нарушение порядка его проведения
грозит организации штрафом до 130 000 ₽ (ч. 3 статьи 5.27.1 КоАП РФ).

Свидетельство о регистрации
СМИ: ЭЛ № ФС 77-58841
от 28.07.2014

Почему стоит размещать разработки у нас?
  • Бесплатное свидетельство – подтверждайте авторство без лишних затрат.
  • Доверие профессионалов – нас выбирают тысячи педагогов и экспертов.
  • Подходит для аттестации – дополнительные баллы и документальное подтверждение вашей работы.
Свидетельство о публикации
в СМИ
свидетельство о публикации в СМИ
Дождитесь публикации материала и скачайте свидетельство о публикации в СМИ бесплатно.
Диплом за инновационную
профессиональную
деятельность
Диплом за инновационную профессиональную деятельность
Опубликует не менее 15 материалов в методической библиотеке портала и скачайте документ бесплатно.
11.03.2014

Рабочая программа «Ужуглел»

Чалбак Чечена Константиновна
учитель начальных классов
Рабочая программа «Ужуглел» для 1 класса — это готовый учебно-методический комплект для педагогов начального общего образования. Включает подробное календарно-тематическое планирование, конспекты уроков, дидактические материалы и критерии оценки. Программа помогает системно выстроить учебный процесс, соответствует ФГОС и позволяет эффективно организовать познавательную деятельность первоклассников. Материал готов к использованию для планирования и проведения занятий.

Содержимое разработки

Тыва дылдын болгашномчулганын ооредилге программазы.

Тайылбыр бижик

Дыл-кижилернин харылзажырынын болгаш бот-боттарын билчиринин чугула чепсээ болур. Дыл чокта чон чок , ниитилел-даа туруп шыдавас. Чоннун эртип келген тоогузун , езу-чанчылдарын, национал характерин, угаап бодаашкынынын болгаш ортемчейже коруушкунунун онзагайьн база аас чогаалын оон дылындан билип ал болур бис.

Тыва дыл-тыва улустун национал дылы, ада-огбелернин салгалдарынга арттырып каан ортээ турбас эртинези. Ында бурун шагдан чоннун чугаазын байыдып, сайзырыдып келгенинин арга-мергежили, бойдуска болгаш ниитилел амыдыралынга хамаарышкан билиишкиннери, угаан-бодал культуразынын чедиишкиннери база ажы-тол кижизидилгезинге хамаарышкан байлак дуржулгазы дээш оске-даа билиглер мооннеттинген.

Тыва дыл сайзырангай байлак дылдарга хамааржыр. Оон словарь составы хун буруде байып, ниитилел амыдыралынга кууседип турар функциялары улам-на калбарып турар.

1-4 класстарга торээн дыл устуку класстарга ооренир тыва дыл болгаш литература эртемнеринин белеткел чадазы болбушаан, колдуунда-ла практиктиг сорулгаларны чедип алырынче угланган.

Тыва дыл программазы уш болуктен тургустунган:

« Бижикке ооредири болгаш чугаа сайзырадылгазы» (белеткел уези, ужуглел уези, ужуглел соондагы уе.).

« Фонетика, лексика, грамматика, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы».

« Номчулга болгаш чугаа сайзырадылгазы».

Болук бурузу тус-тус кезектерге чардынар. Ук болуктер аразында харылзаалыг .

Программада кирген материалдарны улдуннар аайы-биле планнап, болуктер, темаларны кичээлдерге хувааган. Методиктиг аргаларны, сумелерни башкылар чогаадыкчы ёзу-биле шилип ажыглаар, боттары хой-хой чаа аргаларны хереглээр база методиктиг уг-шиглерни башкы боду немеп, улам сайзырадыр апаар. Башкынын кол сорулгазы- программа негелделерин ооредилгенин чаа тургузуунга дууштур долузу-биле боттандырары болгаш оореникчилерге быжыг билиглерни бээри, практиктиг мергежилдерин болгаш чанчылдарны шингээтгирери болур.

Оореникчилернин билиинин шынарын бедидеринге бот ажылдарже болгаш оореникчилер-биле хууда ажылдарже кол кичээнгейни салыр. Хуузунда бердинген онаалгаларны хынаарынга тускай уени башкы кичээл санында баш бурунгаар планнап алыр, Бижимел азы хыналда ажылдар кылган санында оон туннелин оореникчилерге чугаалап берип, ниити-даа, хуузунда-даа частырыгларны олар-биле сайгарар.

Оореникчилернин ханы билиглиг болурунга системниг катаптаашкын улуг рольдуг. Ынчангаш башкы катаптаашкынны программанын болуктеринин болгаш темаларынын аайы-биле системалыг чорудуп, хереглээр материалдарны баш бурунгаар планнап алыр.

Башкы бурузу чогаадыкчы ёзу-биле ажылдавышаан, дыл башкылаашкынынын , дыл эртеминин , педагогиканын, психологиянын соолгу чедиишкиннеринге болгаш мурнакчы база чаартыкчы башкыларнын дуржулгазынга даянып, ооредилгени чедиишкинниг болдурар сорулганы чедип алыр.

Ынчангаш эге школага башкылаашкылаашкыннын шинчилел болгаш дилеп тыварынын методтарын оларнын янзы-буру аргаларын тыва дыл кичээлдеринге ажыглаар апаар. Оон уламындан оореникчилер чугле башкынын чугаалаан чуулун, тайылбырын, онаалгаларын кууседир эвес, а боттары база хуузунда хайгааралдар, шинчилелдер кылырынга чанчыл алыр: чувелерни деннеп, домейлешкек болгаш ылгалдыг чуулдерни тып, чогуур туннел ундуруп, шингээдип алган билиин медерелдии-биле херек кырында ажыглап билиринге ооредир.

Эге класстарга тыва дылды ооредиринин кол сорулгалары:

1).Уругларны медерелдии-биле шын номчуур, бижиир болгаш чугаалаарынга ооредир;

2).Оларга торээн дыл болгаш литература талазы-биле эге билиглерни бээр;

3).Уругларны ном ажыглаарынга чанчыктырар болгаш оларнын дылга сонуургалын , номчулга болгаш билиглерже чуткулун

хайныктырар;

4).Номчулга болгаш бижилге-биле холбаштыр бойдусту, ниитилел амыдыралын хайгаараарынга ундезилээш, оореникчилерни материалистиг узел-бодал-биле чепсеглээр;

5).Уругларны мораль болгаш эстетика талазы- биле кижизидер;

6).Ооренип турар чуулдерни сайгарып, болуктеп, деннеп, туннеп билиринге, оларнын иштинден кол болгаш чугула чуулдерни тып, тайылбырлаарынга оореникчилерни чанчыктырар;

КОЛ УЖУР-УТКАЛЫГ БОЛYKTEP

«Тыва дыл» угланыышкынынын материалы чижек программада дараазында болуктерден тургустунган: 1) Бижикке ооредири болгаш чугаа сайзырадылгазы. Бижикке ооредири уш уеге чарлыр:

1) белеткел (ужуглел мурнунун) уези; 2) ужуглел уези; 3) ужуглел соондагы уе. 2) Фонетика, лексика, грамматика, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы. Болуктер аразында харылзаалыг болгаш болук бурузу тус-тус кезектерге чардынар. Болуктер аразында харылзаалыг болгаш болук бурузу тус-тус кезектерге чардынар.

БЕЛЕТКЕЛ УЕЗИ (ужуглел мурнунун)

Эге школада бижик ооредилгези (номчулга болгаш бижилге) тыва дыл болгаш торээн чугаанын эге чадазын тургуспушаан, оларнын чардынмас кезээ бооп турар.

1-ги класска белеткел уезинден эгелээш-ле, ооредилге-кижизидилгелиг ажылдарга хамаарыштыр башкынын мурнунга дараазында кол сорулгалар салдынып кээр: а) уругларны школанын чурум-сагылгазы-биле таныштырып, оларны анаа чанчыктырары; б) уруглар коллективин тургузуп, организастаары; в) бижикке ооредиринге белеткел.

Сорулгаларга дууштур ол ажылдарнын кол угланыышкыны (утказы) уругларнын чугаазын сайзырадыры, ниити билиин бедидери, ооредилгеге белеткээри болгаш бижикке ооредири.

Бирги классчылар назы-харыньн хире-шаа-биле эвээш эвес чуулдерни билир. Оларнын ол практиктиг билиглеринге башкы даянып тургаш, долгандыр турар хурээлел болгаш амыдыралдын дугайында бодалдарын, билиглерин, мергежилдерин улам делгемчидер ужурлуг. Бойдуста чувелернин болгаш амыдыралда болуушкуннарнын ужур-утказын билиндирерде, оларнын ниити болгаш тускай кезектерин деннеп, шын кичээнгейлиг сайгарарын чедип алыр. Оон чогуур туннел ундурерде, анализ болгаш синтез аргаларын ажыглап билиринге чанчыктырар.

Уругларны доктаамал кичээнгейлиг, хайгаараачал болгаш сонуургаачал, ооредилгеге сундулуг болурунга белеткээр. Дузааргак болгаш ооруп четтиргенин илередиринге, улуг кижилерни хундулээр чорукка ооредип, кижилернин будурген куш-ажылын шын унелеп билиринге кижизидер.

1 -ги класска келген уругларга чаа амыдырал эгелээр. Улуг-даа, бичии-даа кижилер-биле оларнын харылзаазы улам ковудээр. Дыка хой чаа-чаа кижилер-биле ужуражыр, чугаалажыр апаар. Ынчангаш уругларны чугаа этикедин сагып билиринге ооредип, эге билиглерни бээр. Уругларнын боттарындан улуг болгаш бичии кижилер-биле чугаалажырынын этикединге база ооредир. Чижээ, «экии» деп мендилежиринге, хундуткелдин «силер», «чопшээреп корунер», «болур бе?», «кирерин чопшээренер», «буруулуг болдум», «олурарын чопшээренер» деп состерни уезинде ажыглап билиринге чанчыктырар.

Башкынын, эш-оорунуи болгаш оске-даа кижилернин чедирген дузазы, сагыш човаашкынын ооруп четтиргенин: «улуу-биле четтирдивис», «биске солун болду», «эки чедип алырынарны кузедивис» (кузедим), «эки чедип келдинер бе?» дээн чижектиг состер-биле сагыш-сеткилдин ханызындан илередип билиринге ооредир.

Улуг кижилер эпчок азы берге байдалга таварышкан болза, оларга боттарынын шыдаар шаа-биле дуза чедирип, эки сеткиишкин илередиринге чанчыктырар.

Улуг кижилернин кылып будурген чуулдерин, эдилелдерин камнаары чугула дээрзин сагындырып, бугу-ле эт-сепке хумагалыг болурун чагып сургаар.

Бир кол сорулга уруглар коллективин тургузары болганда, уругларнын аразында найыралдыг, эш-оорзурек, толептиг хамаарылгазын улам сайзырадыры чугула. Боттарынын аразында хундуткелдиг, чазык-чаагай чугаалажыр, эжинин саналын деткиир азы анаа бодунун хуузунда бодалын немээр; эш-оорунун созун дыннаар, оларга дузалажыр, кошкактарны камгалаар мозу-шынарга кижизидер.

Бодунун азы эштеринин кылган частырыгларын шугумчулелдиг ёзу-биле эскерип билир, ол частырыглардан чайлап ооренир чорукка уругларны белеткээр.

Уругларнын школага келген баштайгы хуннеринден эгелээш-ле, улусчу педагогиканын кижизидилгеге салдар чедирер чуулдерин дамчыштыр кижинин аажы-чанын, мозу-будужун хевирлээринге ажыктыг, унемчелиг онзагай шынарларны синниктирерин база сумелеп турар.

Ниитилел амыдыралынын боттуг чижектеринге даянып тургаш, бижик ооредилгезинин бугу уезинде болгаш ужуглел соонда уеде-даа уругларны торээн чуртунга, оскен булуннарынга, оон чонунга болгаш бойдузунга ынак болурунга, чылдын уелеринин аайы-биле бойдуста оскерлиишкиннерни, кижилернин куш-ажылын эскерип билиринге ооредир.

Оон-биле чергелештир долгандыр турар хурээлелге болгаш бойдуска хамаарышкан тускай темаларлыг беседаларны, экскурсияларны, хайгааралдарны чорудар болгаш класска-даа, класстан дашкаар-даа номчулгага янзы-буру темалыг чечен чогаалдарны, улустун аас чогаалдарын номчуп таныштырар.

Номчаан чогаалдарынын утказынга дууштур ында киржип турар маадырларнын болгаш долгандыр турар кижилернин чаагай ажыл-херээнин боттуг улегеринге даянмышаан, уруг¬ларны экииргек, эскериичел чорукка, ак сеткилдиг, найыралчы, шынчы болурунга кижизидип, эки мозу-шынарнын эге билиглерин бээр. Мегечи, каржы, бодун тогдунар, кортук, чалгаа дээн чижектиг багай чанчылдар чок турарынга кижизидер.

Бирги класска келген уругларнын сайзыралы, озулдези, шингээдип алыр аргалары шуут дески, ден эвес деп чуве билдингир. Белеткел уезинден эгелээш, уругларны школа (ооредилге) байдалынга бодун ап билир кылдыр чанчыктырар, башкыньн созун дыннап, кичээнгейлиг болурунга кижизидер, оларнын эки оорениксээр чоруун деткиир.

УЖУГЛЕЛ МУРНУНУН УЕЗИНДЕ БИЖИЛГЕ ТАЛАЗЫ-БИЛЕ БЕЛЕТКЕЛ АЖЫЛДАРЫ

Бижилгеге белеткел ажылдарынын кол сорулгазы болза бижиктин гигиеназынын болгаш педагогиктиг негелделеринин эн бодуун, баштайгы чанчылдарын уругларга синниктирип, ужуктер бижииринге белеткээри. Салдынган сорулгаларны боттандырары-биле дараазында ажылдарны чорудуп тургаш, оларга хамаарышкан чогуур чанчылдарны чедип алыр.

1.Парта азы стол артынга шын олурары. Чырык партанын солагай талазындан келир болгаш бижип орган хол кыдырааш арнын холегелевес ужурлуг. Бижилге уезинде уругларнын сыны дорт, бажы бичии донгагар, кыдырааш- биле карактын аразы 25—30 см хире ырак болур. Партанын (столдун) эрии биле хорек аразы 2—3 см хире хос турар. Бижип турар уеде

солагай хол кыдыраашты быжыглай тутпушаан, ону эптиг кылдыр чылдырып орар (оон-даа оске).

Бижилгенин негелделерин хажытканынын туннелинде уруглар шын эвес олуруп чанчыга бээр болза, оларнын кадыынга ол хоралыг.

2.Бижик херекселдери-биле таныжылга:

а)кыдырааш болгаш оон шугумнары-биле таныжылга беседа, оон туннелинде уруглар он болгаш солагай тала, дорт шугум, ийленчек шугум, узун дургаар чоруткан шугум; устуку болгаш адаккы шугум дээн чижектиг состернин (терминнернин) утказын билип ап, оларны херек кырында чугаазынга ажыглап эгелээр;

б)карандаштар (бодуун болгаш оннуг), фломастер-биле таныжылга; бодуун болгаш оннуг карандаштар-биле тус-тузунда таныштырып, оларнын кайызын кажан, канчаар ажыглаарын коргузуп тайылбырлаар. Карандашты шын тудуп ооредиринге мергежилгелерни доктаамал кылдырар;

в)демир-ужук-биле таныжылга, демир-ужук-биле таныштырып тура, бир-ле дугаарында ону шын тударынче кол кичээнгейни угландырар.

Демир- ужукту шын тудуп, ажыглап билиринден уругларнын холунун ужуу, ужуктерни болгаш оон элементилерин шын, тода бижип ооренири дыка хамаарылгалыг. Чамдык чуве бижип албас уругларнын, чылдагааны оларнын демир-ужукту шын эвес тудар ужурундан база болур.

Белеткел уези уругларны бижик ооредиринге (уннер болгаш ужуктер-биле таныштырып, номчуп оорениринге) белеткээр база сорулгалыг. Ынчангаш белеткел уезинде манаа хамаарыштыр дараазында ажылдарны чорудар: «Ужуглел» ному-биле таныжылга; «Ужуглелдин» чуруктарын болгаш оске-даа коргузуг материалдарын, «Долгандыр турар хурээлел болгаш бойдус-биле таныжылга» деп эгеде тематикаларны ажыглап тургаш, беседалар чорудар; чугаа сайзырадылгазыньщ талазы-биле чамдык ажылдар, уннун анализ-синтезтиг методун ажыглавышаан, бижикке ооредиринге белеткел ажылдары; «домак», «сос», «слог», «ун» деп терминнер-биле таныжылга; уннун анализ-синтезтиг аргазын ажыглап тура, «Ужуглелде» бердинген дузалал схема-шыйыгларны шын ажыглаарынга чанчыктырары; состу дыннап болгаш адап тургаш, ында кирген ажык болгаш ажык эвес уннерни ылгап билири; «ажык ун», «ажык эвес ун» деп терминнер-биле практиктиг таныжылга дээш оон-даа ынай.

УЖУГЛЕЛ УЕЗИ

Номчулга. Уругларны номчуп ооредири, шын номчулгага чанчыктырары башкыга эн харыысалгалыг ажыл.

1-ги класска бижик ооредилгезинин кол уези — ужуглел уезинден эгелеп-ле, уннуг анализ-синтезтиг методту ажыглап тургаш, номчуурунга ооредир. Уннун анализин кылырда чугаадан домакты, домактан состу, состен слогтарны, слогтардан уннерни, уннерден чангыс унну (херек унну) адап, дыннап тургаш, ылгадып ундурер.

Домактарны состерге, состерни слогтарга, слогтарны уннерге чарар талазы-биле алган билиглеринге ундезилээш, чугаанын кол уннерин ылгап билири болгаш оларнын ужуктери-биле таныжылга. Аай (ма) болгаш дедир (ам), кыска (чал) болгаш узун (чаан), хагдынчак, соолунде ийи ажык эвес уннуг (чурт), ок-биле адаар дедир (аът) болгаш хагдынчак (каът) слогтардан тургустунган состерни шын номчууру. Уннерден болгаш ужуктерден слогтарны, состерни тургузары.

Уннун синтезин кылырда, чангыс унну оске уннерге кожуглаар, уннерден слог, слогтардан сос, состерден домак тургузуп, ону адап, дыннап ооренир. Уннуг анализ-синтезтиг методтун унелиг талазы болза, состерни шын слогтаарынга болгаш слогтарны сос кылдыр кожуглай (тудуштур) номчуурунга чоорту белеткеп келири.

Уннун анализин-даа, синтезин-даа чорудуп тура, кол-ла чуве — уругларны шын дыннап билиринге чанчыктырары. Чугаанын чорудулгазынын бир кол хевири — дыннаары. Оон оске хевирлери (чугаалаары, бижилге, номчулга) дыннап билиринден дыка хамаарылгалыг. Ынчангаш бижик ооредилгезинин уезинде уругларны будун чугаада ангы-ангы уннерни эскерип, состерден болгаш слогтардан уннерни тодарадып шыдаптарынче угланган ажылдарны болгаш дыннап билирин сайзырадыр тускай мергежилгелерни чорудар.

Бижик ооредилгезинин уезинде номчуп ооредиринге чанчыктырып, номчулганын аргаларын чедип алырда, методиканын дараазында кол айтырыгларын билири чугула:

анализ-синтезтиг методту тыва дылдын онзагай байдалынга таарыштыр ажыглап билири;

уннер болгаш ужуктер ооредиринин чурумун шын сагыыры, ужуглел уезинин чадалары болгаш оларнын кол принциптеринге даяныры;

тыва дылдын кол уннеринин бижик ооредилгезинге хамаарыштыр педагогиктиг характеристиказын башкынын шын тодарадып билири;

бижик ооредилгезинин уезинде номчуп ооредирде слогтар болгаш состер шилип алырынын иринциптерин сагыыры дээш оон-даа оске.

Уругларны номчулгага ооредиринин чамдык чугула негелделери: а) уннерни тодаргай дыннап, шын адап билири; б) парламал болгаш бижимел ужуктернин хевирин эки таныыры; в) ужукту коргеш, оон унун чазыг чокка адап шыдаары; г) уннер болгаш ужуктер-биле слогтар тургузуп, оларны кожуглап номчууру; д) слогтарны состер кылдыр тудуштур номчууру.

Бо негелделернин иштинде эн-не колу — слогтар номчуп ооредири. Слогтарнын дузазы-биле состер тургузуп, белен болгу дег, 1—2 слогтарлыг состерни будуну-биле адап номчуурунга чанчыктырар.

Номчаан домактарынга, созуглелдеринге, корген чуруктарынга хамаарыштыр башкынын салган айтырыгларын боттарынын хире-шаа-биле харыылап шыдаары. Номчаан чуулун башкынын дузазы-биле-даа, дузазы чокка-даа бодунун состерин, бодалдарын киириштирии тургаш, катаптап чугаалаарынга чанчыктырары.

Уруглар состерни шын адап, слогтавайн номчупса-даа, оон утказын азы номчаан домаанын утказын билбейн баары башкыга эвээш эвес таваржыр. Ынчангаш башкынын кол кичээнгейи номчаан чуулун оореникчилернин медерелдиг билип алырынче угланган турар ужурлуг. Чугле медерелдиг билип алырынга ундезилеттингеш, шын, аянныг болгаш чугурту номчууру чедип алдынар

Утказы билдинмес чуулду аянныг номчууру канчап-даа болдунмас. Номчаан чуулунун утказын шын дамчыдарынга аянныг номчулга база негеттинер. Оон уламындан башкы медерелдиг болгаш аянныг номчулганын аргаларын хары угда денге чорудуп, чоорту оон чанчылдарын чедип алыр ужурлуг. Бижик ооредилгезинин чадалар аайы-биле бердинген сорулгаларынга дуушкен негелделернин кууселдезин чедип алыр болгаш чогуур билиглерни, чанчылдарны уругларга шингээттирер.

Бо уенин иштинде уруглар чугаанын кол уннери-биле болгаш оларны демдеглээр ужуктер-биле херек кырында таныжып, тыва алфавиттин бугу ужуктерин билир апаар.

Уннун ужуун, ужуктун унун чазыг чокка тып, состе уннун туружун шын илередип, ооренген уннер, ужуктери-биле слогтар кожуп, слогтардан состер тургузуп база чамдык белен состерни слогтавайн шуут номчуурунче шилчиир. «Ужуглелде» бердинген состерни, домактарны, кыска созуглелдерни медерелдиг болгаш аянныг номчуурунга чанчыктырар.

Бижик ооредилгезинин соолгу чадаларында уннерни ооредип турар уеде башкынын кол сорулгазы — класста бугу уругларнын бир дески слогтап номчуурун чедип алыры. Оореникчилерге билдингир, амыдыралда ургулчу таваржыр состерни чоорту слогтаашкын чокка номчуурунга чанчыктырбышаан, чугурту номчуурунун аргаларын чедип алыр.

Уругларнын кичээлдерге идепкей-сонуургалын бедидер, коор болгаш дыннаар медерелин куштелдирер база дурген, шын номчуп ооредир сорулга-биле класс кассазын, кескинди ужуктерни, дидактиктиг оске-даа материалдарны ажыглаар.

Янзы-буру хевирнин слогтарын кожар ужуктерден тургузуп, оларнын-биле состер номчууру.

Состерде уннернин канчаар дараалаштыр киргенин тодарадып, эскерип билиринге уннерден слогтар, слогтардан состер тургузар аас болгаш бижимел мергежилгелер чорудар. Кыска домактарны болгаш бодуун домактардан тургустунган созуглелди дынналдыр болгаш иштинде номчудар.

Шээжилеп алган шулуктерин аянныг чугаалаар. Номчаан чуулунун дугайында башкынын айтырыынга кыска домактар-биле шын харыылап шыдаар.

Бижилге. Уругларнын белеткел уезинде бижилгеге алган чанчылдарын быжыглап, оларны чогуур негелделеринге дууштур улам ханыладыр билиндирер. Ужуктер бижий берген уезинде уруглар-биле бижилгенин белеткелин шын чорудары эргежок чугула. Бижип ооренир ужурлуг ужуктери тускай элементилерден (кезектерден) тургустунар болганда, баштай ол элементилерни бижип ооренир болгаш оларнын аттарын сактып алыры чугула. Уруглар дараазында кол-кол элементилерни бижип ооренир ужурлуг: дорт шыйыг; ужу илбектели берген дорт шыйыг; ужу, бажы илбектели берген дорт шыйыг; узун дорт шыйыг; чалгыгланчак болгаш чалбыышталчак шыйыглар, чартык тогерик шыйыг, будун тогерик (тырыкы) шыйыг.

Бижилгенин баштайгы кичээлинден эгелээш-ле, ужуктерни шын, элементилер аайы-биле бижидип ооредири чугула. Шын бижилгенин кол шынары — ужуктерни тода болгаш номчуттунгур кылдыр бижип ооредири.

Ангы-ангы ужуктерни слог азы сос болу бээр кылдыр тудуштурарынын кол аргаларын болгаш янзыларын ажыглап тургаш, оореникчилерни шын, чараштыр, дурген бижип оорениринге чанчыктырар.

Состу бижиир мурнунда оон утказын тодарадып, ында каш ун, ужук барын сайгарып тургаш, орфографиянын (шын бижилгенин) бодуун чанчылдары-биле харылзаштырар.

Парламал болгаш бижимел состерни, домактарны дужуруп бижидип, бижииринин темпизин чоорту дургедедип, кыдыраашты арыг-силиг эдилеп, кызыл шыйыг-биле ангылаан шолду сагыырынга ооредир. Кыдырааштын арнын долдур бижидер.

Домак эгезин улуг ужук-биле бижииринге, домак соолунге улуг секти салырынга, кижилернин ат, фамилиязын болгаш дириг амытаннарнын хуу аттарын улуг ужук-биле эгелеп бижииринге практика кырынга таныштырар.

Бижилге гигиеназынын дурумнерин сагыырынга чанчыктырар.

Бижик ооредилгезинин уезинде класстан дашкаар номчулганы башкынын удуртулгазы болгаш дорт киржилгези-биле организастап чорудар.

Уруглар ам-даа хуузунда эки номчуп билбес болганда, класстан дашкаар номчулгада кирип турар чогаалдарны кичээл уезинде башкы боду номчуп бээр.

Бижик ооредилгезинин кол уезинде (ужуглел уезинде) класстан дашкаар номчулгага уругларнын алган билиглерин быжыглаарда болгаш хынаарда туннел кичээлдер эрттирери улуг ужур-дузалыг. Ынчангаш бижик ооредилгезинин бугу уезинде туннел кичээлдер чорударынга 7—8 хире кичээлдин кезиин тускайлаар.

Класста бугу оореникчилернин номчуп билиринин деннели бир домей эвес деп чуве билдингир. Ь1нчангаш тус-тус оореникчилер-биле хуузунда беседа чорудуп, оларнын номчулгага ниити билиинин деннелин болгаш библиотека-биле харылзаазын сонуургап, номчаан чуулдеринин дугайында демдеглелдерин хынап коору чугула.

УЖУГЛЕЛ СООНДАГЫ УЕ. .Бижилге, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы.

Бижик ооредилгезинин уезинде чедип алган билиглерин, мергежилдерин, чанчылдарын системажыдып быжыглаары.

Ужуктерни, слогтарны, состерни, улуг эвес домактарны харылзаалыг, дески бижииринге ооредир шенелде ажылдар чорудары.

Сос-биле ажыл. Уругларнын сос курлавырын байыдары болгаш идепкейжидери. Чувелер, чувелернин шынарын, кылдыныглар илередир состерни шын хереглеп билири, оларнын уткаларын тайылбырлаары. Чувелерни чугула демдектери ёзугаар каттыштырары

болгаш ылгаары. Бодалды ылап шын илередир состу дурген тып билири. Синонимнер, антонимнер шилиири (терминнер ажыглавайн). Чечен чогаалдардан алган созуглелдерде дылдын уран-чечен аргаларын ажыглаанын билиринге ооредири, (терминнер ажыглавайн, деннелгелер, эпитеттерни хереглээнин башкынын тайылбырлаары). Диалектизмнер, бодуун чугаа состери ажыглавазынга чанчыктырары.

Домактар болгаш харылзаалыг созуглел-биле ажыл.

Башкынын айтырыгларынга харыылаарын шын тургузуп билиринге ооредири, харыыларынга домактарнын ангы-ангы хевирлерин (медээ, кыйгырыг, айтырыг. алгы домактары) ажыглаары.

Чугаанын ужур-дузазынын дугайында эге билиг.

Кандыг-бир тодаргай темага домактар тургузар (школа, уруглар, дириг амытаннар дугайында дээш о.е.), сюжеттиг чуруктар, хууда хайгааралдарын ёзугаар улуг эвес аас чугаа тургузары (башкынын айтырыглары-биле).

Эвилен-ээлдек болурунун дурумнери.

Харылзажылганын культуразы. Мендилежир болгаш чарлып байырлажырда хереглээр состер, оске уругларнын харыыларын болгаш чугааларын узе кирбейн, кичээнгейлиг болгаш эки сеткилдиг дыннаарынга кижизидер.

Бижилге. Ужуглел соондагы уеде бижилгеге чорудар ажылдар:

1.Бижик ооредилгезинин ужуглел уезинде уругларнын бижилге талазы-биле шингээдип

алган билиглерин, чанчылдарын болгаш мергежилин туннеп, быжыглаары болгаш системажыдары.

2.Уннер болгаш ужуктернин ылгалы. Ажык болгаш ажык эвес уннер.

3.Тускай унну илеретпес ужуктер, алфавит-биле практиктиг таныжылга.

4.Сос, домак, чугаанын чуден тургустунары.

5.Слогтарнын дузазы-биле состу кожуреринин бодуун аргалары-биле практиктиг таныжылга.

6.ооренген ужуктерин болгаш оларнын сос терде каттыжыышкыннарын шын болгаш арай дурген тудуштур бижип билири. Улуг болгаш биче бижимел ужуктернин кезектерин барымдаалап шын бижиири. Бижимел болгаш парламал состсрни. домактарны. кыска созуглелди самбырадан, номдан, тускай карточкалардан дужуруп бижиири. Бижииринин темпизин чоорту дургедедиринге янзы-буру мергежилгелер чорудары.

7.Адаары болгаш бижиири карышкак эвес состерни болгаш домактарны башкы адап бээрге, бижиири. Домак эгезинге улуг ужук бижииринге, оон соолунге улуг сек салырынга чанчыктырары. Кижилернин ат, фамилиязын, адазынын адын улуг ужук-биле эгелеп бижиири.

8.Бижилге гигиеназынын дурумнерин сагып билири.

Номчулга. Ужуглел соондагы уеде номчулга болгаш бижилгенин кайызы-даа кичээлге колдуунда хары угда чоруттунуп турар болгаш уругларнын чугаазын сайзырадыры-биле холбашкан.

Бижикке ооредиринин уезинде номчулга болгаш чугаа сайзырадырынын талазы-биле алган билиглерин, мергежилдерин улам ханыладыр.

Номчулганын чанчылдарын ханыладыр болгаш быжыглаары-биле ийи, уш болгаш оон-даа хой слогтарлыг элээн нарын состерни слогтаашкыннын принциптерин барымдаалап шын номчуур. Кыска, ок-биле адаар ажык уннерлиг болгаш узун хагдынчак (чар-ла, каът-та, чоок-тээр), улашкан (дакпырлаан) ажык эвес уннерлиг (саазын-нар, пар-лал-га, дыт-тар, дээш-шн-нер) слогтарны шын адап, ындыг янзылыг слогтардан тургустунган состерни хажыдыышкын кылбайн, слогтап-даа, слогтаашкын чокка-даа номчуп билир.

Ангы-ангы домактарны болгаш созуглелдерни номчуур. Харылзаалыг созуглелдер номчуур. Харылзаалыг созуглелдер номчуп тура, ында абзацтарны эскерип билиринге ооредир болгаш абзац бурузунун утказын чугаалап шыдаптар кылдыр чанчыктырар. Номчаан чуулунун утказынга дууштур айтырыгларга аас-биле харыылап билир. Чамдык айтырыгларнын харыызын созуглел иштинден тыпкаш, дынналдыр номчуур.

Диалогтар номчуп, рольдап номчуурунун эге базымнарынга ооредир.

Башкынын айтырыгларын ёзугаар сюжеттиг чуруктарнын утказын аас-биле дамчыдып билир. 2—3 хире харылзаалыг домактардан тургустунган созуглелди башкынын дузазы-биле тургузуп шыдаар.

Номчулганын темпизин чоорту дургедедиринин аргаларын башкы ажыглаар. Чыл тончузунде бирги классчыларнын номчуурунун дургени 1 минутада 25—35 хире сос болур.

Кыска созуглелдерни иштинде медерелдиг номчааш, созуглелдин состерин ажыглап тургаш, башкынын дузазы чокка, оон утказын хире-шаа-биле дамчыдып шыдаар.

Созуглелде болгаш оон ангы-ангы кезектеринде кымнын азы чунун дугайын чугаалап турарын тодарадып билир.

Номчулга уезинде (башкынын удуртулгазы-биле) бижик демдектерин барымдаалап, интонацияны, паузаны сагыыр.

Хемчээли улуг эвес домактарны, утказы нарын эвес болгу дег состерни, медерелдиг, шын, илдик чокка слогтап, дынналдыр номчуур. Бижимел созуглелдерни самбырадан болгаш тускай карточкалардан номчудар.

Номчаан домактарынга, созуглелдеринге, корген чуруктарынга хамаарыштыр башкынын салган айтырыгларынга боттарынын хире-шаа-биле харыылап шыдаар. Номчаан чуулун башкынын дузазы-биле-даа, дузазы чокка-даа бодунун состерин, бодалдарын киириштирип тургаш, катаптап чугаалаарынга чанчыктырар.

Тоолдарны номчууру болгаш тоолдаары. Шулуктерни аянныг номчууру болгаш шээжилеп алыры. Класс мурнунга тура дынналдыр тода чугаалап билир.

Экскурсия чорааш чуну коргенин, чуну билип алганынын дугайында чугаа кылыр.

Дыка нарын эвес болгаш 2—3 слогтардан тургустунган состерни слогтарга чарбайн, чоорту будуну-биле адап домактар номчууру. Номчулганын темпизин чоорту дургедедири. Кыска созуглелдерни иштинде номчуп, утказын сактып алыры. Созуглелде болгаш оон ангы-ангы кезектеринде (абзацтарда) кымнын азы чунун дугайында чугаалап турарынга харыылап шыдаар.

Бижик демдектерин барымдаалап шын номчуурунга болгаш рольдап номчуурунга эге чанчылдар. Номчаан чуулунге болгаш сайгарган чуруктарынга хамаарыштыр словарь ажылы.

1-ги класска тускай номчулга кичээлдерин ужуглел соонда уеде чорудуп эгелээр. «Ужуглел» номунда номчуур чогаалдарнын хемчээли улуг эвес, утказы база нарын эвес, колдуунда ангы-ангы жанрнын тыва болгаш очулдурган чогаалдарындан шилип киирерин сумелеп турар.

Системалыг угланыышкын.

Фонетика болгаш орфоэпия.

Ажык болгаш ажык эвес уннерни ылгап билири. Состерде ужутерни болгаш

уннерни шын тодадарадып билири. Эжеш болгаш эжеш эвес ажык уннерни

тодарадып билири. Дулей болгаш ыыткыр уннерни ылгап билири. Ажык ун,

ажык эвес ун, ыыткыр ун-дулей ун, узун ажык, кыка ажык уннерни ылгап

билири. Состерни слогтарга чарары. Ун доктаашкыны болгаш уннерни, сос

каттыжыышкынарын амгы тыва дылдын нормалары- биле дууштур адаары.

Состун ун, ужук сайгарылгазы.

Графика. Ун болгаш ужуктерни ылгап билири. Кадыг болгаш чымчак демдектерни бижикке ажыглаары.

Е, е, ю,я деп ужуктер кирген состерни база ок-биле адаар состернин ун, ужук

составы н илередип деннээри. Состу кожурери, абзац, тире, бижик

демдектерин бижикке хереглээри.

1. Созуглелдин утказынга хамаарыштыр чайын чуну кылып турган силер, чугааланар.

2: Созуглелде кирген состерни, сос, каттыжыышкыннарын ажыглап тургаш, бодунарнын суурунар (хоорайынар), колхозунар, клазынар, эш-оорунер, ог-буленер дугайында чугааланар.

3: Чугаа тургузарынга тускай хостуг темаларны сумелеп болур: дыштаныр хунну азы .каникулду канчаар эрттиргенин дугайында чугаала; класс шагында сенээ чуу эн солун болду, ол бодалдарынны дамчыт дээш оон-даа оске.

Алфавиттин ужур-утказы:

Алфавиттин ужуктерин шын адап билири. Состернин доора болгаш дорт утказын тодарадып билири.

Сос тургузуу: Торел состер- биле таныжылга. Чангыс дазылдыг состер. Дазыл болгаш кожумак. Сос тургузуунун сайгарылгазы.

Морфология.

Чугаа кезектери: Ниити би лиглер.

Чуве ады. Чуве адын оске чугаа кезектеринден ылгап билири. Чуве

аттарынын саннарга оскерлири. Хуу аттарны шын бижиири.

Дем дек аттары. Демдек адынын дугайында нити билиг. Демдек адынын чуве

ады- биле холбаазы.

Домей болгаш удурланышкак демдек аттары-биле таныжылга.

Кылыг созу.

Кылыг созунун дугайында нити билиг.

Чуну кылганыл? Чуну кылып тур? Канчап тур? деп айтырыгларга харыылаттынар чувелернин кылдыныын илередир состер-биле практика таныжып, оларны домакка айтырыглар аайы-биле ылгап билири.

Шын бижилгенин дурумнери.

Шын бижилгенин онзагай чуулдерин хайгараар, шын номчуур болгаш частырыг чокка дужуруп бижиир; состерни болгаш домактарны сос каттыжыышкыннарын адап берип турда, состун ун-ужуктуг анализинге даянып шын бижииринге, ооренген дурумнерин херек кырынга ажыглап билири.

-кыска болгаш узун ажык уннерни

-ыыткыр болгаш дулей уннерни

-ок-биле адаар ажык уннерлиг состер

-эгезинге т-д, п-б деп ужуктерлиг состер

-эгезинге к-х деп ужуктерлиг состер

-ф, ц, щ ужуктелиг состер

-е, е, ю,я деп ужуктерлиг состер.

-состу кожурери;

-орфографтыг словарны ажыглаары;

-домак эгезинге улуг ужук, хуу чуве аттарынга;

-домактын соолунге бижик демдектери: улуг сек, кыйгырыг демдээ, айтырыг демдээ.

-ла, -ле, на, не, - даа деп артынчылар, оларны шын бижиири

Чугаа сайзырадылгазы

«Домак» деп темага хамаарыштыр кол-кол негелделер:

1.Бир домакты оске домактан ылгап билири.

2.Домакта кымны азы чуну илереткенин, оон дугайында чуу дээнин коргузер состерни — домактын чугула кежигуннери болур кол сос биле соглекчини домак иштинден айтырыглар дузазы-биле тып билири; айтырыг демдээн, кыйгырыг демдээн, улуг секти барымдаалап, домактарны аянныг шын номчууру; харылзаалыг чугааны ангы-ангы кезектерге — домактарга чарары дээш оон-даа ынай.

Бижимел чугаага домак эгезинге улуг ужукту бижиир, домак тонерге улуг сек азы айтырыг, кыйгырыг демдектерин салыр, а аас чугаага домак тонерге, ун доктаап турар дээрзин уруглар билген турар.

Уругларнын билиг чедип алырынга, оларнын, билиглер болгаш чанчылдар алырынга чугаа сайзырадылгазы улуг рольдуг. Тыва дыл кичээлдеринге чугаа сайзырадылгазынга хамаарыштыр чорудар ажылдар чугле грамматиктиг билиглерни болгаш шын бижилгенин чанчылдарын алырынче угланган эвес, а состерни шын адап билиринге, херек состерни шилип ап, оларны бодунун. чугаазынга шын ажыглаарынга; сос каттыжыышкыннарын, домактарны, харылзаалыг чугааны тургузуп билиринге ооредир. Ынчангаш чугаа сайзырадылгазы дээрге чугаа культуразынга хамаарышкан ажыл болур. Ону аас-даа, бижимел-даа хевирлерге чорудар.

Уругларнын аас болгаш бижимел чугаазын сайзырадыр талазы-биле ажылдын бир кол хевири — домак-биле ажыл.

Уругларньн аас чугаазын сайзырадыр сорулга-биле диалогтуг-даа, монологтуг-даа чугаанын янзы-буру хевирлерин ажыглаары чугула.

Диалогтуг чугаа сайзырадылгазынга хамаарыштыр кандыг-бир айтырыгга харыы бээри азы уруглар боттары айтырыг салыры, бот-боттарынын аразынга айтырыг — харыы хевирлиг чугаалажыры; амыр-менди айтырары, байырлажыры, байыр чедирери, дилегни (берип болур силер бе, чопшээренер...) болгаш- кичээнгейни (дыннанарам,

буруудатпайн корунер...) илереткен домактарнын янзы-буру хевирлерин ажыглап болур,;

Уругларнын диалогтуг чугаазын сайзырадыры-биле чергелештир харыл-заалыг чугаа тургузуп, монологтуг чугааны сайзырадыр ажылдарнын хевирлерин тыва дыл, номчулга болгаш оске-даа кичээлдерге хойу-биле ажыг-лаары чугула.

Монологтуг чугаанын хевирлери.

Дагыннап чугаалаары. Номчаан азы дыннаан чуулунун утказын чугаалап билири. Созуглелде бердинген состерни, сос каттыжыышкыннарын, домактарны ажыглавышаан, бодунун созу-биле чугаалаары. Оореникчилерни бодунун созу-биле чугаалап ооренир кылдыр чанчыктырарда янзы-буру хевирнин онаалгаларын бээр. Чижелээрге: созуглелди бодунун адындан (бирги арындан) азы уелерин болгаш санын оскертип тургаш (чангыс маадырны хой кылдыр) чугаалаары.

Тодарадып бижиири. Кандыг-бир чуве — кымнын азы чунун дугайында ылгавыр демдектерин болгаш онзагай байдалын тодарадып чугаалаары. Темазы янзы-буру: школа амыдыралы, куш-ажылга уругларнын киржилгези, хуузунда хайгааралдарындан чижектер: дириг амытаннар, куштарны камгалаары; кижи дугайы, оон даштыкы хевири, аажы-чаны; агаар-бойдус дугайы дээш оон-даа оске.

Дыннадыг.Дыннадыг уругларнын класста, школада ажыл-херектери-биле чоок холбашкан болур: дежурныйнын дыннадыы; пионер сборунга, класс шагынга киржилгези; суурда (хоорайда), чурт иштинде, даштыкыда болуушкуннарны дыннадыры дээш оон-даа оске.. Дыннадыг^1-ги класска колдуунда беседа хевирлиг болур.

Чугаа. Чугаа тургузарынга тускай теманы дыннаан болгаш номчаан созуглелинин утказынга хамаарыштыр шилип ап болур. Кандыг-бир темага созуглелди номчаан болгаш оон утказын сайгарган соонда, чугле оон утказын чугаалаары-биле кызыгаарлаттынып болбас. Созуглелди уруглар боттарынын состери-биле холбап чугаалаарынга чанчыктырар

Ооредилге материалынын планнаашкыны

Ниитизи- биле программа ёзугаар бижик ооредилгезинге 166 шак бердинген.

Бижик ооредилгезинин уелеринин аайы-биле шактарны хуваарга мындыг:

Белеткел уези-12 шак.

Ужуглел уези- 122 шак.

Ужуглел соондагы уе- 32 шак.

Программа материалынын чижек хуваалдазы. 1 класс

Ооренир эртеминин допчузу

Шагы

Сорулгалары. Чугаа сайзырадылгазы.Ажылдын чорудуу.

Ооренир эртеминге билиглер

Ай хуну

БЕЛЕТКЕЛ УЕЗИ – 12 шак

1

Билиг кичээли

1

Класс-биле таныжылга. Башкы бодунун адын, адазынын адын, фамилиязын тода адап бээр. «Ужуглел» -биле таныжьшга.

Харылзаалыг чугаазын сайзырадыр. Домак,сос, ун, ужук.

2

Школа-биле таныжылга.

1

Школанын иштики, даштыкы байдалы-биле , класстар,

библиотека,столовая, арыгланыр орээлдер, эмчи орээлдери-биле таныштырып,

школа бистин бажынывыс деп чуулдерни билиндирер.

3

Чугаа

1

Чугаа дугайында ниити билиг бээр; аас болгаш бижимел чугаа дугайьнда таныштырар.

4

Бижилге кыдыраажы-биле таныжылга.

1

« Шын олур» деп плакат-биле уругларны таныштырар. Ужуглелдин бижилге кыдыраажьн уруглар ажыдып коор. Демир-ужук-биле таныжар. Бижилге кыдыраажынын шугуму-биле болгаш самбыра-биле таныжар.

5

Домак.

1

Домак дугайьнда билиг бээр . Чурук-биле ажыл.Домактарны демдеглээри. Чугаа каш домактан тургустунганын тодарадыры

.

6

Домак

1

Домак дугайьнда билиг бээр . Чурук-биле ажыл.Домактарны демдеглээри. Чугаа каш домактан тургустунганын тодарадыры

7

Сос

1

Домактарны состерге чарары. Чурук-биле ажыл. Схема-биле ажыл.

8

Сос

1

Домактарны состерге чарары. Чурук-биле ажыл. Схема-биле ажыл.

9

Слог.

1

Состу кезектерге чарары. Чурук-биле ажыл.Состерде слогтар санын тывары.

10

Слог

1

Состу кезектерге чарары. Чурук-биле ажыл.Состерде слогтар санын тывары.

11

Ун.

1

Состе уннерни ылгап тывары.Унну чугаалаар, дыннаар деп билиндирер.

12

Ажык болгаш ажык эвес уннер.

1

Чурук-биле ажыл.Слог-уннуг анализ.Состерден чугле ажык ( ажык эвес) уннерни ылгап тывары.

ҮЖҮГЛЕЛ ҮЕЗИ- 122 шак

Бирги чада – 53 шак.

13

А деп ун болгаш ужуктер.

1

Состен а деп унну ылгап тывары. А деп ужуктер -биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Бижилге.

14

Бичии а-ны бижиири

1

Бижилге

15

Улуг А деп ужуктун бижилгези

1

16

Л деп ун болгаш ужуктер

1

Ажык уннун слог тургузарын катаптаар. Л деп унну состен ылгап тывары.Л деп ужуктер-биле таныжылга.Касса-биле ажыл.Л деп ужукту бижиири.

17

Бичии л деп ужуктун бижилгези

1

Ал-аал деп дедир слогтарны номчууру (ар.20)Л деп ужукту бижиири.

18

Улуг Л деп ужуктун бижилгези

1

Л деп ужукту бижиири.

19

Тоол «Кушкаш биле дилги»(ар.21)

1

Катаптаашкьш.Кыска узун ажык слогтарны деннээри.Чурук-биле беседа.

Тайылбыр кылыры, шинчилел ажылын кылыры, бот ажыл.

Тыва улустун аас чогаалынын бир хевири-тоол –биле таныштырып, сос курлавырын байыдары, чугаазын сайзырадыры.

20

Оо деп ун болгаш ужуктер.

1

Дыннап тургаш адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооранири

21

Улуг О-ну бижиири

1

Дыннап тургаш адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооранири

22

Бичии о-ну бижиири

1

23

М деп ун болгаш М,м деп ужуктер.

1

Дыннап тургаш, адаары, болдуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири.

24

Улуг М деп ужуктун бижилгези

1

Ам-аам, ом-оом деп дедир слогтарны номчууру

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири.

25

Бичии м деп ужуктун бижилгези

1

26

Катаптаашкын

1

Ооренип эрткен ужуктерин катаптаар.

27

С деп ун болгаш С,с деп ужуктер

1

Ужуктерни шын, тода, чараш бижип тургаш, башкынын адаан состерин, домактарын шын бижип оорениири

28

С деп ун болгаш С,с ужуктер. Бичии с деп ужукту бижиири

1

Ас-аас, ос-оос деп дедир слогтарны номчууру.

Уннернин болуун билири, ча унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

29

Улуг С деп ужуктун бижилгези

1

Ооренип эрткен ужуктерин катаптаар

30

Н деп ун болгаш Н,н деп ужуктер

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, ча унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

31

. Н деп ун болгаш Н,н деп ужуктертернин бижилгези

1

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

32

Катаптаашкын

1

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

33

Чч деп ун болгаш ужук.

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири.

34

Улуг Ч деп ужуктун бижилгези.

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун

ужуун бижип ооренири.

35

Бичии ч деп ужуктун бижилгези.

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири.

36

Тоол: «Анай биле Кымыскаяк»

1

Анализ кылыры, шинчилээри, тайылбыр кылыры.

Тоолдун утканын шингээдип ап, билиин делгемчидери, мозу-шынарлыг хамаарылгазын хевирлээри.

37

Уу деп ун болгаш ужук

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук- биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

38

Улуг У деп ужуктун бижилгези.

1

Оюннар. Чаа унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Ооренген чаа уннун ужуктери-биле таныжар.Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук- биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

39

Бичии у деп ужуктун бижилгези.

1

Оюннар. Чаа унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Ооренген чаа уннун ужуктери-биле таныжар.Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук- биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

40

Ыы деп ун болгаш ужук

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

41

Улуг Ы деп ужуктун бижилгези.

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

42

Бичии ы деп ужуктун бижилгези.

1

Дыннап тургаш, адаары, болуктел ажылы, тайылбыр кылыры, шинчилээри, хевирлеп дурзулээр ажыл.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири

43

Р деп ун болгаш ужуктер

1

Состен чаа унну ылгап тывары.Р деп ужуктер-биле таныжылга. Кожуглап номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири.

44

Улуг Р деп ужуктун бижилгези

1

Состен чаа унну ылгап тывары.Р деп ужуктер-биле таныжылга. Кожуглап номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири.

45

Бичии р деп ужуктун бижилгези

1

46

Катаптаашкын

1

Состен чаа унну ылгап тывары.Р деп ужуктер-биле таныжылга. Кожуглап номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужуун бижип ооренири.

47

У деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын. Чаа ун-биле таныжылга. Состерден чаа унну ылгаары.У деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири.

48

Улуг У деп ужуктун бижилгези

1

Катаптаашкын. Чаа ун-биле таныжылга. Состерден чаа унну ылгаары.У деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири.

49

Бичии у деп ужуктун бижилгези

1

Катаптаашкын. Чаа ун-биле таныжылга. Состерден чаа унну ылгаары.У деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири.

50

И деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын.И деп чаа унну ылгап тывары. И деп ужуктер-биле таныжылга. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

51

И деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын.И деп чаа унну ылгап тывары. И деп ужуктер-биле таныжылга. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

52

И деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын.И деп чаа унну ылгап тывары. И деп ужуктер-биле таныжылга. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

53

Э деп ун болгаш ужуктер

1

Оюннар. Катаптаашкын.Чаа ун-биле таныжылга.Э деп ужуктер-биле таныжылга.Кожуп номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

54

Э деп ун болгаш ужуктер

1

Оюннар. Катаптаашкын.Чаа ун-биле таныжылга.Э деп ужуктер-биле таныжылга.Кожуп номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

55

Э деп ун болгаш ужуктер

1

Оюннар. Катаптаашкын.Чаа ун-биле таныжылга.Э деп ужуктер-биле таныжылга.Кожуп номчууру.Чурук-биле ажыл.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

56

Кыска е деп ун болгаш оон ужуу.

1

Слогтар номчулгазы. Катаптаашкын.Сос эгезинде чангыс е кирген состер чугааладыр. Эгезинге, ортузунга, соолунге е узадыр дынналыр состер ададыр. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

57

Кыска е деп ун болгаш оон ужуу

1

Слогтар номчулгазы. Катаптаашкын.Сос эгезинде чангыс е кирген состер чугааладыр. Эгезинге, ортузунга, соолунге е узадыр дынналыр состер ададыр. Номчулга.Бижилге

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

58

Э, е, ээ кирген состерни катаптаары.Кыска е деп ужукту бижиири

1

Слогтар номчулгазы. Катаптаашкын.Сос эгезинде чангыс е кирген состер чугааладыр. Эгезинге, ортузунга, соолунге е узадыр дынналыр состер ададыр. Номчулга.Бижилге

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

59

Ш деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкьш.Чаа ун-биле таныжылга.Унну состерден ылгаары.Ш деп ужукткр-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Узун ажык уннерни номчууру.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

60

Улуг Ш деп ужуктун бижилгези

1

Катаптаашкьш.Чаа ун-биле таныжылга.Унну состерден ылгаары.Ш деп ужукткр-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Узун ажык уннерни номчууру.Бижилге.

61

Бичии ш деп ужуктун бижилгези

1

62

О деп ун болгаш ужуктер.-

1

Катаптаашкьш. Чаа ун-биле таныжылга. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

63

Улуг О деп ужуктун бижилгези.-

1

64

Бичии о еп ужуктун бижилгези

1

65

Катаптаашкын. Билиг хыналдазы.

1

Бот ажыл

Бирги чадада ооренген ужуктерин туннээри, чувелери болуктээри.

Ийиги чада – 41 шак.

66

Д деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкьш.Ажык эвес Д деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Д деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга. Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

67

Д деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкьш.Ажык эвес Д деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Д деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга. Бижилге.

68

Д деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкьш.Ажык эвес Д деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Д деп ужуктер-биле таныжылга.Номчулга. Бижилге.

69

Б деп ун болгаш ужуктер.

1

Б деп унну ылгап тывары. Б деп ужуктер-биле таныжар.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

70

Б деп ун болгаш ужуктер.

1

Б деп унну ылгап тывары. Б деп ужуктер-биле таныжар.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга.Бижилге.

71

Б деп ун болгаш ужуктер.

1

Б деп унну ылгап тывары. Б деп ужуктер-биле таныжар.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга.Бижилге.

72

Г деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкын.Ажык эвес Г деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Словарьлыг диктант. Номчулга.Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

73

Г деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын.Ажык эвес Г деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Словарьлыг диктант. Номчулга.Бижилге.

74

Г деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкын.Ажык эвес Г деп унну ылгап тывары.Чурук-биле ажыл.Словарьлыг диктант. Номчулга.Бижилге.

75

В деп ун болгаш ужуктер

1

Ажык эвес В деп унну ылгап тывары. В деп ужуктер-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

76

В деп ун болгаш ужуктер

1

Ажык эвес В деп унну ылгап тывары. В деп ужуктер-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

77

В деп ун болгаш ужуктер

1

Ажык эвес В деп унну ылгап тывары. В деп ужуктер-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

78

Билиг хыналдазы

1

79

Т деп ун болгаш ужуктер

1

Словарьлыг диктант. Чаа уннун ужуу-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Ужуктер кожаазы-биле ажыл. Номчулга Бижилге.

Уннернин болуун билири, чаа унну ылгаары, ужук-биле таныжылга, чаа уннун ужун бижип ооренири

80

Т деп ун болгаш ужуктер

1

81

Т деп ун болгаш ужуктер

1

Словарьлыг диктант. Чаа уннун ужуу-биле таныжылга.Чурук-биле ажыл. Ужуктер кожаазы-биле ажыл. Номчулга Бижилге.

82

К деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкьш. Т, Д кирген состер тыптырар.Ажык эвес К деп унну ылгап тывары. К деп ужуктер -биле таныжылга. Чурук-биле ажыл. Номчулга. Бижилге.

83

К деп ун болгаш ужуктер

1

.Ажык эвес К деп унну ылгап тывары. К деп ужуктер -биле таныжылга. Чурук-биле ажыл. Номчулга. Бижилге.

84

К деп ун болгаш ужуктер

1

.Ажык эвес К деп унну ылгап тывары. К деп ужуктер -биле таныжылга. Чурук-биле ажыл. Номчулга. Бижилге.

85

К деп ун болгаш ужуктер

1

86

П деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкын.Чурук-биле ажыл. П деп унну дыннаарынга болгаш адаарынга мергежилгелер.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

87

П деп ун болгаш ужуктер.

1

П деп унну дыннаарынга болгаш адаарынга мергежилгелер.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

88

П деп ун болгаш ужуктер.

1

П деп унну дыннаарынга болгаш адаарынга мергежилгелер.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

89

П деп ун болгаш ужуктер.

1

90

н деп ун болгаш ужук.

1

Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Н деп унну ылгап тывары .Оюннар. Номчулга. Бижилге.

91

н деп ун болгаш ужук

1

Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Н деп унну ылгап тывары .Оюннар. Номчулга. Бижилге

92

н деп ун болгаш ужук

1

Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Н деп унну ылгап тывары .Оюннар. Номчулга. Бижилге

93

Хыналда ажыл

1

94

X деп ун болгаш ужуктер.

1

Домактар чогаадыр. Оюннар.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Словарьлыг диктант.Номчулга. Бижилге.

95

X деп ун болгаш ужуктер.

1

Домактар чогаадыр. Оюннар.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Словарьлыг диктант.Номчулга. Бижилге.

96

X деп ун болгаш ужуктер.

1

Домактар чогаадыр. Оюннар.Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Словарьлыг диктант.Номчулга. Бижилге.

97

3 деп ун болгаш ужуктер

1

Катаптаашкьш.Чаа уннун ужуу-биле таныжар. Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Номчулга. Бижилге.

98

3 деп ун болгаш ужуктер

1

Чаа уннун ужуу-биле таныжар. Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Номчулга. Бижилге.

99

3 деп ун болгаш ужуктер

1

Чаа уннун ужуу-биле таныжар. Сигналдыг карточкалар-биле ажыл. Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Номчулга. Бижилге.

100

Ж деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкьш. Чаа уннун ужуу- биле таныжылга.Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Оюннар.

101

Ж деп ун болгаш ужуктер.

1

Чаа уннун ужуу- биле таныжылга.Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Оюннар.Диктант.

102

Ж деп ун болгаш ужуктер.

1

Чаа уннун ужуу- биле таныжылга.Сюжеттиг чурук-биле ажыл.Оюннар. Номчулга. Бижилге

103

й деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкын.Словарьлыг диктант. Чаа уннун ужуу-биле таныжылга. Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

104

й деп ун болгаш ужуктер.

1

105

й деп ун болгаш ужуктер.

1

106

Катаптаашкын. Билиг хыналдазы

1

Үшкү чада – 16 шак.

107

Кадыг демдек.(ъ)

1

Ок-биле адаар ажык уннерни шын адаарын ооредир.Словарь-биле ажыл. Номчулга. Бижилге. Оюннар.

108

Кадыг демдек.(ъ)

1

109

Кадыг демдек.(ъ)

1

110

Е деп ажык ужуктер.

1

Катаптаашкын.Е деп ужукту состен ылгап тывары. Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Оюннар. Номчулга. Бижилге.

111

Е деп ажык ужуктер

1

112

Е деп ажык ужуктер

1

113

Ё деп ажык ужуктер

1

Катаптаашкьш. Ё деп ужукту состерден ылгап тывары. Сюжеттиг чурук-биле ажыл. Созуглелди номчууру.Номчулга. Бижилге.

114

Ё деп ажык ужуктер

1

115

Ё деп ажык ужуктер

1

116

Я деп ужуктер.

1

Фонетиктиг сайгарылга.Чаа ужук-биле таныжары.Словарь ажылы.Ийи ун -биле адаар ужуктерни кассадан коргузер.Номчулга. Бижилге.

117

Я деп ужуктер

1

118

Я деп ужуктер

1

119

Ю деп ужуктер

1

Ажык болгаш ажык эвес ужуктерни катаптаары.Схема-биле ажыл. Чурук ёзугаар чугаа тургузар.Чаа уннун ужуу-биле таныжылга. Номчулга. Бижилге.

120

Ю деп ужуктер

1

121

Ю деп ужуктер

1

122

Катаптаашкын кичээли

1

Дөрткү чада – 12 шак.

123

ь(чымчак демдек)

1

Катаптаашкьш.Ь демдек ун илеретпес дээрзин билиндирер.Чурук-биле ажыл.Чамдык орус состерге ажьж эвес унну чымчак кылдыр адаарын бижикке коргузерде хереглээрин ооредир. Номчулга. Бижилге.

124

ь(чымчак демдек)

1

125

ф деп ун болгаш ужуктер.

1

Чаа ун-биле таныжылга. Ф деп ужуктер-биле таныштырары.Кудумчу чурумунун дугайында беседа чорудар Оюннар. Номчулга .Бижилге.

126

ф деп ун болгаш ужуктер.

1

127

ф деп ун болгаш ужуктер.

1

128

Ц деп ун болгащ ужуктер.

1

Катаптаашкьш.Беседа,Чуруктар-биле ажыл. Чаа уннун ужуу-биле таныжылга.Слог-уннуг анализ. Номчулга. Бижилге.

129

Ц деп ун болгащ ужуктер.

1

130

Ц деп ун болгащ ужуктер.

1

131

Щ деп ун болгаш ужуктер.

1

Катаптаашкьш. Щ деп ужуктер- биле таныжылга.Беседа. Шулуктер. Номчулга. Бижилге.

132

Щ деп ун болгаш ужуктер.

1

133

алфавит

1

134

Билиг хыналдазы

1

Үжүглел соондагы номчулга болгаш бижилге- 32 шак

135

Э.Кечил-оол. Аалчы час. Домак.

1

136

Байлак Тыва (1-ги, 2-ги кезээ).

1

137

С.Сарыг-оол. Алышкы бис, угбашкы бис. Домак, сөс.

1

138

Л.Чадамба. Час. Тарып каан ыяштар. Сөс, слог.

1

139

Өөредиглиг дүжүрүп бижилге.

1

140

Куштар – бистин оннуктеривис

1

141

Майнын бири – частын болгаш куш-ажылдын байырлалы!

1

142

Майнын тос. Тиилээшкин хуну.

1

143

Домак, сөс, слог. С.Пюрбю. Элик оглу

1

144

А.Шоюн. Хойларым аттарлыг болур.

1

145

Э. Кечил-оол «Тенекпей». Yн, үжүк . «Бичии оол»

1

146

Л.Чадамба «Авай, ачай

1

147

К.Чуковский « Айболит эмчи

1

148

Л. Толстой «Ийи эжишки»

1

149

Узадыр адаар ажык үннүң үжүктери. «Үжүглелим, байырлыг!»

1

150

Тест

1

151

Узадыр адаар ажык үннерниң үжүктери. Х.Ойдан-оол.«Бичии Эртине»

1

152

Тускай үн илеретпес үжүктер (ь,ъ) Т.Кызыл-оол «Улуургак Дагаажыгаш»

1

153

Чогаадыкчы диктант.

1

154

Ажык эвес үннерниң үжүктери .Эрес-оол Монгуш «Баштайгы олча»

1

155

Эжеш ажык эвес үннүң үжүктери. А. Шоюн «Ажыл

1

156

Слог, сөс, домак. « Экии, хүнүм!» Э. Кечил-оол

1

157

Слогтарның дузазы-биле сөстү көжүрериниң бодуун аргалары-биле практиктиг таныжылга. О.Сувакпит «Шиижек оглу»

1

158

Адаары болгаш бижиири карышкак эвес сөстер болгаш домактар-биле ажыл. И.Бадыраа «Кымыскаяк»

1

159

Домак эгезинге улуг үжүктү бижиирин чаңчыктырары. Е.Бады-Монге «Кушкаш оолдары»

1

160

Билиг хыналдазы.

1

161

Кижилерниң ат, фамилиязын, адазының адын улуг үжүк-биле эгелеп бижиири. Тыва улустуң тоолдары «Өскүс-оол», «Койгунак»

бижиири. Тыва улустуң тоолдары «Өскүс-оол», «Койгунак»

1

162

Улустуң аас чогаалы. Тывызыктар. С. Шаалы «Дуңмаларым тывызыктары». Үлегер домактар

тывызыктары». Үлегер домактар.

1

163

Узадыр адаар ажык үннер. О.Сувакпит «Кара-Богбам»

1

164

Д.Ооржак «Тыва чемнер» .Фонетиктиг сайгарылга

1

165

Солун ужуралдар. Тулуш Кызыл-оол «Бодаган»

1

166

Чыл дургузунда өөренген чүүлдерин катаптаары

1

Предмет

Назкание учебных программ

Виды программ

Где и кем рекомендовано

Наличие УМК

Кол-во учащихся

Обеспеченность учебными пособиями

процент

Учебники и авторы

Учебно-методическое пособие

Изобразительное искусство

Государственный стандарт и учебные программы по тувинскому языку нач.кл для 1-4 классов

общеобразовательная

Институт развития национальной школы министерства образования и молодежной науки Республики Тыва – 2008г.

: учебник Изобразительное искусство «Каждый народ –художник» 4 класс-М. Просвещение.2011 , Н. А. Горяева, Л. А. Неменская и др.,

методическое пособие по изобразительному искусству 4 класс «Поурочные планы по программе Б.М.Неменского» Волгоград,Издательство « Учитель» 2007год;

2

2

1 класска оореникчилернин тема аайы-биле алган билиинге болгаш чанчылдарынга негелделер. Оореникчилернин билиинхынаары.

Уннер

болгаш

ужуктер.

Ажык болгаш ажык эвес ужуктер.

Сос бурузу уннерден тургустунар, унну бижикке ужук-биле демдеглээри. Ажык болгаш ажык эвес уннерни ылгап билири.

Кыскаладыр, узадыр болгаш ок-биле адаар ажык уннер.

Кыска болгаш узун ажык уннерни ылгап билири. Шын адап болгаш дыннап билири. Бижикке шъш илередири.

Ажык эвес уннер.

Ажык эвес уннерни ажык уннерден ылгап билири.Ыыткыр болгаш дулей ажык эвес уннер. Эжеш ажык эвес уннерни шын адап, бижикке щын илередип билири. Состе кожа турар болгаш ийи ажык уннун аразында турар ажык эвес уннернин шын бижилгези.

Соске ь(чымчак демдекти) хереглээри.

Улегерлеп алган состерге чымчак демдектин ужур-дузазы.

Сос слогтан тургустунар.

Состерни слогтарга чарып бижиири. Состе каш слог барын тодарадыры.

Состу кожурери.

Состу бир одуругдан оске одуругже чугле слог аайы-биле кожурер. Чангыс ужукту одуругта арттырып, азы оске одуругже кожуруп болбас.

Я, е, ё\ ю деп ужуктерлиг

состер.

Фонетиктиг сайгарылга.

Я., е, ё, ю деп уннерни шын адап, бижикке шын илередип билири.

а).Чымчак демдектиг(ь) ;б).ок-биле адаар(ъ) ажык уннерлиг,в).я.е,ё,ю ужуктерлиг состернин фонетиктиг сайгарылгазын кыльп билири.

Сос.

Сос бурузу кандыг-бир чувени илередир, тускай ужур-уткалыг. Кандыг-бир состу утказынга чоок оске -бир сос-биле солуп болур.

Состун тускай уткалыг болуру. Хой уткалыг состер.Омоним, антоним, синоним состер-биле практиктиг таныжылга.

Соске улуг ужукту хереглээри.

Кижилернин ат, фамилиязьшга, азырал амытаннарньш хуу адынга, хоорайлар, суурлар, хемнер аттарынга улуг ужукту хереглээринге практиктиг таныжылга.

Домак.

Чугаа домактардан тургустунар. Домак состерден тургустунар. Домак бодалды илередир.Домактын эгезинде состу улуг ужуктен эгелеп бижиир, улуг сек салыр.

Домакта состернин аразында харылзаазын айтырыг дузазы-биле тып билири. Бердинген состер болгаш чурук дузазы-биле домактар тургузуп билири.Адап берген домактарны дыннап бижиири.

Харылзаалыг чугаа.

Домактардан харылзаалыг чугааны тургузары.

Айтырыглар азы чурук дузазы-биле чангыс аай темага хамаарышкан, элээн каш домактарны (чугааны) тургузуп билири. Бердинген айтырыгларнын состерин ажыглап тургаш, ол айтырыгларны харыылап, домактар тургузары.

тургузары.

(чугааны) тургузуп билири. Бердинген айтырыгларнын состерин ажыглап тургаш, ол айтырыгларны харыылап, домактар тургузары. Созуглелде азы чугаада домактарнын харылзаалыг ( дес-дараалашкак) болуру. Номчаан чуулун кезектерге чарып, ат(эге) тывары.

1-ги классты доозуп турар уруглар торээн дылынын бугу уннерин болгаш ужуктерин , оларнын кол ылгалын билген турар.

Оореникчилернин кол мергежилдери болгаш чанчылдары: состерде уннерни ылгап, оларнын туружун тодарадып билир; ажык, ажык эвес уннерни болгаш ужуктерни , кыска, узун ажык уннерни болгаш ужуктерни бот-боттарындан ылгап билири; домактарнын болгаш состернин анализ-синтезтиг сайгарылгазын кылып, домактардан состерни ылгап тывар; улуг болгаш биче ужуктерни шын, чараш, тода бижип билир; бижимел болгаш парламал шрифт-биле бижиттинген состерни , домактарны иштинде слогтап адап ора, шын дужуруп бижип; адаары болгаш бижиири дуушкек 3-4 берге эвес состен тургустунган домактарны адап бээрге, ужуктер кагбайн шын бижиир; домак эгезинге улуг ужукту бижиири; соолунге улуг секти салыры;

Чараштыр бижилге.

Улуг болгаш бичии ужуктернин кезектеринин аттарын болгаш бижииринин домейлешкээн барымдаалап дараазында чурум ёзугаар болуктерге чарар.

Бичии ужуктер: и,ш,г,п,р,у,у.; й,л,м,ц,щ,н,н,ь,ы; о,о,а,ю,ф,б,д,я; с,е,ё,ч,ъ,в; э,х.ж,з,к. Улуг ужуктер:И,Ш,Ч,Ц,Щ,Л,М,А.; 0,0,С,Э,Х,3,Я,Е,Ё,Ж; У,У,Н,К,Ы,Ю,Р,В,Ф; Г,П,Т,Б,Д.

Номчулга болгаш чугаа сайзырадылгазы.

Номчулганын кол сорулгазы- уругларны шьш, медерелдиг аянныг болгаш чугурту номчуурунга ооредир. Чувени медереп билип тура номчууру аянныг, шын номчулганын ундезини болур дээрзин билиндирер.

Оон ангыда, номчулга уругларны ном-биле ажылдап , оон билиг тыварынга чанчыктырар сорулгалыг.

Ном-биле ажылдап тура оореникчилер номчаан чуулунун кол утказьш ылгап билиринге, бодалдарнын аразында харылзаазын тыварынга, чогаалды ниитизи-биле сайгарарынга ооренир.

Номчулга кичээлдеринге уругларнын ооренир чуулдери бойдус болгаш ниитилел дугайында билиглерни бербишаан , оларнын кижизидилгезинге улуг салдарлыг. Эрес-дидим , ак сеткилдиг, куш-ажылга ынак, толептиг кижилер дугайьшда чуулдерни номчуп, сайгарары-уругларнын моральдыг мозу-шынарын кижизидер.

Торээн чурт, оон бойдузу, чону; эртем, техника болгаш культура талазы-биле чедиишкиннеринин дугайында чуулдер уругларны ада-чуртунга ынак болурунга кижизидер. Номчулга -уругларнын эстетиктиг кижизидилгезинге болгаш угаан-медерелинин , сос -домаанын сайзыраарынга, словарь курлавырларын байыдарынга, бодунун бодалын аас-даа, бижимел-даа хевирге дамчыдып шыдаар кылдыр ооредиринге улуг ужур-дузалыг.

Номчулга программазынын тургузуу.

1класска номулга программазы мындыг дорт кезектен тургустунар:

1 .Номчулганын тематиказы( уругларга бээр билиг аайы-биле номчуур чогаалдарны темалар ёзугаар болуктээни).

2.Номчулганын чанчылдары.

З.Созуглел-биле ажыл.

4.Чогаалдарнын хевирлери-биле практика кырында таныжары.

Номчуур чогаалдарны тематика талазы-биле болуктээн чорук номчулга кичээлдерин ооредилге-кижизидилгелиг ажыл, амыдырал-биле холбаарынга уругларны билиг-биле чепсеглээрин болгаш кижизидерин системниг боттандырынга чагырткан.

Программада номчуур кылдыр айыткан чогаалдар данзызы чижек данзы болур. Бойдуста уе аайы-биле болуп турар оскерилгелерни хайгаараары-биле чыл дургузунда экскурсияларны болгаш предметтиг кичээлдерни ой-шаанда чорудары чугула. Экскурсиялар , хайгааралдар туннээн беседаларны номчулга кичээли-биле холбаштырып чорудар.

1-ги классчылар берге эвес состерни шьш, медерелдиг, чоорту (будун состеп), а берге состерни слогтап номчуурун, состерни шьш, тода адаарын, домак соолунге интонацияны болгаш домактар аразынга паузаны кылырынга чанчыкккан турар. Башкынын номчаан азы чугаалаан чуулун кичээнгейлиг дыннаарынга чанчылды база алган болур.

1-ги класска-ла созуглел-биле ажыл эгелээр: номчаан болгаш корген чуулунге хамаарышкан айтырыгларны харыылап билири, башкынын дузазы-биле номчааны чогаалдын кол утказын, илередип, кезектерге чарып билири; номчаан чуулунун ниити утказын башкынын дузазы-биле болгаш боду дамчыдып билири; созуглелге хамаарышкан чуруктун утказын дамчыдып шыдаары. Созуглелде болгаш чурукта киржикчилерни илереткен, бойдустун чурумалын илереткен состерни болгаш домактарны даалга ёзугаар тып , оларны ушта бижиири, тоол ыдып, шулуктер чугаалап билири.

Уруглар практика кырынга шулук, тоол, рассказ дээн хевирлиг чогаалдарны ылгап билир ужурлуг.

Класстан дашкаар номчулга- эге школанын мурнунда салдынган ооредилге-кижизидилгелиг сорулгаларны кууседиринге улуг ужур-дузалыг.

Кол сорулгалары:

1 .уругларнын класска номчулга уезинде алган билиглерин улам ханыладыр.

2.херек номну библиотекадан тыварынга, номдан материал дилээринге ооредир.

3.ном-биле ажылдаарынга уругларны чанчыктырар болгаш оларнын кандыг-бир эртемге сонуургалын хайныктырар.

Класстан дашкаар номчулганы чугле кичээлге хынаарындан ангыда тус-тус оореникчилер-биле беседа кылып, оларнын библиотекада карточкаларын болгаш номчаан чуулдеринин дугайында боттарынын демдеглелдерин коору чугула.

Класстан дашкаар номчуур чогаалдарнын чижек данзызын программада капсырылга кылдыр киирген. Уругларнын номчулга талазы-биле алган билиин быжыглаарда болгаш хынаарда туннел кичээлдер улуг рольдуг.

Туннел кичээлди кандыг-бир разделге хамаарышкан чогаалдарны ооренген соонда улдун азы чыл тончузунде чорударын сумелеп турар.

Номчуурунга болгаш шээжилеп алырынга чижек созуглелдер.

1 .Кушкаш биле Дилги.(тоол). « Ужуглел» номунда.

2.Анай биле Кымыскаяк.(тоол). «Ужуглел» номунда.

З.Л.Толстой. Филиппок.

4.М. Прилежаева. Кайгамчыктыг чараш чуртта чурттап турар-дыр силер.

5.М.Эргеп. Диин.

б.А.Рьшов.Кажан ындыг болурул?

7.С.Маршак. Ноябрь.

8.Ч.Кара-Куске.Хар. «Соок донар бе?» деп номдан.

9.Ч.Кара-Куске. Кежээ уруг.

Ю.Е.Чарушин. Адыг оолдары-биле.

11. Ак-тоннуглар.

12.С.Баруздин. Дашчы. « Бо бажынны кым тутканыл?» деп номдан.

13..С.Капутикян. Маша чемненип олур.

Н.А.Шоюн. Тыва эт. «Балыктар аштай бээр « деп номдан.

15.Э.Кечил-оол.Шулуктер.

16.А.Шоюн. Аяк чуге бусту бергенил? « Балыктар аштай бээр» деп номдан.

17.Л.Толстой. Шын чуден унелигил?

18.К.Ооржак. Кырган-авам.

19.А.Рьшов. Кажан ындаг болурул?.

20. О.Дарыма. Авам, ачам чоргаар.

Оореникчилернинномчулга талазы-биле алган билиглеринге , чанчылдарынга кол негелделер.

Нарын эвес состерни слогтавайн чугурту номчуп , оларнын шын, медерелдиг, аянныг болурун сагыыры; состерни тода адавышаан , домак соолунге интонацияны , домактар аразынга паузаны кылыр; башкынын номчаан азы чугаалаан чуулун кичээнгейлиг дыннаар болгаш утказын сактып алыр; номчаан чуулунге хамаарышкан айтырыгларны харыылаары болгаш башкынын дузазы-биле оон кол утказын илередири; ону кезектерге чарары; созуглелди иштинде номчааш, утказын билип алган шаа-биле чугаалап шыдаар; номчаан номнарынын адын , авторун шын адап билир; доктаадып алган шулуктерин аянныг чугаалап билир; номчулганын негелделерин болгаш шынарларын шын сагывышаан, номчуурунун темпизин дургедедип шыдаары; чыл тончузунде номчуурунун дургени 1 минутада 25-35 хире сос; сюжеттиг чуруктар-биле харылзаалыг чугаа тургузары.

Номчаан номнарынын авторун, адын шын сактып ап, 5-8 хире биче хемчээлдиг шулуктерни шээжи-биле аянныг чугаалап билир.

Бижик демдектерин барымдаалап домактарны шьш номчууру; оларнын аразынга ун доктаашкынын кылып билири.

Сюжеттиг болгаш темалыг чуруктарны коруп тургаш, 3-4 домактан тургустунган харылзаалыг аас-даа, бижимел-даа чугааны тургузуп билири.

НИИТИ БИЛИГЛЕР, АРГА-МЕРГЕЖИЛ БОЛГАШ АЖЫЛ-ЧОРУДУЛГАНЫН АРГАЛАРЫ

Национал-девискээр кезээнин эртемнер аайы-биле утка-шынарын эге школага шингээткенинин соонда, оореникчилер боттарынын ниити билиин, арга-мергежилин, ооредилгенин ажыл-чорудулгазынын аргаларын делгемчидип алыр. Сумелеп турар публикациявысты чижеглеп кылган.

Ханы билиг алырынын ажыл-чорудулгазы. Даштыкы хурээлелде тодаргай бир чуулдун, ажыл-чорудулгазыньн хайгааралы: бир чуул-биле болуп турар болуушкуннун оскерилгезин тывары, хайгааралды аас-биле тайылбырлаары. Хайгаараар, шенелде кылыр сорулга-биле туннелдерни деннештирери.

Деннелге аргазын ажыглап тургаш, деннештирип турар чуулдернин онзагайларын илередири. Эн бодуун белен херекселдерлиг, демдектерлиг, графиктиг майыктар-биле ажылдаары, оларнын утка-шынарын аас-биле болгаш бижимел хевирге тайылбырлаары.

Чугаа чорудулгазы болгаш медээлер-биле ажыл.Эге школа уругларынга чедингир бижиттинген ооредилге, уран-чечен, эртем-делгеренгей созуглелдер-биле ажыл. Номчулга (медээни чогуур аян, пауза, ударение-биле илередири); созуглелдернин темазын болгаш кол утказын аас болгаш бижимел хевирге илередири. Монологтуг чугааны тургузары (сумелээн темага, салган айтырыгга); диалогка (чугаага) киржири.

«Болгаш, азы...», «бир эвес..., ол...», «чугле ол эвес, а...» дээн чижектиг бодуун ужур-уткалыг чугааларны ажыглаары.

Словарьларда, библиотека каталогтарында бар чугула медээлерни кылып, оларны дилеп, шыгжап чанчыгары. Компьютерге ажылдап ооренири. Материалды таблица дузазы-биле коргузери. Медээлерни алфавит болгаш саннар дузазы-биле чурумчудары (улгаткан болгаш бичелээн аайы-биле).

Ажыл-чорудулганы организастаары. Тускай айтыышкын, улегер болгаш бодуун алгоритм ёзугаар кууселде кылыры. Ооредилге мергежилгелерин (бодалгаларын) чыскаап чурумчудары (Мону канчаар кылырыл?). Ажыл-чорудулганын хыналдазынын болгаш демдээнин аргаларын илередири (Бо чуул шын кылдынган бе?). Берге чуулдернин чылдагаанын илередири (Канчангаш? Чуге?). Берге чуулдерни баш удур илередип алыры (Кандыг бергедээшкиннер туруп болурул?). Ажылда частырыгларны илередири болгаш оларны эдери (Частырыглар бар ирги бе?).

Демнежилге ажылы: эрткен темага хамаарыштыр билиглерин аразында айтыржып, арга-суме катчып, ол ышкаш кылыр ажылды улежип билири.

Свидетельство участника экспертной комиссии
Рецензия на методическую разработку
Опубликуйте материал и закажите рецензию на методическую разработку.
Также вас может заинтересовать
Свидетельство участника экспертной комиссии
Свидетельство участника экспертной комиссии
Оставляйте комментарии к работам коллег и получите документ
БЕСПЛАТНО!
У вас недостаточно прав для добавления комментариев.

Чтобы оставлять комментарии, вам необходимо авторизоваться на сайте. Если у вас еще нет учетной записи на нашем сайте, предлагаем зарегистрироваться. Это займет не более 5 минут.

 

Для скачивания материалов с сайта необходимо авторизоваться на сайте (войти под своим логином и паролем)

Если Вы не регистрировались ранее, Вы можете зарегистрироваться.
После авторизации/регистрации на сайте Вы сможете скачивать необходимый в работе материал.

Рекомендуем Вам курсы повышения квалификации и переподготовки